Luận văn thạc sĩ đánh giá tác động của chính sách đến năng lực cạnh tranh của cụm ngành dệt may trên địa bàn thành phố hồ chí minh và một số địa phương lân cận

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động chính sách đến năng lực cạnh tranh ngành dệt may tại TP Hồ Chí Minh và các địa phương lân cận.

• Tác giả: Hồ Ngọc Huy
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Chính Sách Đến Ngành Dệt May TP.HCM
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Bố cục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu chính sách cải thiện NLCT ngành dệt may
• 2.2. Năng lực cạnh tranh và cụm ngành
• 2.3. Tác động chính sách công đến các nhân tố mô hình kim cương
• 2.4. Chuỗi giá trị toàn cầu
• 2.5. Mô tả chuỗi giá trị toàn cầu dệt may
• 2.6. Tổng quan các nghiên cứu trước
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động chính sách đến ngành dệt may TP

Ngành dệt may TP.HCM đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, với kim ngạch xuất khẩu lớn và nhiều cơ hội phát triển. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đối mặt với nhiều thách thức từ chính sách. Bài viết này sẽ đánh giá tác động của các chính sách đến năng lực cạnh tranh của ngành dệt may tại TP.HCM.

1.1. Bối cảnh chính sách và ngành dệt may

Ngành dệt may Việt Nam, đặc biệt là tại TP.HCM, đã có những bước tiến lớn trong những năm qua. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và giá trị gia tăng thấp vẫn là vấn đề cần giải quyết.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi chính

Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá tác động của chính sách đến năng lực cạnh tranh của ngành dệt may. Câu hỏi chính là: Chính sách nào đã tác động đến năng lực cạnh tranh của ngành dệt may tại TP.HCM?

II. Vấn đề và thách thức trong ngành dệt may TP

Ngành dệt may TP.HCM đang phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và cạnh tranh giá cả. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh mà còn đến sự phát triển bền vững của ngành.

2.1. Sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu

Ngành dệt may tại TP.HCM chủ yếu dựa vào nguyên liệu nhập khẩu, dẫn đến giá trị gia tăng thấp. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong khu vực.

2.2. Cạnh tranh giá cả và chất lượng sản phẩm

Cạnh tranh trong ngành dệt may chủ yếu dựa vào giá cả, điều này dẫn đến việc các doanh nghiệp phải cắt giảm chi phí, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm.

III. Phương pháp đánh giá tác động chính sách đến ngành dệt may

Để đánh giá tác động của chính sách đến ngành dệt may, nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp với phân tích dữ liệu từ các cuộc phỏng vấn với các doanh nghiệp và hiệp hội trong ngành.

3.1. Phương pháp định tính và phỏng vấn sâu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu với các doanh nghiệp dệt may để thu thập thông tin về tác động của chính sách đến hoạt động sản xuất và kinh doanh.

3.2. Khung phân tích chính sách

Khung phân tích dựa trên lý thuyết cụm ngành và chuỗi giá trị toàn cầu, giúp đánh giá tác động của chính sách đến năng lực cạnh tranh của ngành dệt may.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động chính sách đến ngành dệt may

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để giải quyết các vấn đề cốt lõi của ngành dệt may. Cần có những điều chỉnh để nâng cao năng lực cạnh tranh.

4.1. Tác động tích cực của chính sách

Một số chính sách đã tạo ra tác động tích cực đến ngành dệt may, như việc phát triển công nghiệp hỗ trợ và đào tạo nguồn nhân lực.

4.2. Những hạn chế trong chính sách hiện tại

Mặc dù có những chính sách tích cực, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực thi và điều chỉnh chính sách để phù hợp với thực tế của ngành.

V. Khuyến nghị chính sách cho ngành dệt may TP

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị chính sách được đưa ra nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành dệt may tại TP.HCM.

5.1. Đổi mới quan điểm phát triển ngành

Cần có sự đổi mới trong quan điểm phát triển ngành dệt may, tập trung vào nâng cao giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

5.2. Tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp

Khuyến khích các doanh nghiệp trong ngành dệt may hợp tác và liên kết để tạo ra một chuỗi giá trị bền vững và cạnh tranh hơn.

