Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Các khái niệm trong nghiên cứu 1. Chất ma túy Theo Luật phòng, chống ma túy và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật phòng, chống ma túy, “Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành” [8]. Chất gây nghiện Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng.
Nghiện ma túy Theo tổ chức Y tế Thế giới, nghiện ma tuý là tình trạng lệ thuộc về mặt tâm thần hoặc thể chất hoặc cả hai, khi một người sử dụng ma túy lặp đi lặp lại theo chu kỳ hoặc dùng kéo dài liên tục một thứ ma túy và tình trạng lệ thuộc này làm thay đổi cách cư xử, bắt buộc đương sự luôn cảm thấy sự bức bách phải dùng ma túy để có được những hiệu ứng về mặt tâm thần của ma túy và thoát khỏi sự khó chịu, vật vã do thiếu ma túy [3]. Chất dạng thuốc phiện Các chất dạng thuốc phiện CDTP như thuốc phiện (opiat, opioid) là tên gọi chung cho nhiều chất như thuốc phiện, morphine, heroin, methadone, puprenorphine, codein, pethidine, fentanyle, có biểu hiện lâm sàng tương tự nhau và là những chất gây nghiện mạnh (gây khoái cảm mạnh); thời gian tác dụng nhanh nên bệnh nhân nhanh chóng xuất hiện hội chứng nhiễm độc thần kinh trung ương; thời gian bán hủy ngắn (4-6 giờ) do đó phải sử dụng nhiều lần trong ngày, là nguồn gốc dẫn đến hành vi nguy hại cho bản thân và cho người khác[3]. Methadone Methadone là một chất đồng vận với các CDTP, tác động chủ yếu trên các thụ thể muy (µ) ở não. Tương tự như các CDTP khác, methadone có tác dụng giảm đau, giảm ho, yên dịu, giảm hô hấp và gây nghiện, nhưng gây khoái cảm yếu.
Methadone không gây nhiễm độc hệ thần kinh trung ương và không gây khoái cảm ở liều điều trị. Methadone được hấp thu hoàn toàn, nhanh chóng qua đường uống và có tác dụng sau 30 phút sau khi uống, đạt nồng độ tối đa trong máu khoảng từ 3-4 giờ. Methadone có thời 5 gian bán hủy dài (24 giờ) nên chỉ cần sử dụng một lần trong ngày là đủ để không xuất hiện hội chứng cai, có độ dung nạp ổn định không gây tăng liều[3]. Điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng methadone Điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng methadone là kết hợp sử dụng thuốc methadone để thay thế cho nghiện các CDTP cùng với các giải pháp tâm lý, xã hội làm cho người nghiện giảm dần tiến tới có thể ngừng sử dụng các CDTP mà không gây nhiễm độc tâm thần, không gây tăng liều và các tác động khác[3].
Cơ sở điều trị methadone Cơ sở điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc methadone gọi tắt là cơ sở điều trị methadone[3]. Tình hình TCMT và nhiễm HIV 1. Tình hình TCMT và nhiễm HIV trên thế giới Theo báo cáo tình hình ma túy Toàn cầu năm 2015 của Cơ quan phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC), tỉ lệ người sử dụng ma túy trên toàn thế giới vẫn không có nhiều xáo trộn. Ước tính có khoảng 246 triệu người, tương đương với khoảng hơn 5% dân số toàn thế giới trong độ tuổi từ 15 đến 64 đã từng sử dụng ma túy trái phép trong năm 2013.
Số người có vấn đề về sử dụng ma túy chiếm khoảng 27 triệu người, gần một nửa trong số họ là người tiêm chích ma túy (TCMT). Có khoảng 1,65 triệu người (TCMT) đang phải sống chung với HIV trong năm 2013. Nam giới sử dụng cần sa, cocain và amphetamine nhiều gấp ba lần nữ giới,trong năm 2013. Số trường hợp nhiễm HIV mới trong nhóm người (TCMT) giảm khoảng 10% từ khoảng 110.000 người năm 2010 xuống còn 98.000 người trong năm 2013.
