Chương I: Cơ sở khoa học của quá trình chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam Chương II: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu Việt Nam giai đoạn 1995-2005 Chương HH: Định hướng và giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu Việt Nam giai đoạn 2006-2015 CHƯƠNG MỘT: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU HÀNG XUẤT KHẨU VIỆT NAM 1. KHÁI NIÊM VÀ Ý NGHĨA CỦA QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU HÀNG XUẤT KHẨU 1.1, Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế a- Khái niêm về cơ cấu kinh tế Cơ cấu là một khái niệm mà triết học duy vật biện chứng dùng để chỉ cách thức tổ chức bên trong của một hệ thống, biểu hiện sự thống nhất của các mối quan hệ qua lại, vững chắc giữa các bộ phận của nó. Trong khi chi rõ mối quan hệ biện chứng giữa bộ phận và toàn thể, nó biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật hiện tượng và biến đổi cùng với sự biến đổi sự vật, hiện tượng.
Cũng như vậy, đối với nền kinh tế, khi xem nó là một hệ thống phức tạp thì có thể thấy rất nhiều các bộ phận và các kiểu cơ cấu hợp thành, tuỳ theo cách mà chúng ta tiếp cận khi nghiên cứu hệ thống đó. Đặc biệt, sự vận động và phát triển của nền kinh tế theo thời gian bao hàm trong đó sự thay đổi bản thân các bộ phận cũng như sự thay đổi của các kiểu cơ cấu. Vì vậy, có thể thấy rằng “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vi tri, ty trong tương ứng với chúng và mối quan hệ hữu cơ tương đối 6n định hợp thành”. Cơ cấu kinh tế là khái niệm phản ánh quan hệ tỷ lệ về lượng và mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa các bộ phận cấu thành của nền kinh tế.
Cơ cấu kinh tế được xem xét trên nhiều góc độ: Về nội dung, cơ cấu kinh tế được xem xét trên ba góc độ chủ yếu cấu thành nền kinh tế: Cơ cấu các ngành kinh tế và mối quan hệ tương tác giữa các ngành kinh tế; Cơ cấu các vùng kinh tế và mối quan hệ tương tác giữa các vùng kinh tế; Cơ cấu các thành phần kinh tế và mối quan hệ tương tác giữa các thành phần kinh tế. Về phạm vi, cơ cấu kinh tế được xem xét ở các cấp độ: cơ cấu kinh tế của cả quốc gia, của một vùng lãnh thổ, một địa phương (tỉnh, thành phố, quận, huyện), của một ngành, một lĩnh vực. Cơ cấu kinh tế hợp lý là một cơ cấu có khả năng tạo ra quá trình tái sản xuất mở rộng. Cơ cấu kinh tế hợp lý là cơ cấu hội đủ các điều kiện sau đây: ®© _ Phù hợp với các quy luật khách quan.
e Phù hợp với khả năng khai thác và sử dụng nguồn lực trong nước. e Phù hợp với xu thế kinh tế, chính trị của khu vực và thế giới. Cơ cấu kinh tế có ý nghĩa thiết thực trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển đa dạng, năng động, phát huy các lợi thế, tiềm năng về nguồn nhân lực, vật lực và tài lực. Cơ cấu kinh tế có nhiều loại và tùy theo mục đích nghiên cứu, quản lý có thể xem xét dưới các góc độ khác nhau.
Nhưng dù thuộc loại nào, cơ cấu kinh tế cũng là sản phẩm của phân công lao động xã hội, được biểu hiện cụ thể dưới hai hình thức cơ bản nhất là phân công lao động theo ngành và phân công lao động theo lãnh thổ. Hai hình thức phân công lao động xã hội này gắn bó với nhau, thúc đẩy quá trình tiến hóa chung của nhân loại. Mọi sự phát triển của phân công lao động theo ngành kéo theo sự phân công lao động theo lãnh thổ. Phân công lao động theo lãnh thổ, với đây đủ các yếu tố về dân số, đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội, phong tục tập quán của mỗi vùng sẽ tạo điều kiện để chuyên môn hóa sản xuất, hỗ trợ cho các ngành phát triển, hình thành các cơ sở sản xuất kinh doanh để khai thác và phát huy thế mạnh ở từng vùng lãnh thổ.
Trình độ phát triển của phân công lao động xã hội trong mỗi dân tộc là thước đo trình độ phát triển chung của dân tộc đó. Như vậy, cách tiếp cận về cơ cấu kinh tế xuất phát từ cấu trúc bên trong của nó qua quá trình tái sản xuất mở rộng của nền kinh tế, bao hàm các mối quan hệ kinh tế đa dạng và phức tạp, được nhìn nhận trên quan điểm hệ thống không chỉ mang tính số lượng mà còn mang tính chất lượng. Nó không chỉ là mối quan hệ riêng lẻ của từng bộ phận kinh tế mà phải là những quan hệ tổng thể của các bộ phận cấu thành nền kinh tế bao gồm các yếu tố kinh tế, các lĩnh vực kinh tế, các ngành kinh tế, các vùng kinh tế, các thành phần kinh tế. Cơ cấu kinh tế phải được hiểu là tổng thể các mối quan hệ chủ yếu về chất lượng và số lượng của các yếu tố hoặc các bộ phận của lực lượng sản xuất và các quan hệ sản xuất trong một hệ thống nhằm tái sản xuất xã hội với những điều kiện xã hội nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định.
