Đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - ...

Chuyên khảo phân tích Đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên thần sa phượng, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Nguyễn Văn Nhất
• Người hướng dẫn: Đồng Thanh Hải
• Đề tài: Đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ Thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Toàn cảnh khu hệ thú linh trưởng Thần Sa Phượng Hoàng

Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng, thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, là một trong những trung tâm quan trọng về đa dạng sinh học của Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi đặc trưng, khu vực này trở thành nơi cư trú lý tưởng cho nhiều loài động vật hoang dã, đặc biệt là các loài trong khu hệ thú linh trưởng Việt Nam. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Nhất (2011) đã xác định được 7 loài linh trưởng tại đây, chiếm gần 29% tổng số loài linh trưởng của cả nước. Đáng chú ý, tất cả các loài này đều nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32 của Chính phủ, cho thấy tầm quan trọng cấp thiết của công tác bảo tồn linh trưởng tại khu vực. Sự tồn tại của các loài cực kỳ nguy cấp (CR) như Voọc mũi hếch và Vượn đen Hải Nam càng nhấn mạnh vai trò chiến lược của khu bảo tồn trong mạng lưới bảo vệ động vật hoang dã quốc gia. Việc đánh giá chính xác tình trạng và phân bố của các quần thể linh trưởng không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học quý giá mà còn là cơ sở để xây dựng các giải pháp bảo tồn hiệu quả, ứng phó với các mối đe dọa ngày càng gia tăng.

1.1. Vị trí địa lý và đặc điểm sinh thái Khu bảo tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Thần Sa - Phượng Hoàng có tổng diện tích 48.913,66 ha, nằm trên địa phận huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Vị trí địa lý của khu bảo tồn kéo dài từ 105°51'05'' đến 106°08'38'' kinh độ Đông và 21°45'12'' đến 21°56'30'' vĩ độ Bắc. Địa hình khu vực chủ yếu là núi đá vôi hiểm trở, chiếm gần 87% diện tích, thuộc phần cuối của dãy Ngân Sơn. Điều kiện tự nhiên này tạo nên các kiểu thảm thực vật đa dạng, bao gồm rừng kín thường xanh trên núi đá vôi, rừng thưa cây lá rộng, và các trảng cỏ, cây bụi. Sự đa dạng về sinh cảnh sống chính là yếu tố then chốt tạo nên sự phong phú của khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thái Nguyên này.

1.2. Danh sách các loài linh trưởng quý hiếm được ghi nhận

Theo kết quả tổng hợp từ nghiên cứu khoa học của Nguyễn Văn Nhất (2011) và các tài liệu trước đó, KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng là nơi sinh sống của 7 loài linh trưởng, bao gồm: Cu li lớn (Nycticebus bengalensis), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis), Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), và Vượn đen Hải Nam (Nomascus nasutus). Theo Sách Đỏ Việt Nam 2007 và danh lục IUCN, tình trạng của các loài này rất đáng báo động. Voọc mũi hếch và Vượn đen Hải Nam được xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR), Voọc đen má trắng ở mức Nguy cấp (EN), và nhiều loài khác ở mức Sẽ nguy cấp (VU). Đây là những bằng chứng rõ ràng về hiện trạng các loài nguy cấp tại khu vực.

1.3. Tầm quan trọng chiến lược của bảo tồn đa dạng sinh học

Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Thần Sa - Phượng Hoàng có ý nghĩa vô cùng to lớn. Khu hệ thú linh trưởng đóng vai trò là sinh vật tiêu thụ trong chuỗi thức ăn, góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái rừng. Sự hiện diện của các loài chỉ thị như Voọc đen má trắng cho thấy chất lượng môi trường sống còn tương đối tốt. Tuy nhiên, các mối đe dọa linh trưởng ngày càng tăng đang đẩy các loài này đến bờ vực tuyệt chủng. Bảo vệ các loài linh trưởng cũng chính là bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái núi đá vôi độc đáo, bảo vệ nguồn gen quý hiếm và duy trì các dịch vụ hệ sinh thái quan trọng mà khu rừng mang lại, từ đó góp phần vào mục tiêu bảo tồn linh trưởng chung của Việt Nam.