VI. Kết luận và tương lai của ngành dệt may TP

Ngành dệt may TP.HCM có tiềm năng phát triển lớn, nhưng cần phải có những chính sách phù hợp để giải quyết các thách thức hiện tại. Tương lai của ngành phụ thuộc vào khả năng thích ứng và đổi mới của các doanh nghiệp.

6.1. Tương lai của ngành dệt may

Ngành dệt may TP.HCM cần phải phát triển bền vững, tập trung vào nâng cao chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng.

6.2. Vai trò của chính sách trong phát triển ngành

Chính sách đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của ngành dệt may, cần có sự điều chỉnh kịp thời để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành dệt may là một trong những ngành công nghiệp trọng điểm của Việt Nam, đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Năm 2016, Việt Nam đứng thứ tư thế giới về xuất khẩu may mặc với giá trị khoảng 28,1 tỷ USD. Vùng TP.HCM – Bình Dương – Đồng Nai (gọi tắt là vùng TP) là trung tâm sản xuất dệt may lớn nhất, chiếm hơn 56% giá trị xuất khẩu công nghiệp ngành dệt may cả nước và gần 30% lực lượng lao động ngành trong năm 2011. Tuy nhiên, cụm ngành dệt may vùng TP vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu và chủ yếu tập trung vào khâu gia công với lợi thế chi phí lao động giá rẻ.

Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của các chính sách công đến năng lực cạnh tranh (NLCT) của cụm ngành dệt may vùng TP trong giai đoạn 2013 – 2016. Mục tiêu cụ thể là phân tích ảnh hưởng của các nhóm chính sách về phát triển nguyên phụ liệu nội địa, đào tạo nguồn nhân lực và điều kiện cầu trong nước đến NLCT của cụm ngành. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba địa phương TP.HCM, Bình Dương và Đồng Nai, với trọng tâm là các chính sách được ban hành trong giai đoạn trên.

Ý nghĩa nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cái nhìn toàn diện về hiệu quả chính sách công trong việc nâng cao NLCT ngành dệt may, từ đó đề xuất các giải pháp chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển bền vững cụm ngành, góp phần nâng cao giá trị gia tăng và giảm sự lệ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu sử dụng hai lý thuyết chính để phân tích NLCT của cụm ngành dệt may:

1. Lý thuyết năng lực cạnh tranh và cụm ngành của Michael E. Porter: NLCT được đo bằng năng suất lao động và vốn tạo ra giá trị gia tăng trong một đơn vị thời gian. Cụm ngành được định nghĩa là sự tập trung địa lý của các doanh nghiệp, nhà cung cấp, các ngành liên quan và các thể chế hỗ trợ, tạo ra hiệu ứng mạng lưới thúc đẩy đổi mới và tăng năng suất. Mô hình kim cương của Porter gồm bốn yếu tố chính: điều kiện nhân tố đầu vào, bối cảnh chiến lược và cạnh tranh, điều kiện cầu, và ngành công nghiệp hỗ trợ liên quan.

2. Lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu của Gary Gereffi: Chuỗi giá trị là quá trình sản xuất từ ý tưởng đến sản phẩm cuối cùng tiêu dùng. Chuỗi giá trị dệt may do người mua chi phối, phân công sản xuất dựa trên chi phí và tiêu chuẩn chất lượng. Các doanh nghiệp có thể nâng cấp chức năng từ gia công đơn giản (CMT) lên các chức năng có giá trị gia tăng cao hơn như FOB, ODM và OBM.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực cạnh tranh, cụm ngành, và chuỗi giá trị toàn cầu. Hai lý thuyết này bổ sung cho nhau trong việc phân tích tác động chính sách đến NLCT của cụm ngành dệt may.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp định tính kết hợp với thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp:

• Nguồn dữ liệu sơ cấp: 10 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện doanh nghiệp dệt may có giá trị gia tăng cao (FOB, ODM, OBM) và các hiệp hội ngành nghề như VITAS, AGTEK. Mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài từ 1 đến 2 giờ, nhằm thu thập thông tin về tác động của các chính sách đến hoạt động sản xuất kinh doanh.

