Luận văn thạc sĩ dánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên hoàng liên văn bàn lào cai

Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai.

• Tác giả: Nguyễn Phương Văn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hoàng Liên, Văn Bàn, Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết
• 0.2. Mục tiêu chung, mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• 0.2.1. Mục tiêu chung
• 0.2.2. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 0.5. Ý nghĩa của đề tài
• 0.5.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 0.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những khái niệm
• 1.1.1. Sinh kế bền vững
• 1.1.2. Khung phân tích sinh kế bền vững
• 1.1.3. Tiêu chí đánh giá chung
• 1.1.4. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.1.4.1. Các nghiên cứu về sinh kế trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.4.2. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.1.4.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.4.2.2. Điều kiện dân sinh kinh tế xã hội
• 1.1.4.2.3. Hiện trạng Bảo tồn ĐDSH tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 1.1.4.2.4. Hiện trạng khai thác phục vụ sinh kế tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.2. Phương pháp xử lý thống kê
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng sinh kế của cư dân sinh sống tại Khu bảo tồn Hoàng Liên – Văn Bàn
• 3.1.1. Các hoạt động sinh kế
• 3.1.2. Đánh giá hoạt động sinh kế dựa vào khung sinh kế bền vững của DFID
• 3.1.3. Đánh giá ảnh hưởng các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm đến tài nguyên rừng KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.1.3.1. Ảnh hưởng của khai và sử dụng đất của người dân tại khu vực nghiên cứu
• 3.1.3.2. Đánh giá các nguồn và sinh kế mà người dân sống dựa vào rừng tại khu vực nghiên cứu
• 3.1.3.3. Đánh giá những ảnh hưởng của các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm đến tài nguyên rừng KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.1.4. Tác động đến sinh kế do thể chế, chính sách
• 3.1.5. Đánh giá ảnh hưởng sinh kế đến hệ sinh thái KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.1.6. Đánh giá tính bền vững của hoạt động sinh kế
• 3.2. Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển Sinh kế bền vững ở KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.2.1. Quan điểm phát triển sinh kế bền vững
• 3.2.2. Nhóm giải pháp về kinh tế
• 3.2.3. Nhóm giải pháp về văn hóa, xã hội
• 3.2.4. Nhóm giải pháp về môi trường, sinh thái
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thực trạng

Phần này tập trung vào việc đánh giá thực trạng sinh kế của người dân vùng đệm Khu Bảo Tồn Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai. Các hoạt động sinh kế chính bao gồm nông nghiệp, chăn nuôi và khai thác tài nguyên rừng. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức đã dẫn đến suy thoái tài nguyên và ảnh hưởng đến bảo tồn thiên nhiên. Nghiên cứu chỉ ra rằng, người dân phụ thuộc nhiều vào rừng để kiếm sống, nhưng các chính sách bảo tồn hạn chế đã tạo ra áp lực lớn lên sinh kế của họ. Đánh giá sinh kế dựa trên khung phân tích của DFID cho thấy, các hoạt động hiện tại chưa đáp ứng được tiêu chí bền vững.

1.1. Hoạt động sinh kế chính

Các hoạt động sinh kế chính của người dân bao gồm trồng lúa, chăn nuôi gia súc và khai thác lâm sản. Tuy nhiên, việc khai thác rừng quá mức đã dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học. Nghiên cứu chỉ ra rằng, 70% thu nhập của người dân đến từ các hoạt động liên quan đến rừng, điều này cho thấy sự phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Tác động đến tài nguyên rừng

Các hoạt động sinh kế của người dân đã gây ra tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng. Việc phá rừng làm nương rẫy và khai thác gỗ trái phép đã làm suy giảm diện tích rừng và đe dọa các loài động thực vật quý hiếm. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các chính sách bảo tồn hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng này.

II. Giải pháp phát triển

Phần này đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm. Các giải pháp được chia thành ba nhóm chính: kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường. Nhóm giải pháp kinh tế tập trung vào việc phát triển các mô hình sinh kế thay thế như du lịch sinh thái và trồng cây dược liệu. Nhóm giải pháp văn hóa - xã hội nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên. Nhóm giải pháp môi trường đề xuất các biện pháp quản lý tài nguyên hiệu quả hơn.