II. Phân tích các mối đe dọa linh trưởng cấp bách nhất

Các quần thể linh trưởng tại KBTTN Thần Sa - Phượng Hoàng đang phải đối mặt với nhiều áp lực nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của chúng. Theo nghiên cứu năm 2011, các mối đe dọa này chủ yếu đến từ hoạt động của con người. Hai nhóm nguyên nhân chính được xác định là săn bắt động vật hoang dã và phá hủy, làm suy thoái sinh cảnh sống. Hoạt động săn bắt trái phép nhằm mục đích lấy thịt, nấu cao, hoặc buôn bán đã làm suy giảm nghiêm trọng mật độ cá thể của nhiều loài. Đồng thời, việc mất môi trường sống do khai thác gỗ, phá rừng làm nương rẫy và các hoạt động dân sinh khác đã thu hẹp vùng phân bố, chia cắt quần thể và làm giảm nguồn thức ăn. Nghiên cứu đã xếp hạng các mối đe dọa dựa trên diện tích ảnh hưởng, cường độ và tính cấp thiết, trong đó khai thác gỗ được xác định là mối đe dọa lớn nhất. Việc hiểu rõ bản chất và mức độ của từng mối đe dọa linh trưởng là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng các biện pháp can thiệp hiệu quả.

2.1. Hiện trạng săn bắt động vật hoang dã trái phép

Hoạt động săn bắt động vật hoang dã là một trong những mối đe dọa trực tiếp và nghiêm trọng nhất. Dụng cụ săn bắt phổ biến là súng kíp, súng CKC và gần đây là súng thể thao có độ chính xác cao, khó bị phát hiện. Đối tượng săn bắt chủ yếu là nam giới, đặc biệt là người dân tộc H'mông, với mục đích bán sản phẩm cho thương lái để lấy lợi nhuận kinh tế. Các loài thú lớn như lợn rừng, sơn dương và đặc biệt là xương các loài linh trưởng có giá trị cao trên thị trường chợ đen. Áp lực săn bắn liên tục khiến các loài linh trưởng phải di chuyển đến những khu vực núi cao, hiểm trở hơn, đồng thời hoạt động một cách lén lút hơn, gây khó khăn cho công tác giám sát quần thể.

2.2. Tác động từ việc mất môi trường sống và khai thác gỗ

Phá hủy sinh cảnh sống là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sự suy giảm của các loài linh trưởng. Trong đó, khai thác gỗ được đánh giá là mối đe dọa linh trưởng lớn nhất tại khu bảo tồn. Các loài gỗ giá trị cao như Nghiến, Trai lý bị khai thác chọn lọc phục vụ mục đích thương mại và xây dựng. Việc sử dụng cưa xăng không chỉ có sức tàn phá lớn mà tiếng ồn của nó còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến tập tính của động vật, buộc chúng phải lẩn trốn sâu hơn vào rừng. Tình trạng mất môi trường sống làm giảm nguồn thức ăn, nơi trú ẩn và sinh sản của các loài, trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng tồn tại lâu dài của chúng.

2.3. Các hoạt động dân sinh khác ảnh hưởng đến quần thể

Ngoài săn bắt và khai thác gỗ, nhiều hoạt động dân sinh khác cũng góp phần gây áp lực lên hệ sinh thái. Hoạt động phá rừng làm nương rẫy, đặc biệt là tập quán du canh du cư của một số cộng đồng dân tộc, làm thu hẹp và manh mún hóa môi trường sống. Chăn thả gia súc tự do trong vùng đệm, cháy rừng, và hoạt động đào đãi vàng trái phép cũng gây ra những tác động tiêu cực. Hoạt động khai thác vàng không chỉ phá hủy cảnh quan mà còn gây ô nhiễm nguồn nước bởi thủy ngân, ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi thức ăn. Tất cả những áp lực này cộng hưởng lại, tạo thành một vòng xoáy đe dọa sự tồn vong của quần thể linh trưởng tại khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu khoa học quần thể linh trưởng