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Tổng quan các nghiên cứu học thuật, báo cáo của các tổ chức quốc tế (WB, ILO), các cơ quan nhà nước (Bộ Công Thương, Tổng cục Thống kê), và các văn bản pháp luật liên quan đến ngành dệt may.

• Phương pháp phân tích: Tổng hợp, so sánh và đánh giá các chính sách dựa trên khung lý thuyết cụm ngành và chuỗi giá trị. Phân tích định tính được hỗ trợ bởi số liệu thống kê về đầu tư, lao động, xuất nhập khẩu và các chỉ số năng lực cạnh tranh.

• Timeline nghiên cứu: Tập trung phân tích các chính sách ban hành và thực thi trong giai đoạn 2013 – 2016, với các hoạt động thu thập dữ liệu sơ cấp diễn ra trong năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quan điểm phát triển ngành chưa rõ ràng và thiếu đồng bộ: So sánh quy hoạch ngành dệt may năm 2008 và 2014 với tiếp cận cụm ngành cho thấy quan điểm phát triển của Chính phủ vẫn mang tính chung chung, chưa tập trung ưu tiên nâng cấp cụm ngành và chuỗi giá trị. Ví dụ, chính sách thuế ưu đãi nguyên phụ liệu nhập khẩu nhưng chưa khuyến khích sử dụng nguyên phụ liệu nội địa, dẫn đến tình trạng lệ thuộc nguyên liệu nhập khẩu vẫn tồn tại.

2. Đầu tư thượng nguồn tăng mạnh nhưng chưa tạo liên kết hiệu quả: Vùng TP chứng kiến đầu tư thượng nguồn lớn với tổng vốn FDI khoảng 2 tỷ USD năm 2015, tăng gần gấp đôi năng lực sản xuất sợi từ 2015 đến 2017. Tuy nhiên, các doanh nghiệp thượng nguồn chủ yếu thuộc sở hữu nhà nước hoặc liên kết với VINATEX, chưa tạo ra thị trường nguyên phụ liệu cạnh tranh và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp may xuất khẩu.

3. Nguồn nguyên phụ liệu nội địa chưa đáp ứng yêu cầu nâng cấp: Doanh nghiệp may gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguyên phụ liệu nội địa chất lượng cao, dẫn đến việc phải nhập khẩu nguyên liệu từ Trung Quốc và các nước khác. Điều này cản trở quá trình chuyển đổi từ gia công (CMT) sang các chức năng có giá trị gia tăng cao hơn như FOB, ODM.

4. Chính sách lao động tăng chi phí ngắn hạn nhưng có lợi dài hạn: Mức lương tối thiểu vùng TP.HCM tăng hơn 60% từ 2013 đến 2017, cùng với các quy định bảo vệ quyền lợi người lao động, tạo áp lực chi phí cho doanh nghiệp may sử dụng nhiều lao động phổ thông. Tuy nhiên, số lượng lao động ngành may vẫn duy trì ổn định, cho thấy doanh nghiệp đang thích nghi và nâng cao năng suất để bù đắp chi phí.

5. Hoạt động xúc tiến thương mại và chống hàng giả còn hạn chế: Các hoạt động xúc tiến thương mại chủ yếu do nhà nước tổ chức với nguồn lực hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu doanh nghiệp. Tình trạng hàng giả vẫn phổ biến trên thị trường nội địa, đặc biệt qua các kênh thương mại điện tử, gây áp lực cạnh tranh không lành mạnh cho doanh nghiệp chính thức.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy các chính sách công hiện tại chưa tạo ra một hệ sinh thái đồng bộ để nâng cao NLCT cụm ngành dệt may vùng TP. Việc ưu đãi thuế cho nguyên phụ liệu nhập khẩu trong khi chưa có chính sách tương ứng cho nguyên phụ liệu nội địa làm giảm động lực phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước. Đầu tư thượng nguồn tăng nhưng chưa tạo ra liên kết dọc hiệu quả giữa các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, phần lớn do sự chi phối của doanh nghiệp nhà nước và thiếu cạnh tranh.