Tuy nhiên, báo cáo tình hình ma túy thế giới cũng chỉ ra nhiều yếu tố nguy cơ, bao gồm sự lây truyền các bệnh truyền nhiễm như HIV và viêm gan C và sốc thuốc, có thể dẫn đến mức độ tử vong trong nhóm người TCMT cao gấp gần 15 lần so với mức bình thường trong các nhóm dân cư nói chung[31][52]. HIV/AIDS lây truyền qua 3 đường chính là đường máu, tình dục không an toàn và truyền từ mẹ sang con. Trong đó khả năng lây truyền qua đường tiêm chích cao gấp 6 lần so với khả năng lây qua đường tình dục khác giới. Thời gian bán thải của heroin trong cơ thể con người trung bình từ 4-6 giờ.
Vì vậy một người nghiện chích heroin một ngày có thể phải sử dụng từ 3-4 lần. TCMT có xu hướng lây truyền HIV nhanh hơn so 6 với lây qua đường tình dục khác giới, do tần suất phơi nhiễm và mức độ phơi nhiễm với yếu tố nguy cơ cao hơn[3][50].Hiện vẫn tiếp tục có một số lượng người sử dụng ma túy trên toàn cầu, dù không thay đổi đáng kể, nhưng vẫn ở mức rất cao không thể chấp nhận được và tử vong khi tuổi đời còn quá trẻ. Số lượng các trường hợp tử vong liên quan đến ma túy trong năm 2013 là khoảng 187. HIV có thể truyền qua việc sử dụng chung bơm kim tiêm (BKT) với người nhiễm HIV mà không sử dụng các biện pháp an toàn.
Vì vậy qua BKT máu của người nhiễm HIV sẽ lây trực tiếp vào máu của người chích chung BKT đó. Máu thường tồn tại trong BKT nơi không có không khí và vì vậy vi rút có thể tồn tại rất lâu sau đó. Ngoài ra tiêm chích chung BKT còn có nguy cơ lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường máu như HBV, HCV[13][31]. TCMT là một trong những nguyên nhân hàng đầu lây truyền HIV.
Theo báo cáo của Chương trình phối hợp của Liên hợp quốc về phòng,chống AIDS (UNAIDS) năm 2012 trên toàn cầu có khoảng 35,5 triệu người đang nhiễm HIV trong đó có 32,1 triệu là người lớn, 17,7 triệu người là phụ nữ và trẻ em dưới 15 tuổi là 280. Số người nhiễm mới trong năm 2012 là 2,3 triệu người (trung bình có khoảng 6300 ca nhiễm mới/ ngày trong đó có tới 95% từ các nước thu nhập thấp; 700 là trẻ em), tử vong do AIDS là 1,6 triệu người[4].400% Mẹ - Con Tình dục Đường máu Biểu đồ 1. Tỷ lệ nhiễm HIV qua các đường lây( Số liệu của Cục Phòng, chống HIV/AIDS ) 7 1. Tình hình TCMT và nhiễm HIV tại Việt Nam Theo số liệu báo cáo của Bộ Lao động thương binh và xã hội hiện có trên 204.000 nghiện ma túy và xuất hiện ở 100% các tỉnh/ thành phố, 90% ở các quận/ huyện, 79% ở các xã, phương/ thị trấn.
Có 74% ở độ tuổi từ 18-35, 96% là nam giới. Hiện nay số người nghiện sử dụng heroine chiếm 72% và có xu hướng giảm dần, trong khi đó người sử dụng ma túy tổng hợp nhóm kích thích dạng Amphetamin ( ATS ) ngày càng gia tăng [32] Đến tháng 4/2015, Việt Nam có 224.611 ca dương tính với HIV, 75.871 bệnh nhân AIDS và 77.604 ca tử vong liên quan đến AIDS. Số liệu báo cáo các trường hợp nhiễm mới HIV, AIDS và các trường hợp tử vong có liên quan cho thấy xu hướng giảm trong những năm qua. Tỷ lệ nhiễm HIV trong dân số nói chung ở mức khoảng 0,26% trong năm 2014.