Để có được những đánh giá khách quan và toàn diện về khu hệ thú linh trưởng tại Thần Sa - Phượng Hoàng, đề tài của Nguyễn Văn Nhất (2011) đã áp dụng một hệ thống phương pháp nghiên cứu khoa học đa dạng và kết hợp. Cách tiếp cận này bao gồm cả phương pháp điều tra tại thực địa và phương pháp xử lý dữ liệu trong phòng. Mục tiêu chính là xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố theo sinh cảnh, và đánh giá các mối đe dọa. Việc kết hợp giữa quan sát trực tiếp, phỏng vấn cộng đồng và phân tích không gian bằng công nghệ GIS đã mang lại một bức tranh chi tiết về hiện trạng các loài. Phương pháp luận chặt chẽ này không chỉ đảm bảo tính tin cậy của kết quả mà còn cung cấp một mô hình tham khảo cho các hoạt động giám sát quần thể và bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu vực khác có điều kiện tương tự. Sự thành công của nghiên cứu phụ thuộc lớn vào việc lựa chọn và triển khai hiệu quả các kỹ thuật điều tra phù hợp với địa hình hiểm trở và đặc tính lẩn tránh của các loài linh trưởng.

3.1. Kỹ thuật khảo sát thực địa và điều tra theo tuyến

Phương pháp chính được sử dụng là khảo sát thực địa thông qua việc thiết lập các tuyến điều tra (transect). Dựa trên bản đồ địa hình và thảm thực vật, 7 tuyến điều tra đã được lập ra tại hai xã Thần Sa và Thượng Nung, đi qua các dạng sinh cảnh sống chính như rừng thứ sinh và rừng nguyên sinh trên núi đá vôi. Trên các tuyến này, nhóm nghiên cứu tiến hành quan sát trực tiếp bằng mắt thường và ống nhòm, ghi nhận các dấu vết như phân, thức ăn thừa, và lắng nghe tiếng kêu để xác định sự hiện diện của các loài. Máy định vị GPS được sử dụng để ghi lại tọa độ các điểm quan sát, làm cơ sở để xây dựng bản đồ vùng phân bố.

3.2. Vai trò của phỏng vấn và thu thập dữ liệu cộng đồng

Bên cạnh quan sát trực tiếp, phương pháp phỏng vấn người dân địa phương, đặc biệt là các thợ săn và những người thường xuyên vào rừng, đóng một vai trò quan trọng. Mục đích của phỏng vấn là thu thập thông tin sơ bộ về sự có mặt, số lượng và địa điểm thường gặp của các loài linh trưởng. Các câu hỏi được thiết kế để khơi gợi thông tin về kinh nghiệm thực tế của người dân, kết hợp với việc sử dụng hình ảnh để nhận dạng loài. Phương pháp này giúp bổ sung những dữ liệu mà quan sát trực tiếp có thể bỏ sót, đặc biệt là với các loài hiếm gặp hoặc hoạt động về đêm như Cu li lớn, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về các mối đe dọa linh trưởng từ góc độ cộng đồng.

3.3. Phân tích dữ liệu và lập bản đồ vùng phân bố

Sau khi thu thập, toàn bộ dữ liệu được xử lý bằng các công cụ nội nghiệp. Phần mềm Excel được dùng để thống kê tọa độ và tính điểm cho các mối đe dọa. Phần mềm Mapinfo được sử dụng để số hóa các tuyến điều tra và các điểm ghi nhận loài, từ đó xây dựng bản đồ phân bố cho từng loài và bản đồ phân cấp mức độ đe dọa. Cách trực quan hóa dữ liệu này giúp các nhà quản lý và bảo tồn dễ dàng xác định các "điểm nóng" cần ưu tiên can thiệp, biến những kết quả nghiên cứu khoa học thành công cụ hỗ trợ ra quyết định cho công tác bảo tồn linh trưởng.