Chính sách lao động mặc dù làm tăng chi phí ngắn hạn nhưng thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao năng suất và cải thiện điều kiện làm việc, phù hợp với yêu cầu tiếp cận thị trường xuất khẩu khó tính. Tuy nhiên, cần cân nhắc lộ trình điều chỉnh để tránh gây áp lực quá lớn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hoạt động xúc tiến thương mại và chống hàng giả chưa theo kịp sự phát triển của thị trường, đặc biệt trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh. Việc này làm giảm hiệu quả tiếp cận thị trường nội địa và toàn cầu của doanh nghiệp dệt may.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng đầu tư thượng nguồn, mức lương tối thiểu theo vùng, tỷ lệ sử dụng nguyên phụ liệu nhập khẩu so với nội địa, và số vụ xử lý hàng giả qua các năm để minh họa rõ hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới quan điểm phát triển ngành theo hướng cụm ngành và chuỗi giá trị: Chính phủ cần xây dựng tầm nhìn rõ ràng, ưu tiên nâng cấp cụm ngành dệt may vùng TP theo mô hình chuỗi giá trị toàn cầu, tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm. Thời gian thực hiện: 2018 – 2022. Chủ thể: Bộ Công Thương phối hợp UBND các tỉnh.

2. Điều chỉnh chính sách thuế để khuyến khích sử dụng nguyên phụ liệu nội địa: Cần sửa đổi chính sách thuế giá trị gia tăng và thuế nhập khẩu để tạo ưu đãi tương đương cho nguyên phụ liệu sản xuất trong nước, giảm lệ thuộc nguyên liệu nhập khẩu. Thời gian thực hiện: 2018 – 2020. Chủ thể: Bộ Tài chính, Bộ Công Thương.

3. Tăng cường liên kết cụm ngành và phát triển thị trường nguyên phụ liệu cạnh tranh: Khuyến khích cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước thượng nguồn, thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu, xây dựng các trung tâm cung ứng nguyên phụ liệu tại TP.HCM và các địa phương lân cận. Thời gian thực hiện: 2018 – 2023. Chủ thể: UBND các tỉnh, hiệp hội ngành nghề.

4. Cải thiện hiệu lực chính sách lao động và hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng: Xây dựng lộ trình điều chỉnh mức lương tối thiểu phù hợp, tăng cường tham vấn doanh nghiệp và người lao động trong xây dựng chính sách, đồng thời phát triển chương trình đào tạo nâng cao kỹ năng lao động ngành dệt may. Thời gian thực hiện: 2018 – 2022. Chủ thể: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, hiệp hội ngành nghề.

5. Nâng cao hiệu quả hoạt động xúc tiến thương mại và chống hàng giả: Tăng cường nguồn lực cho các hoạt động xúc tiến thương mại chuyên nghiệp, xây dựng hệ thống dữ liệu doanh nghiệp ngành dệt may, đồng thời hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường phối hợp liên ngành trong chống hàng giả, đặc biệt trên các kênh thương mại điện tử. Thời gian thực hiện: 2018 – 2021. Chủ thể: Bộ Công Thương, Bộ Công an, hiệp hội ngành nghề.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách công: Luận văn cung cấp phân tích sâu sắc về tác động của các chính sách đến NLCT ngành dệt may, giúp xây dựng và điều chỉnh chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển ngành.

2. Doanh nghiệp ngành dệt may, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa: Hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh, từ đó xây dựng chiến lược nâng cấp chức năng sản xuất, cải thiện liên kết chuỗi giá trị và thích ứng với chính sách mới.