Như thế, cơ cấu kinh tế bao giờ cũng được đặt trong những điều kiện không gian và thời gian cụ thể, trong điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội cụ thể và thích hợp với mỗi nước, mỗi vùng, hoặc có thể, của mỗi doanh nghiệp. Cơ cấu kinh tế không bất biến mà luôn có sự vận động, chuyển dịch cân thiết để ngày càng hợp lý hơn. Mọi sự duy trì quá lâu hay sự thay đổi quá nhanh chóng cơ cấu kinh tế, không phù hợp với những biến đổi tự nhiên - kinh tế - xã hội, đều ảnh hưởng đến hiệu quả của quá trình sản xuất kinh doanh, ngăn cản tăng trưởng kinh tế. b- Khái niêm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu kinh tế không phải là mục đích mà là phương tiện để đạt được sự tăng trưởng và phát triển kinh tế.
Cơ cấu kinh tế là vấn đề mang tính lịch sử và không ngừng biến đổi. Sự hình thành và biến đổi của cơ cấu kinh tế phụ thuộc trình độ phát triển của các ngành kinh tế, các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế, vào các điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế và xã hội của quốc gia, của các vùng, các địa phương ở từng thời kỳ. Do đó, có thể coi “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi của cơ cấu kinh tế từ trạng thái này sang trạng thái khác hướng tới một cơ cấu kinh tế hợp lý”. Yêu cầu của sự chuyển dịch này là phải xác định các bộ phận hợp thành cơ cấu kinh tế và tỷ lệ quan hệ giữa các bộ phận đó một cách hợp lý.
Cụ thể là phải xác định rõ mối quan hệ giữa các ngành kinh tế quốc dân, quan hệ giữa các thành phần kinh tế và quan hệ giữa các vùng lãnh thổ, trong đó quan hệ giữa các ngành kinh tế quốc dân có ý nghĩa quan trọng, quyết định. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một yêu cầu tất yếu trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa của các quốc gia, vì để xây dựng và phát triển một nền kinh tế ổn định, vững chắc, với tốc độ nhanh đồi hỏi phải xác định được một cơ cấu kinh tế hợp lý, giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa các ngành kinh tế quốc dân, giữa các vùng lãnh thổ và giữa các thành phần kinh tế. Xu hướng chung trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các nước đang phát triển nói chung và Việt Nam nói riêng hiện nay được thực hiện theo định hướng giảm dần tỷ trọng của ngành nông nghiệp và tăng nhanh tỷ trọng của ngành công nghiệp và dịch vụ trong GDP. Ngày nay, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của mỗi quốc gia, mỗi vùng, mỗi địa phương đều không tách rời vai trò chủ động và sự điều tiết của Nhà nước.
Nhà nước với chức năng quản lý kinh tế vĩ mô, luôn chủ động xác định phương hướng, mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tạo các điều kiện, thực hiện các biện pháp thích hợp để thúc đẩy cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế, xã hội trong từng thời kỳ. Khái niệm về cơ cấu xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu Ngày nay, trong xu thế tự đo hóa thương mại, hầu hết các nước đều theo đuổi chiến lược mở cửa, hướng về xuất khẩu ở một mức độ nào đó. Do đó, mối quan hệ giữa sản xuất và xuất khẩu ngày càng trở nên chặt chẽ. Sản xuất với cơ cấu hợp lý sẽ đem lại khả năng xuất khẩu có hiệu quả cao.
Ngược lại, xuất khẩu sẽ là động lực quan trọng để cải biến nền kinh tế, phát huy một cách tối đa, có hiệu quả các tiềm năng sản xuất trong nước, đồng thời khai thác được những lợi ích từ thị trường thế giới. Do đó, cơ cấu kinh tế sẽ không thể tách rời khỏi việc xuất khẩu những nhóm hàng, mặt hàng nào với tỷ trọng bao nhiêu. Đó chính là cơ cấu hàng xuất khẩu, vừa là mục tiêu vừa là động lực để tổ chức sản xuất và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Dựa trên quan điểm về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chúng ta có thể hiểu: “Cơ cấu hàng xuất khẩu là tổng thể các nhóm hàng, mặt hàng xuất khẩu trong toàn bộ kứm ngạch xuất khẩu với vị trí, tỷ trọng tương ứng và mối liên hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành"; “Chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu là sự thay đổi của cơ cấu hàng xuất khẩu từ trạng thái này sang trạng thái khác cho phù hợp với yêu cầu phát triển” Cơ cấu xuất khẩu có thể được xem xét trên nhiều góc độ khác nhau, tùy thuộc vào quan điểm của từng nước, từng tổ chức cũng như từng mục đích nghiên cứu.
Trong phạm vi nghiên cứu này, nhóm tác giả sẽ chỉ đề cập đến 3 cách phân loại cơ cấu hàng xuất khẩu.