IV. Kết quả đánh giá hiện trạng các loài linh trưởng nguy cấp

Kết quả từ cuộc khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu đã cung cấp những thông tin quan trọng về hiện trạng các loài nguy cấp thuộc khu hệ thú linh trưởng tại Thần Sa - Phượng Hoàng. Nghiên cứu đã ghi nhận được sự hiện diện của 7 loài, trong đó 3 loài được quan sát trực tiếp là Khỉ mặt đỏ, Khỉ vàng, và Voọc đen má trắng. Các loài còn lại được xác định thông qua phỏng vấn và mẫu vật. Đáng lo ngại, các loài cực kỳ nguy cấp như Voọc mũi hếch và Vượn đen Hải Nam không được quan sát thấy, và thông tin từ người dân cho biết chúng đã không xuất hiện trong nhiều năm, làm dấy lên quan ngại về khả năng tuyệt chủng cục bộ. Kết quả cũng chỉ ra rằng vùng phân bố của các loài linh trưởng không đồng đều, tập trung chủ yếu ở các khu vực rừng trên núi đá vôi ít bị tác động. Những phát hiện này không chỉ cập nhật danh lục loài mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng suy giảm nghiêm trọng của các quần thể linh trưởng.

4.1. Thực trạng quần thể Voọc đen má trắng và Khỉ mặt đỏ

Trong số các loài được quan sát, Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) được bắt gặp 2 lần với các đàn có số lượng ước tính từ 9-11 cá thể và 18-20 cá thể. Loài Khỉ vàng (Macaca mulatta) được ghi nhận với một đàn khoảng 22-24 con. Đặc biệt, loài Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), một loài đang ở mức Nguy cấp (EN), được quan sát thấy với một nhóm 4 cá thể tại khu vực Lũng Hoài, xã Thượng Nung. Mặc dù số lần quan sát còn hạn chế, những dữ liệu này khẳng định sự tồn tại của các quần thể linh trưởng có khả năng sinh sản, nhấn mạnh giá trị bảo tồn của khu vực. Tuy nhiên, mật độ cá thể quan sát được khá thấp, cho thấy quần thể đang chịu áp lực lớn.

4.2. Phân bố các loài linh trưởng theo từng sinh cảnh sống

Nghiên cứu cho thấy sự ưa thích sinh cảnh rõ rệt của các loài linh trưởng. Rừng thứ sinh và rừng nguyên sinh trên núi đá vôi là hai sinh cảnh sống quan trọng nhất, nơi ghi nhận hầu hết các loài. Các sinh cảnh này có sinh khối lớn, cấu trúc tầng tán phức tạp, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào và nơi ẩn náu an toàn. Cụ thể, Voọc đen má trắng và các loài khỉ chủ yếu phân bố trên núi đá vôi. Trong khi đó, các loài như Cu li lớn được cho là có mặt ở khu vực rừng thứ sinh trên núi đất. Sự phân bố này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ toàn vẹn các hệ sinh thái núi đá vôi, vốn là "thành trì" cuối cùng cho các loài linh trưởng tại đây.

4.3. So sánh đa dạng sinh học với các khu bảo tồn khác

So với các khu bảo tồn và vườn quốc gia khác tại Việt Nam, Thần Sa - Phượng Hoàng có số lượng loài linh trưởng ở mức khá (7/24 loài, chiếm 29%). Con số này ít hơn VQG Phong Nha Kẻ Bàng (10 loài) nhưng nhiều hơn KBTTN Na Hang (6 loài). Mặc dù số loài không phải cao nhất, giá trị của đa dạng sinh học Thần Sa Phượng Hoàng nằm ở sự hiện diện của các loài đặc hữu và có mức độ đe dọa toàn cầu rất cao. Việc so sánh này khẳng định vị thế và trách nhiệm của khu bảo tồn trong hệ thống các khu bảo vệ của Việt Nam, đòi hỏi sự quan tâm và đầu tư tương xứng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Top giải pháp bảo tồn linh trưởng hiệu quả tại Võ Nhai

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng và các mối đe dọa, nghiên cứu đã đề xuất một hệ thống các giải pháp bảo tồn toàn diện và khả thi cho khu hệ thú linh trưởng tại Thần Sa - Phượng Hoàng. Các giải pháp này tập trung vào ba trụ cột chính: tăng cường quản lý và thực thi pháp luật, nâng cao nhận thức và sinh kế cho cộng đồng, và đẩy mạnh nghiên cứu khoa học để giám sát quần thể. Mục tiêu cuối cùng là giảm thiểu áp lực từ con người, phục hồi sinh cảnh sống, và tạo điều kiện cho các quần thể linh trưởng có thể tồn tại và phát triển bền vững. Việc triển khai đồng bộ các biện pháp này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền địa phương, các tổ chức khoa học và cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng đệm. Đây là con đường duy nhất để đảm bảo tương lai cho các loài linh trưởng quý hiếm tại huyện Võ Nhai, góp phần vào nỗ lực bảo tồn linh trưởng chung của quốc gia.