3. Hiệp hội ngành nghề và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp: Tài liệu giúp các tổ chức này nhận diện các điểm nghẽn trong cụm ngành, từ đó thiết kế các chương trình hỗ trợ, xúc tiến thương mại và đào tạo phù hợp.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành chính sách công, kinh tế công nghiệp: Luận văn là nguồn tham khảo quý giá về ứng dụng lý thuyết cụm ngành và chuỗi giá trị trong phân tích chính sách công, đồng thời cung cấp dữ liệu thực tiễn về ngành dệt may Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Chính sách nào đang gây ra sự lệ thuộc nguyên phụ liệu nhập khẩu trong ngành dệt may?
   Chính sách thuế hiện tại miễn thuế nhập khẩu nguyên phụ liệu nhập khẩu trong khi nguyên phụ liệu sản xuất trong nước phải chịu thuế giá trị gia tăng 10%, tạo ưu thế cho nguyên liệu nhập khẩu và làm giảm động lực phát triển nguyên phụ liệu nội địa.

2. Tại sao đầu tư thượng nguồn tăng nhưng chưa tạo ra liên kết hiệu quả trong chuỗi giá trị?
   Phần lớn doanh nghiệp thượng nguồn thuộc sở hữu nhà nước hoặc liên kết với VINATEX, thiếu cạnh tranh và chưa xây dựng được thị trường nguyên phụ liệu cạnh tranh, dẫn đến thiếu liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp may xuất khẩu.

3. Chính sách lao động ảnh hưởng thế nào đến doanh nghiệp dệt may?
   Mức lương tối thiểu tăng nhanh và các quy định bảo vệ quyền lợi người lao động làm tăng chi phí ngắn hạn cho doanh nghiệp, nhưng thúc đẩy nâng cao năng suất và cải thiện điều kiện làm việc, phù hợp với yêu cầu thị trường xuất khẩu.

4. Hoạt động chống hàng giả hiện nay có hiệu quả không?
   Mặc dù có nhiều văn bản quy định và ban chỉ đạo liên ngành, hoạt động chống hàng giả chưa đạt hiệu quả cao do nguồn lực thực thi hạn chế, cơ chế xử lý chưa rõ ràng và sự phát triển nhanh của thương mại điện tử tạo điều kiện cho hàng giả lan rộng.

5. Làm thế nào để doanh nghiệp dệt may nâng cấp từ gia công đơn giản lên các chức năng có giá trị gia tăng cao?
   Doanh nghiệp cần tiếp cận nguồn nguyên phụ liệu nội địa chất lượng, nâng cao năng lực quản lý đơn hàng, phát triển thiết kế và thương hiệu, đồng thời hưởng lợi từ các chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp hỗ trợ và đào tạo nguồn nhân lực.

Kết luận

• Ngành dệt may vùng TP.HCM đóng vai trò chủ đạo trong xuất khẩu dệt may Việt Nam nhưng còn nhiều hạn chế về giá trị gia tăng và sự lệ thuộc nguyên phụ liệu nhập khẩu.
• Các chính sách công hiện tại chưa tạo ra hệ sinh thái đồng bộ để nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành, đặc biệt trong phát triển công nghiệp hỗ trợ và liên kết chuỗi giá trị.
• Đầu tư thượng nguồn tăng mạnh nhưng chưa tạo ra thị trường nguyên phụ liệu cạnh tranh và liên kết hiệu quả với doanh nghiệp may xuất khẩu.
• Chính sách lao động tăng chi phí ngắn hạn nhưng thúc đẩy nâng cao năng suất và cải thiện điều kiện làm việc, phù hợp với yêu cầu thị trường xuất khẩu.
• Cần đổi mới quan điểm phát triển ngành, điều chỉnh chính sách thuế, tăng cường liên kết cụm ngành, cải thiện chính sách lao động và nâng cao hiệu quả xúc tiến thương mại, chống hàng giả để nâng cao năng lực cạnh tranh ngành dệt may.

Next steps: Triển khai các đề xuất chính sách trong giai đoạn 2018 – 2023, đồng thời tiếp tục nghiên cứu đánh giá tác động chính sách và thực trạng cụm ngành để điều chỉnh kịp thời.