2.1. Giải pháp kinh tế

Các giải pháp kinh tế bao gồm phát triển du lịch sinh thái và trồng cây dược liệu. Du lịch sinh thái được xem là một hướng đi tiềm năng, giúp tạo thu nhập bền vững cho người dân mà không gây hại đến môi trường. Ngoài ra, việc trồng cây dược liệu cũng được khuyến khích nhằm tận dụng lợi thế về khí hậu và đất đai của khu vực.

2.2. Giải pháp văn hóa xã hội

Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ rừng và đa dạng sinh học. Đồng thời, các hoạt động văn hóa cộng đồng cũng được tổ chức để tăng cường sự gắn kết giữa người dân và các nhà quản lý.

III. Phát triển bền vững

Phần này phân tích các yếu tố cần thiết để đạt được phát triển bền vững tại vùng đệm Khu Bảo Tồn Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai. Các yếu tố bao gồm sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường, sự tham gia của cộng đồng và sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng, chỉ khi các yếu tố này được kết hợp hài hòa, sinh kế bền vững mới có thể đạt được.

3.1. Cân bằng kinh tế và môi trường

Để đạt được phát triển bền vững, cần có sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường. Các mô hình sinh kế thay thế như du lịch sinh thái và trồng cây dược liệu được xem là giải pháp hiệu quả. Ngoài ra, việc quản lý tài nguyên rừng một cách khoa học cũng là yếu tố quan trọng.

3.2. Sự tham gia của cộng đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt trong việc thực hiện các giải pháp phát triển bền vững. Người dân cần được tham gia vào quá trình ra quyết định và thực hiện các dự án bảo tồn. Điều này không chỉ giúp tăng cường hiệu quả của các dự án mà còn đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, thuộc huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, có diện tích tự nhiên khoảng 24.939 ha, được thành lập năm 2007 với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng. Khu vực này có mật độ dân số trung bình khoảng 30 người/km², trong đó xã Liêm Phú có mật độ cao nhất với 66 người/km², còn xã Nậm Xé thấp nhất với 7 người/km². Người dân chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, sinh sống dựa vào nông nghiệp và khai thác tài nguyên rừng, trong khi đó các hoạt động khai thác tài nguyên trong khu bảo tồn bị hạn chế nhằm bảo vệ đa dạng sinh học.

Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng sinh kế của cộng đồng dân cư vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, phân tích tác động của các hoạt động sinh kế đến tài nguyên rừng, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống người dân. Phạm vi nghiên cứu bao gồm ba xã Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú, với thời gian khảo sát chính trong giai đoạn 2018-2019.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý xây dựng chính sách phát triển sinh kế bền vững mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường, đồng thời hỗ trợ giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội bền vững tại vùng núi khó khăn này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung sinh kế bền vững của DFID (Department for International Development), một mô hình phân tích toàn diện gồm năm thành phần chính: bối cảnh dễ tổn thương, các loại vốn sinh kế, chính sách và thể chế, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế. Năm loại vốn sinh kế được phân tích gồm: vốn con người, vốn xã hội, vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn vật chất.

• Vốn con người: kỹ năng, kiến thức, sức khỏe và khả năng lao động của người dân.
• Vốn xã hội: các mối quan hệ, mạng lưới hỗ trợ, niềm tin và sự hợp tác trong cộng đồng.
• Vốn tự nhiên: tài nguyên thiên nhiên như đất đai, rừng, nước và đa dạng sinh học.
• Vốn tài chính: nguồn lực tài chính như thu nhập, tiết kiệm, tín dụng.
• Vốn vật chất: cơ sở hạ tầng, công cụ sản xuất và tài sản vật chất.

Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng các lý thuyết về sinh kế bền vững, sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, và các tiêu chí đánh giá tính bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế nhằm đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa bảo tồn và sinh kế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và khảo sát thực địa. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các cơ quan quản lý địa phương, các báo cáo thống kê và tài liệu nghiên cứu liên quan. Khảo sát thực địa được tiến hành qua ba đợt với các công cụ như Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), phỏng vấn sâu, bảng hỏi xã hội học và quan sát trực tiếp.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 60 hộ gia đình được chọn ngẫu nhiên tại ba xã vùng đệm, đảm bảo tính đại diện về dân tộc, trình độ văn hóa và sinh kế. Ngoài ra, nghiên cứu còn tiến hành điều tra thực vật theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn để đánh giá đa dạng sinh học và trạng thái rừng.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phương pháp thống kê mô tả, phân tích SWOT và so sánh các chỉ số sinh kế với các tiêu chí bền vững. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong hai năm 2018-2019, trong đó năm 2018 tập trung thu thập và hoàn thiện số liệu, năm 2019 phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sinh kế của người dân vùng đệm: Người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp với diện tích đất sản xuất bình quân 2,1 ha/hộ, tập trung vào cây ngắn ngày như lúa, ngô, sắn. Thu nhập bình quân đạt khoảng 120.000 đồng/người/tháng, trong đó 54,72% hộ nghèo theo tiêu chí mới. Chăn nuôi gia súc, gia cầm và khai thác lâm sản phụ trợ cũng là nguồn thu nhập quan trọng.

2. Ảnh hưởng của hoạt động sinh kế đến tài nguyên rừng: Hoạt động khai thác rừng, săn bắt và phát nương làm rẫy vẫn diễn ra phổ biến, gây áp lực lên đa dạng sinh học. Mặc dù có sự quản lý của lực lượng kiểm lâm, nhưng do nhu cầu sinh kế và tập quán truyền thống, nhiều hộ vẫn khai thác tài nguyên vượt mức cho phép, làm suy giảm khả năng tái sinh của rừng.

3. Đánh giá các nguồn vốn sinh kế: Vốn con người còn hạn chế do trình độ dân trí thấp và kỹ năng sản xuất chưa cao. Vốn xã hội có sự gắn kết cộng đồng nhưng chưa được khai thác hiệu quả để hỗ trợ sinh kế. Vốn tài chính và vật chất còn thiếu thốn, hạn chế khả năng đầu tư phát triển sản xuất. Vốn tự nhiên đang bị suy giảm do khai thác không bền vững.

4. Tính bền vững của sinh kế: Các hoạt động sinh kế hiện tại chưa đảm bảo bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Thu nhập thấp, thiếu đa dạng hóa sinh kế và phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng khiến người dân dễ bị tổn thương trước các cú sốc thiên tai và biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên là do sự hạn chế trong tiếp cận các nguồn lực sinh kế, đặc biệt là vốn tài chính và vốn con người. Tập quán canh tác truyền thống và thiếu các giải pháp thay thế sinh kế bền vững khiến người dân vẫn phải khai thác tài nguyên rừng để duy trì cuộc sống. So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác cho thấy tình trạng này phổ biến ở nhiều vùng núi khó khăn, đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ từ chính sách và cộng đồng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố thu nhập theo nhóm hộ, bảng so sánh mức độ sử dụng các loại vốn sinh kế, và biểu đồ đánh giá tác động sinh kế đến tài nguyên rừng. Những kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các giải pháp sinh kế đa dạng, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu nhằm giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển đa dạng hóa sinh kế: Khuyến khích người dân mở rộng các hoạt động ngoài nông nghiệp truyền thống như trồng cây công nghiệp, chăn nuôi quy mô nhỏ, nghề thủ công và dịch vụ du lịch sinh thái. Mục tiêu tăng thu nhập bình quân hộ gia đình lên ít nhất 30% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức phát triển.

2. Nâng cao năng lực và kỹ năng cho người dân: Tổ chức các lớp đào tạo kỹ thuật canh tác bền vững, quản lý tài nguyên và kỹ năng kinh doanh. Thời gian triển khai trong 2 năm đầu nghiên cứu. Chủ thể thực hiện: các cơ quan đào tạo, tổ chức phi chính phủ.

3. Tăng cường tiếp cận vốn và hỗ trợ tài chính: Thiết lập các quỹ tín dụng vi mô, hỗ trợ vay vốn ưu đãi cho các hộ gia đình phát triển sinh kế bền vững. Mục tiêu tăng tỷ lệ hộ tiếp cận vốn lên 50% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: ngân hàng, tổ chức tín dụng, chính quyền địa phương.