5.1. Tăng cường giám sát quần thể và thực thi pháp luật

Giải pháp cấp bách hàng đầu là siết chặt công tác thực thi pháp luật để ngăn chặn các hoạt động trái phép. Cần triệt để thu hồi súng săn, xử lý nghiêm các đối tượng săn bắn và buôn bán động vật hoang dã. Tăng cường hoạt động tuần tra rừng tại các điểm nóng, đặc biệt là các khu vực có sự phân bố của Voọc đen má trắng và các loài nguy cấp khác. Cần thành lập các chốt kiểm soát trên các tuyến đường trọng yếu để ngăn chặn việc vận chuyển lâm sản và động vật hoang dã trái phép. Đồng thời, cần tiếp tục các chương trình giám sát quần thể định kỳ để theo dõi diễn biến số lượng và phân bố của các loài, làm cơ sở cho việc điều chỉnh các biện pháp quản lý.

5.2. Nâng cao nhận thức và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng

Một giải pháp bảo tồn bền vững phải bắt nguồn từ cộng đồng. Cần đẩy mạnh các chương trình giáo dục, truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc bảo vệ các loài linh trưởng. Song song đó, cần có các chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế thay thế để giảm sự phụ thuộc của người dân vào tài nguyên rừng. Các mô hình như trồng chè, chăn nuôi theo quy hoạch, hay phát triển du lịch sinh thái cộng đồng có thể tạo thêm thu nhập, giảm áp lực lên việc khai thác gỗ và săn bắt. Ưu tiên hỗ trợ cho các cộng đồng dễ bị tổn thương và phụ thuộc nhiều vào rừng, như các bản người H'mông.