Call-to-action: Các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề cần phối hợp chặt chẽ để xây dựng và thực thi các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh ngành dệt may, góp phần phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh chính sách Việt Nam tiếp tục chứng tỏ vị thế của một cường quốc sản xuất sản phẩm may mặc lớn. Năm 2016, Việt Nam là nước xuất khẩu may mặc lớn thứ tư thế giới với kim ngạch đạt khoảng 28,1 tỷ USD (Cục Xuất nhập khẩu, 2017).

Dù Hoa Kỳ đã rút khỏi TPP, Việt Nam ngày càng sản xuất dệt may nhiều lớn cho thị trường này, thể hiện bằng xu hướng nguồn hàng đang là “Trung Quốc cộng Việt Nam cộng Nhiều nước khác” thay thế cho “Trung Quốc cộng Nhiều nước khác”; Cụ thể, khoảng 88% DN phân phối cho thị trường Hoa Kỳ sử dụng nguồn hàng từ Việt Nam, với tỷ trọng 11–30% tổng giá trị hoặc khối lượng nguồn hàng của DN (Sheng Lu và USFIA, 2017). Ngoài ra, theo dự báo của WB (2016), ngành dệt may sẽ tiếp tục thuộc nhóm bốn ngành xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Xét khía cạnh giá trị gia tăng, ngành dệt may vẫn phản ánh sự phát triển thiếu bền vững. Ngoại trừ tỷ lệ nội địa hóa1, các chỉ tiêu phát triển ngành dệt may năm 2015 đều đạt được như kim ngạch xuất khẩu, lao động, và sản phẩm chủ yếu (chi tiết Phụ lục 1).

Giá trị gia tăng tương đối thấp một phần do sự lệ thuộc nguyên phụ liệu nhập khẩu cho hoạt động xuất khẩu. Đến nay, Frederick (2017) chỉ ra ngành này đang đối mặt hai thách thức chính là phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu và cạnh tranh phần lớn dựa vào mức giá thấp. Trong khi đó, nhiều văn bản chính sách cũng đã đề cập giải pháp cho vấn đề này như Quy hoạch phát triển ngành đến năm 2020; Đề án Tái cơ cấu ngành công thương; Chương trình đồng bộ phát triển và nâng cấp cụm ngành và chuỗi giá trị sản xuất các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh. Đề cập đến dệt may Việt Nam không thể không nói đến vùng TP.HCM – Bình Dương – Đồng Nai, sau đây gọi là vùng TP.

Do vùng TP.HCM đóng góp vào toàn ngành hơn 56% giá trị xuất khẩu công nghiệp, 35% kim ngạch xuất khẩu và gần 30% lực lượng lao động trong năm 2011 (IPP/CIEM, 2013). Nghiên cứu của IPP/CIEM (2013) chỉ ra cụm ngành dệt may vùng TP.HCM “khá ngắn” tập trung may gia công với giá trị gia tăng thấp, chủ yếu dựa vào lợi thế chi phí lao động giá rẻ. Với bối cảnh trên, bài viết này muốn đánh giá chính sách đã tác động gì đến NLCT ngành dệt may thông qua đại diện tiêu biểu là cụm ngành vùng TP.HCM trong giai đoạn vừa qua. 1 Cần lưu ý có thể tỷ lệ nội địa hóa được hiểu là tỷ lệ giá trị gia tăng, được tính bằng tỷ phần xuất khẩu ròng (là giá trị xuất khẩu trừ nhập khẩu cho xuất khẩu) so với tổng kim ngạch xuất khẩu (xem thêm Phụ lục 1).

Ngoài ra, tỷ lệ nội địa hóa thấp hơn 4 điểm phần trăm so các mục tiêu 55%. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -2- Xuất phát từ nghiên cứu IPP/CIEM (2013), bài viết này trình bày tác động của ba nhóm chính sách có tác động lớn NLCT của cụm ngành dệt may vùng TP.HCM gồm: sản xuất nguyên phụ liệu nội địa, nhân lực phục vụ nâng cấp và điều kiện cầu trong nước. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu này hướng đến đánh giá tác động của các chính sách đến NLCT của cụm ngành dệt may vùng TP. Trên cơ sở phân tích, một số khuyến nghị chính sách được thảo luận để nâng cao NLCT của cụm ngành dệt may vùng TP.HCM nói riêng và ngành dệt may Việt Nam nói chung.