Mặc dù số lượng các ca nhiễm mới đã giảm, Việt Nam vẫn gặp nhiều khó khăn để đạt được mục tiêu giảm 50% số trường hợp nhiễm mới HIV vào năm 2015 như đã đề ra trong Tuyên bố về phòng, chống HIV/AIDS của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 2011. Mặc dù số nhiễm HIV phát hiện mới có xu hướng giảm, nhưng tổng số người đang nhiễm HIV ngày càng gia tăng. Hiện đã có 80% số xã, phường, thị trấn và 98% số quận, huyện và 100% các tỉnh thành phố có người nhiễm HIV[4].900% 80% 70% 60% Không có người nhiễm 50% 98% 100% Có người nhiễm 40% 79.100% 30% 20% 10% 0% Xã Huyện Tỉnh, TP 8 Biểu đồ 1. Tỷ lệ % số khu vực có người nhiễm HIV Dịch HIV ở Việt Nam bao gồm nhiều hình thái dịch khác nhau trên toàn quốc và vẫn đang tập trung chủ yếu ở ba nhóm quần thể có hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV cao: NCMT, nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) và phụ nữ mại dâm (PNMD).
Trong thời gian gần đây, bạn tình của người NCMT được coi là quần thể có nguy cơ cao mới, được bổ sung vào các can thiệp dự phòng. Việc gia tăng các trường hợp phụ nữ nhiễm HIV mới được báo cáo, chiếm đến 32,5% các ca nhiễm mới trong năm 2013, phản ánh sự lây truyền HIV từ nam giới có hành vi nguy cơ cao sang bạn tình. Tỉ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm NCMT giảm dần trong giai đoạn từ năm 2004 đến 2013, lần đầu tiên xuống dưới 11% trong năm 2013 kể từ năm 1997. Tuy tỉ lệ hiện nhiễm trong nhóm NCMT đang giảm dần ở một số tỉnh, nhưng ở hầu hết các tỉnh thực hiện giám sát, dịch HIV/AIDS vẫn đang cao ở mức đáng báo động[4].
Tỷ lệ người nhiễm HIV là người NCMT vẫn chiếm chủ yếu, đang có xu hướng giảm dần từ 2008 đến 2012, tuy nhiên trong năm 2013, tỷ lệ người nhiễm HIV được phát hiện báo cáo là người NCMT có tăng nhẹ, chiếm 39,2% và trong quý 1 năm 2014 tỷ lệ này giảm chỉ còn chiếm 34,1%. Dùng chung BKT và các dụng cụ tiêm chích khác trong nhóm NCMT là phương thức lây truyền HIV chủ yếu ở Việt Nam. Tất cả các tỉnh/thành phố trên toàn quốc đều báo cáo có người NCMT, nhưng ước tính khoảng 80% người sử dụng ma túy sống tại 22 trong số 63 tỉnh thành của Việt Nam. Các nỗ lực cung cấp dụng cụ tiêm chích sạch, điều trị nghiện các CDTP bằng methadone, điều trị ARV cũng như các dịch vụ khác cho người NCMT trong thời gian gần đây đã mang lại những hiệu quả nhất định[5].
Nguyên nhân làm lây truyền HIV chính ở Việt Nam chủ yếu trong nhóm người NCMT, tiếp đến nhóm PNMD và MSM. Ngày càng xuất hiện nhiều người nguy cơ thấp nhiễm HIV do có QHTD không an toàn với các đối tượng trên, đặc biệt là vợ, bạn tình của người NCMT. Các trường hợp nhiễm HIV/AIDS mới phát hiện và tử vong tính chung toàn quốc có xu hướng giảm, tuy nhiên mức độ giảm của dịch chưa sâu, không ổn định và vẫn ở mức cao, tốc độ giảm của dịch đã chậm lại so với trước đây. Mặc dù số mới phát hiện nhiễm HIV giảm, tuy nhiên số lũy tích các trường hợp hiện nhiễm HIVtiếp tục tăng do thêm số nhiễm mới HIV và giảm số tử vong.
Một số khu vực miền 9 núi dịch HIV/AIDS vẫn ở mức cao, khó kiểm soát, đang có xu hướng gia tăng.