4. Xây dựng và thực thi chính sách bảo vệ tài nguyên rừng: Củng cố công tác quản lý, giám sát khai thác tài nguyên, đồng thời phát triển các mô hình cộng đồng tham gia bảo vệ rừng. Thời gian thực hiện liên tục, ưu tiên trong 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn, lực lượng kiểm lâm, cộng đồng dân cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phát triển sinh kế bền vững, bảo tồn tài nguyên rừng và giảm nghèo tại vùng núi.

2. Các tổ chức phi chính phủ và phát triển: Áp dụng các giải pháp đề xuất trong các dự án hỗ trợ cộng đồng dân tộc thiểu số và bảo tồn đa dạng sinh học.

3. Nhà nghiên cứu và học viên ngành lâm nghiệp, phát triển nông thôn: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, khung lý thuyết và kết quả thực tiễn để phát triển các đề tài liên quan.

4. Cộng đồng dân cư vùng đệm và cán bộ địa phương: Nâng cao nhận thức về sinh kế bền vững, áp dụng các kỹ thuật và chiến lược phát triển sinh kế phù hợp với điều kiện địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Sinh kế bền vững là gì và tại sao quan trọng?
   Sinh kế bền vững là phương thức kiếm sống có khả năng phục hồi trước các cú sốc, duy trì và nâng cao nguồn lực mà không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Nó giúp người dân duy trì cuộc sống lâu dài và bảo vệ môi trường.

2. Các loại vốn sinh kế gồm những gì?
   Bao gồm vốn con người (kỹ năng, sức khỏe), vốn xã hội (mối quan hệ, mạng lưới), vốn tự nhiên (đất đai, rừng), vốn tài chính (tiền, tín dụng) và vốn vật chất (cơ sở hạ tầng, công cụ sản xuất).

3. Tác động của hoạt động sinh kế đến tài nguyên rừng như thế nào?
   Khai thác rừng không bền vững, săn bắt và phát nương làm rẫy gây suy giảm đa dạng sinh học, làm giảm khả năng tái sinh và ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng.

4. Làm thế nào để đa dạng hóa sinh kế hiệu quả?
   Bằng cách kết hợp các hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi, nghề thủ công, dịch vụ và du lịch sinh thái, đồng thời nâng cao kỹ năng và tiếp cận vốn để giảm phụ thuộc vào tài nguyên rừng.

5. Vai trò của chính sách và thể chế trong phát triển sinh kế bền vững?
   Chính sách và thể chế tạo môi trường thuận lợi cho người dân tiếp cận nguồn lực, bảo vệ tài nguyên và phát triển các hoạt động sinh kế bền vững, đồng thời đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong quản lý.

Kết luận

• Đánh giá thực trạng sinh kế tại vùng đệm Khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn cho thấy người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp truyền thống và khai thác tài nguyên rừng, với thu nhập thấp và tỷ lệ hộ nghèo cao (54,72%).
• Các hoạt động sinh kế hiện tại chưa đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường, gây áp lực lên đa dạng sinh học và tài nguyên rừng.
• Khung sinh kế bền vững của DFID được áp dụng hiệu quả trong phân tích các nguồn lực và chiến lược sinh kế của cộng đồng.
• Đề xuất các giải pháp đa dạng hóa sinh kế, nâng cao năng lực, tiếp cận vốn và củng cố chính sách bảo vệ tài nguyên nhằm phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, tổ chức phát triển và cộng đồng trong việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững tại khu vực.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi và đánh giá hiệu quả trong vòng 3-5 năm, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các khu bảo tồn khác có điều kiện tương tự.