Câu hỏi nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, bài phân tích này tập trung trả lời cho hai câu hỏi chính sau: Câu hỏi 1. Chính sách đã tác động gì đến NLCT của cụm ngành dệt may vùng TP.HCM? Câu hỏi 2. Những chính sách nào cần được khuyến khích để thực hiện nâng cấp chuỗi giá trị và hoàn thiện cụm ngành dệt may vùng TP. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là các chính sách có tác động đến NLCT của cụm ngành dệt may vùng TP.

Nghiên cứu này lựa chọn phân tích một số chính sách có tác động lớn tương ứng ba nhóm chính là sản xuất nguyên phụ liệu nội địa, nhân lực phục vụ nâng cấp và điều kiện cầu trong nước; cụ thể gồm: phát triển công nghiệp hỗ trợ, đào tạo nguồn nhân lực, chính sách liên quan đến lao động, dịch vụ logistics và thủ tục hải quan, xúc tiến thương mại, phát triển thị trường nội địa và chống hàng giả, và hoạt động của hiệp hội.HCM gồm ba địa phương là TP.HCM, Bình Dương, và Đồng Nai. Phạm vi nghiên cứu giới hạn là các chính sách được ban hành trong giai đoạn năm 2013 – 2016. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính gồm tổng quan các nghiên cứu trước kết hợp phỏng vấn sâu đối với đại diện hiệp hội VITAS, AGTEK và một số DN. Khung phân tích là lý thuyết về cụm ngành của Michael Porter kết hợp chuỗi giá trị toàn cầu của Gary Gereffi.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -3- Nguồn dữ liệu sơ cấp chính gồm 10 phỏng vấn sâu DN. Mô tả các DN được phỏng vấn thể hiện tại Phụ lục 2; Câu hỏi phỏng vấn DN được trình bày tại Phụ lục 3; Mỗi phỏng vấn được kéo dài từ 1 – 2 giờ. Phỏng vấn các DN nhằm xác định các nhóm chính sách chính tác động đến DN dệt may quan tâm. Nhóm DN được hiệp hội giới thiệu (trừ 3 DN liên hệ trực tiếp) là nhóm DN đã và đang hoạt động có giá trị gia tăng cao như thực hiện các chức năng phức tạp ODM, OBM hoặc thực hiện nâng cấp quy trình và nâng cấp sản phẩm trong chức năng CMT hoặc FOB.

Ngoài ra, các hội thảo mà tác giả tham dự do hiệp hội tổ chức hoặc liên kết tổ chức từ tháng 1/2016 đến 6/2016; Những phỏng vấn đại diện VITAS và AGTEK cũng cung cấp một số đánh giá thực tế về một số chính sách có liên quan tại vùng TP. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cập gồm nghiên cứu học thuật liên quan đến ngành dệt may Việt Nam và nâng cấp công nghiệp ở ngành dệt may, cũng như báo cáo của một số tổ chức liên quan như WB, ILO, VCCI, và Bộ Công Thương. Các nghiên cứu và báo cáo này là cơ sở đối chiếu với các chính sách trong giải quyết các thách thức của cụm ngành. Hoạt động tổng hợp và phân tích chính sách được dựa trên các văn bản quy định liên quan được hệ thống thành nhóm chính sách có liên quan, và một số trả lời các cơ quan truyền thông của các cơ quan chức năng được sử dụng bổ sung.

Bố cục nghiên cứu Nghiên cứu trình thành 4 phần tương ứng 4 chương. Phần đầu tiên và phần cuối cùng lần lượt trình bày tổng quan nghiên cứu và kết luận. Chương 2 trình bày khung lý thuyết về cụm ngành và chuỗi giá trị toàn cầu, cùng với tổng quan nghiên cứu của IPP/CIEM (2013) và một số nghiên cứu liên quan khác. Chương 3 trình bày kết quả nghiên cứu, gồm so sánh các quan điểm phát triển cũng như đánh giá tác động của một số chính sách tác động đến các khu vực của chuỗi giá trị và cụm ngành.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -4- CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Chương 2 sẽ trình bày cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu chính sách cải thiện NLCT ngành dệt may. Đầu tiên, lý thuyết năng lực cạnh tranh và cụm ngành của M. Porter được giới thiệu.