5.3. Định hướng tương lai cho công tác nghiên cứu và bảo tồn

Nghiên cứu cần được tiếp tục và mở rộng để lấp đầy các khoảng trống kiến thức. Cần có các cuộc điều tra chuyên sâu hơn để xác định chắc chắn sự tồn tại của Voọc mũi hếch và Vượn đen Hải Nam. Việc áp dụng các công nghệ mới như bẫy ảnh có thể giúp thu thập dữ liệu về các loài khó quan sát một cách hiệu quả hơn. Dựa trên các kết quả nghiên cứu khoa học, cần xác định các khu vực ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt. Về lâu dài, cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ kiểm lâm và ban quản lý khu bảo tồn, đảm bảo họ có đủ nguồn lực và kỹ năng để thực hiện hiệu quả công tác quản lý, hướng tới mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ Thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng / Nguyễn Văn Nhất; GVHD: Đồng Thanh Hải 2011; LV7742 ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay trong tổng số 25 loài Linh trƣởng nguy cấp nhất thế giới mới đƣợc công bố hiện nay thì Việt Nam đã có 4 loài đó là Voọc mông trắng, Voọc mũi hếch, Chà vá chân xám và Voọc đầu vàng. Nguyên nhân chủ yếu đƣa các loài thú Linh trƣởng tới bờ vực của sự tuyệt chủng là do giá trị của chúng: Giá trị về thực phẩm, giá trị thẩm mỹ, giá trị dƣợc liệu. Giá trị sinh thái thú Linh trƣởng là thành phần của hệ sinh thái đóng vai trò chủ yếu là sinh vật tiêu thụ. Nhận thức đƣợc các giá trị rất lớn về mặt bảo tồn, kinh tế cũng nhƣ sinh thái chính phủ Việt Nam đã có nhiều biện pháp nhằm bảo tồn các động vật hoang dã nhƣ bảo tồn nội vi, ngoại vi, hay bằng pháp chế song những mối đe doạ tuyệt chủng của các loài thú Linh trƣởng là rất lớn, chúng thƣờng xuyên phải đối mặt với các mối đe doạ nhƣ: Săn bắt trái phép để sử dụng làm thuốc, thức ăn, buôn bán. Đáng lƣu ý nhất là sinh cảnh sống của chúng không ngừng bị thu hẹp do các hoạt động nhƣ: Khai thác gỗ, đốt rừng làm nƣơng rẫy, chăn thả gia súc tự do. Từ đó làm suy giảm quần thể các loài thú Linh trƣởng. Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phƣợng Hoàng có diện tích 48.913,66 ha nằm trong vùng núi đá miền bắc Việt Nam. Ghi nhận ở đây có 56 loài thú, thì Linh trƣởng có 7 loài chiếm 29% bao gồm: Cu li lớn (Nycticebus bengalenes), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis), Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi), Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Vƣợn đen Hải Nam (Nomascus nasutus). Gần đây đã có những cuộc điều tra về thành phần loài thú Linh trƣởng tại đây nhƣ: Năm 2008 phân viện điều tra quy hoạch rừng khu vực Tây bắc đã có cuộc điều tra sơ bộ trong dự án xác lập khu bảo tồn thiên Thần Sa – Phƣợng Hoàng, năm 2010 có những cuộc điều tra đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ thú Linh trƣởng tại đây, của các tác giả: Dƣơng Anh Tuấn (2010) và Trần Văn Thọ (2010). Nhƣng nhìn chung các nghiên cứu về thú Linh 1 trƣởng ở đây chƣa đƣợc quan tâm một cách đúng mức. Do vậy tôi tiến hành thực hiện đề tài “ Đánh giá tình trạng và phân bố khu hệ thú Linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng”. Mục đích của đề tài này là xác định thành phần các loài thú Linh trƣởng trong khu bảo tồn, đặc điểm khu hệ thú Linh trƣởng, đặc điểm phân bố của các loài thú Linh trƣởng theo sinh cảnh trong khu bảo tồn, đánh giá các mối đe doạ, đồng thời đƣa ra các biện pháp quản lý, và bảo vệ các loài thú Linh trƣởng trong khu bảo tồn. 2 Phần 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm chung của bộ thú Linh trƣởng (Primates) ở Việt Nam. Bộ Linh trƣởng (Primates) hay còn gọi là bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xƣơng sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trƣởng đƣợc đặc trƣng bởi hình dạng và cấu trúc các chi, xƣơng cẳng tay, xƣơng cánh tay khớp động với xƣơng bả vai và có thể quay quanh trục của nó. Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại, hệ xƣơng đai ngực luôn có xƣơng đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trƣớc. Một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trƣớc giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tƣ thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não. Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hƣớng về trƣớc tạo nên kiểu nhìn lƣỡng hình. Mũi ngắn, thể tích hộp sọ tƣơng đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ. Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú Linh trƣởng. Răng thú Linh trƣởng có 2 loại: Răng sữa và răng chính thức (Đifiodonte). Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhƣng thiên về thực vật (quả, lá ). Số lƣợng răng của các loài Linh trƣởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc. Thú Linh trƣởng ở con đực có 1 đôi tinh hoàn và luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng. Con cái có một đôi vú ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc 2 sừng. Thời gian mang thai dài, thƣờng đẻ 1 con, con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài. Về mặt phân loại học: Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam và họ đã đƣa ra nhiều quan điểm phân loại học thú Linh trƣởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và rất khác nhau giữa các tác giả. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trƣởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ. Roos (2004) cho rằng thú Linh trƣởng bao gồm 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài. Tuy có sự khác nhau về số lƣợng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trƣởng ở Việt Nam có 3 họ chính: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vƣợn ( Hylobatidae).1: Tổng kết về phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam theo thời gian. Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trƣởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004), vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trƣởng Việt Nam và đƣợc các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. Phân bố Linh trƣởng Việt Nam. Thú Linh trƣởng Việt Nam phân bố hầu khắp các tỉnh có rừng trong cả nƣớc, một số loài có vùng phân bố rộng nhƣ: Cu li nhỏ, Khỉ cộc, Khỉ đuôi lợn, Khỉ vàng…. Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp nhƣ: Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phƣơng, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch… 4 Phân bố thú Linh trƣởng theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 đƣợc tổng hợp trong bảng sau: Bảng 1. Phân bố thú Linh trưởng Việt Nam. STT Tên loài Phân bố Bắc Cạn (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, 1 Cu li lớn Đình Cả, Chợ Rả), Lạng Sơn, Hoà Bình, Quảng Trị (Lao Bảo), Thừa Thiên Huế. Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, 2 Hoà Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia Cu li nhỏ Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. 3 Phân bố từ Quảng Nam tới Đà Nẵng trở vào Khỉ đuôi dài các tỉnh phía nam. Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hoà Bình, Hà Tây, Nghệ 4 Khỉ đuôi lợn An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế, Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh. Hà Giang, Cao Bằng, Lai Châu, Yên Bái, Sơn 5 Khỉ mặt đỏ La, Hoà Bình, Thanh Hoá, Hà Tĩnh, Thừa Thiên Huế, Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc. Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hoà Bình, Hà 6 Khỉ mốc Tây, Quảng Ninh, Ninh Bình, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh. 7 Khỉ vàng Từ Gia Lai trở ra bắc kể cả các đảo gần bờ. Từ Thanh Hoá (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy 8 Chà vá chân Trƣờng Sơn tới Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, nâu Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé, Tây Ninh. 9 Chà vá chân Phía tây tỉnh Quảng Nam và tỉnh Kon Tum. xám 10 Chà vá chân Kon Tum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm đen Đồng, thành phố Hồ Chí Minh, Ninh Thuận. 11 Vƣợn đen má Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng trắng Ninh. 12 Vƣợn đen Mƣờng La, Mù Căng Chải, Văn Bàn. tuyền 5 13 Vƣợn đen Hải Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Cạn. Nam 14 Vƣợn má Kon Tum, Đắc Lắc, Gia Lai, Lâm Đồng, Ninh hung Thuận, Đồng Nai, Bình Phƣớc. 15 Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên Vƣợn Siki Huế. 16 Voọc bạc Tây Nguyên, Đông Nam Bộ. 17 Voọc Hà Tĩnh Hà Tĩnh, Quảng Bình. 18 Voọc mông Yên Bái, Hoà Bình, Ninh Bình, Nghệ An, Hà trắng Tĩnh. 19 Voọc mũi Tuyên Quang, Yên Bái. hếch 20 Yên Bái, Lai Châu, Hà Tây, Hoà Bình, Vĩnh Voọc xám Phú, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An. 21 Voọc đầu Hải Phòng (đảo Cát Bà). trắng 22 Voọc bạc géc Kon Tum, Gia Lai, Tây Ninh và Đồng Nai. manh 23 Voọc gáy Hà Tĩnh, Quảng Bình. trắng 24 Voọc đen Mƣờng La, Mù Căng Chải, Văn Bàn. Tình trạng các loài Linh trƣởng ở Việt Nam. Việt Nam có thể nói là trung tâm đa dạng thú Linh trƣởng của thế giới song hầu hết các loài ở đây đều đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng ngày càng cao, thể hiện bằng số lƣợng các loài có mặt trong sách đỏ các năm. Tình trạng các loài thú Linh trưởng Việt Nam theo sách đỏ Việt Nam STT Sách đỏ Việt Nam (năm) Số loài 1 1992 16 2 2000 16 3 2007 20 6 Về cấp độ: - Năm 1992 có 9 loài cấp V, 5 loài cấp E. - Năm 2000 có 9 loài cấp V, 7 loài cấp E. - Năm 2007 có 6 loài cấp VU, 2 loài cấp LR, 7 loài cấp EN. Qua việc phân hạng tình trạng các loài thú Linh trƣởng trong sách đỏ Việt Nam ở các năm 1992, 2000, 2007 ta thấy tình trạng của các loài thú Linh trƣởng Việt Nam đang ngày càng nguy cấp. Số lƣợng các loài có mặt trong sách đỏ ngày càng tăng từ 16 loài năm 1992 lên 20 loài năm 2007, một số loài thì cấp đe doạ ngày càng tăng nhƣ Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis) và Chà vá chân đen ( Pygathrix nigripes) từ cấp V năm 1992 lên cấp lên cấp EN năm 2007. Khu hệ thú Linh trƣởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phƣợng Hoàng.