Call to action: Các bên liên quan cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp phát triển sinh kế bền vững, bảo vệ tài nguyên và nâng cao đời sống cộng đồng vùng đệm Khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những khái niệm Những khái niệm chính được sử dụng trong luận văn có mối liên hệ logic và hệ thống, để tập trung vào nội dung nghiên cứu là đề xuất được giải pháp tăng cường sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân sinh sống tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn, cụ thể: Ý tưởng về sinh kế được đề cập trong các tác phẩm nghiên cứu của Chambers vào những năm 1980. Về sau, khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của Ellis, Barret và Reardon… Có rất nhiều định nghĩa về sinh kế như sau: Chambers và Conway (1992) cho rằng sinh kế bao gồm năng lực, tài sản (dự trữ, nguồn lực, yêu cầu và tiếp cận) và các hoạt động cần có để đảm bảo phương tiện sinh sống. Sinh kế có thể được diễn tả như là sự kết hợp của các nguồn tài nguyên được sử dụng và các hoạt động được thực hiện để sống.

Các tài nguyên đó có thể bao gồm cả các khả năng và kỹ năng của con người (vốn con người), đất đai, tiền tiết kiệm và trang thiết bị (vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn vật chất), và các dịch vụ hỗ trợ chính thức hoặc không chính thức cho các hoạt động (vốn xã hội) (Farrington và cs, 1999). Trong nhiều nghiên cứu của mình, Ellis (2010) cho rằng sinh kế bao gồm những tài sản, những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến tài sản và hoạt động đó (đạt được thông qua các thể chế và quan hệ xã hội) và theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân hay nông hộ. Sinh kế (livelihood): Có nghĩa là nghề nghiệp hoặc việc làm và cũng có nghĩa là con đường để kiếm sống. Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống (DFID, 1999).

e 6 Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Chiến lược sinh kế (livelihoods strategy): Là sự phối hợp các hoạt động và lựa chọn mà người dân sử dụng để thực hiện mục tiêu kiếm sống: - Sự chọn lựa chiến lược sinh kế phụ thuộc vào việc tiếp cận các loại vốn nào; - Mỗi chiến lược sinh kế cần một sự kết hợp các loại vốn khác nhau. Tuy nhiên mỗi loại vốn có thể sử dụng cho nhiều chiến lược khác nhau (Bộ Tài Nguyên & MT, CCWG, 2015). Sinh kế bền vững (sustainable livelihood): Tiếp tục được hoàn thiện nội hàm bởi DFID.

Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai, trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên (DFID, 1999, 2007) Tiếp cận sinh kế bền vững (The sustainable livelihoods approach): là một cách cải thiện sự hiểu biết về sinh kế của người nghèo. Nó dựa trên các yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh kế người nghèo và các mối quan hệ đặc trưng giữa các yếu tố này. Nó có thể được sử dụng để lên các kế hoạch hoạt động mới và đánh giá các hoạt động hiện có để tạo ra sinh kế bền vững. Cách tiếp cận này đưa ra một khung tiếp cận giúp hiểu biết về sự phức tạp của nghèo đói đồng thời đưa ra một bộ các nguyên tắc hướng dẫn hành động nhằm giải quyết tình trạng nghèo đói (Carney, 2009) Vườn Quốc gia (National Park): Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12 ngày 13 tháng 11 năm 2008 của Quốc hội, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2009, được sửa đổi, bổ sung bởi: Luật số 35/2018/QH14 ngày 20 tháng 11 năm 2018 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của 37 luật có liên quan đến quy hoạch, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2019.

VQG phải có các tiêu chí chủ yếu sau đây: e 7 - Có hệ sinh thái tự nhiên quan trọng đối với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái tự nhiên; - Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; - Có cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái. Theo nghị định 156/2018/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp Vườn quốc gia đáp ứng các tiêu chí sau đây: - Có ít nhất 01 hệ sinh thái tự nhiên đặc trưng của một vùng hoặc của quốc gia, quốc tế hoặc có ít nhất 01 loài sinh vật đặc hữu của Việt Nam hoặc có trên 05 loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; có cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí; - Có diện tích liền vùng tối thiểu 7.000 ha, trong đó ít nhất 70% diện tích là các hệ sinh thái rừng. Khu bảo tồn loài - sinh cảnh (Species-habitat conservation area): Theo nghị định 156/2018/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp Khu bảo tồn phải đáp ứng các tiêu chí sau đây: - Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất 01 loài sinh vật đặc hữu hoặc loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Phải bảo đảm các điều kiện sinh sống, thức ăn, sinh sản để bảo tồn bền vững các loài sinh vật đặc hữu hoặc loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; - Có diện tích liền vùng đáp ứng yêu cầu bảo tồn bền vững của loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. e 8 Vùng đệm (buffer zone): là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới của khu rừng đặc dụng có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ sự tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng.