Tiếp cận chính sách dựa vào cụm ngành phản ánh đòi hỏi đặt sự phát triển ngành trong tương tác toàn diện của nhiều lĩnh vực thay vì một chính sách ưu đãi cho một ngành thường dẫn đến bóp méo cạnh tranh. Sau đó, lý thuyết chuỗi giá trị phản ánh việc phân chia lợi ích giữa các DN đối sản phẩm dệt may. Phần cuối cùng tổng hợp một số nghiên cứu trước chỉ ra kinh nghiệm thực thi chính sách tại Trung Quốc cũng như một số nghiên cứu liên quan đến chuỗi giá trị dệt may Việt Nam. Năng lực cạnh tranh và cụm ngành Nghiên cứu này sử dụng lý thuyết NLCT và cụm ngành của Michael E.

NLCT được đo lường bằng năng suất – giá trị gia tăng do một đơn vị lao động hoặc vốn tạo ra trong một đơn vị thời gian (Porter, 1998). Theo Porter (1998, 2008), cụm ngành là “sự tập trung về mặt địa lý của các DN, các nhà cung ứng và các DN có tính liên kết cũng như của các công ty trong các ngành có liên quan và các thể chế hỗ trợ (như các trường đại học, cục tiêu chuẩn, hiệp hội thương mại) trong một số lĩnh vực đặc thù, vừa cạnh tranh vừa hợp tác với nhau”. Cụm ngành tác động gia tăng cạnh tranh và thúc đẩy hợp tác. Nhờ tạo ra hiệu ứng mạng lưới và lan tỏa, năng suất, hiệu quả, đổi mới, hoạt động thương mại hóa và khởi nghiệp được tăng lên (IPP/CIEM, 2013).

NLCT của một địa phương thường đánh giá cùng với Mô hình kim cương của Porter (1998), gồm: (i) những điều kiện nhân tố đầu vào, (ii) bối cảnh chiến lược, cấu trúc và cạnh tranh, (iii) những điều kiện cầu, và (iv) những ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan. Xét vai trò chủ động nhất, nhà nước hình thành hệ thống chính sách kinh tế dựa vào thúc đẩy những cụm ngành có tiềm năng phát triển. Tiếp cận chính sách dựa vào cụm ngành tạo ra chương trình nghị sự cho nhiều bên hữu quan như chính phủ, DN, các cơ sở đào tạo,… trong việc khuyến khích hoạt động đổi mới thay cho khuynh hướng trợ cấp thường bóp méo thị trường (Porter, 2008). Mô hình này được trình bày chi tiết theo nghiên cứu IPP/CIEM (2013).

Vậy, phần phân tích sẽ so sánh quan điểm phát triển của Chính phủ với tiếp cận cụm ngành. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tác động chính sách công đến các nhân tố mô hình kim cương Nguồn: (Porter, 1998). Mục đích nghiên cứu là phân tích tác động của Nhà nước đến NLCT của cụm ngành, được minh họa như Hình 2.

Vai trò của nhà nước có thể là tích cực hoặc tiêu cực thông qua tác động đến các thành tố trong cụm ngành (Porter, 1998). Nếu chính sách giúp gia tăng các nhân tố trong mô hình kim cương thì cụm ngành có tiềm năng phát triển hơn, hoặc ngược lại là tác động kìm hãm của chính sách. Ngẫu nhiên là một yếu tố khác tác động đến các nhân tố trong mô hình kim cương. Tuy nhiên, bài viết nhằm đề xuất giải pháp chính sách nâng cao NLCT, nên không đề cập yếu tố ngẫu nhiên mà tập trung xem xét tác động chính sách đến cụm ngành.