Cộng đồng (community): Cộng đồng dân cư bao gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, điểm dân cư tương tự và có cùng phong tục, tập quán. Sinh kế bền vững Tiếp cận sinh kế là khái niệm tương đối mới mẻ, nó phản ánh bức tranh tổng hợp các sinh kế của người dân hay cộng đồng, chứ không chỉ theo phương thức truyền thống chú trọng đến một hoặc hai sinh kế (chẳng hạn như nuôi trồng thủy sản, lâm nghiệp thủy sản). Tiếp cận sinh kế sẽ mang lại cho cộng đồng cũng như những người hỗ trợ từ bên ngoài cơ hội thoát nghèo, thích nghi các điều kiện tự nhiên xã hội và có những thay đổi tốt hơn cho chính họ và cho các thế hệ tiếp theo( Nguyễn Bá Long, 2006). Vì mục tiêu này, chúng ta xem xét khái niệm sinh kế và phân tích sinh kế cho người dân vùng đệm.

Theo Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển thì “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ”. Hội nghị môi trường toàn cầu Rio de Janerio (6/1992) đưa ra thuyết phát triển bền vững; nghĩa là sử dụng hợp lý và có hiệu quả các nguồn tài nguyên, bảo vệ môi trường một cách khoa học đồng thời với sự phát triển kinh tế. Kể từ Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển tại Rio de Janeiro ở Brazil năm 1992, Phát triển bền vững đã trở thành xu thế chung mà toàn nhân loại đang nỗ lực hướng tới. Theo đó, trong phát triển nông thôn xuất hiện xu hướng phát triển sinh kế bền vững bao gồm cả các mục tiêu giảm nghèo (Bộ TN & MT và CCWG, 2015).

Trước đây, hoạt động sinh kế được hiểu là những phương tiện kiếm sống nhằm phục vụ nhu cầu cơ bản của cuộc sống (Ví dụ: thực phẩm, chỗ ở, quần áo, thuốc men. Khái niệm về sinh kế bền vững cũng được hiểu là những nỗ lực để xoá đói giảm nghèo (Krantz, 2001). Tuy nhiên, các khái niệm đó chưa bao quát e 9 được hết mọi khía cạnh của hoạt động sinh kế, đặc biệt là các nguồn lực làm hạn chế hoặc tăng cường khả năng của con người. Khái niệm về sinh kế bền vững được Chambers và Conway (1992)mở rộng hơn.

Sinh kế chỉ bền vững khi nó có thể được đứng đầu và phục hồi sau các cú sốc, duy trì hoặc cải thiện năng lực và tài sản và cung cấp các cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ kế ti ếp; đóng góp lợi ích ròng cho các sinh kế khác ở cấp độ địa phương hoặc toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn (Chambers & Conway, 1992). Dựa trên nền tảng nghiên cứu điển hình của Chambers và Conway, đã có rất nhiều lập luận được điều chỉnh cho khái niệm sinh kế bền vững. Đặc biệt quan trọng là đóng góp của Scoones và các nhà nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS) tại trường Đại học Sussex, Vương quốc Anh; Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID). Tổ chức DFID đã xây dựng khung sinh kế bền vững như là một công cụ nhằm xem xét những yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người.

Đồng thời, khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm hiểu xem những yếu tố này liên quan với nhau như thế nào trong những bối cảnh cụ thể (Hình 1). Scoones (1998) định nghĩa hoạt động sinh kế được coi là bền vững khi nó có thể giải quyết được hoặc có khả năng phục hồi từ những khủng hoảng; duy trì, tăng cường khả năng và nguồn lực hiện tại mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên”. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ. Nó phải có khả năng đương đầu và vượt qua áp lực cũng như các thay đổi bất ngờ (Kỷ yếu Hội thảo quốc tế vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam, 2002).