Khóa luận: Đánh giá tác động của chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ rừng ở Sơn La

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp đánh giá tác động của chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ và phát, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Hương Giang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đình Tiến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng Tại Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội tỉnh Sơn La
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 2.2.2. Phương pháp kế thừa số liệu
• 2.2.3. Phương pháp phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG ĐẾN BẢO VỆ VÀ PHÁT TRIỂN RỪNG TỈNH SƠN LA
• 3.1. Thực trạng thực hiện PFES ở tỉnh Sơn La
• 3.2. Tác động của chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ rừng ở tỉnh Sơn La
• 3.2.1. Diện tích rừng của tỉnh qua các năm
• 3.2.2. Thực trạng sản xuất lâm nghiệp qua các năm
• 3.2.3. Việc thực thi lâm luật và tình trạng phá rừng
• 3.2.4. Nhận thức của người dân về bảo vệ rừng
• 3.2.5. Tổng diện tích rừng phục hồi
• 3.2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến bảo vệ và phát triển rừng của các hộ gia đình
• 3.3. Mối liên quan và tầm quan trọng của các bên liên quan trong thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Sơn La
• 3.4. Đánh giá thuận lợi và khó khăn trong chi trả dịch vụ môi trường rừng ở tỉnh Sơn La
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA CHƯƠNG TRÌNH CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG ĐẾN BẢO VỆ VÀ PHÁT TRIỂN RỪNG Ở TỈNH SƠN LA
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng

Chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển rừng tại tỉnh Sơn La. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của chính sách này đến môi trường và đời sống người dân. Việc hiểu rõ về PFES không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn tạo ra những giải pháp hiệu quả cho việc bảo vệ rừng.

1.1. Khái Niệm Về Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng

Chi trả dịch vụ môi trường rừng là một cơ chế tài chính nhằm khuyến khích các chủ rừng bảo vệ và phát triển rừng. Chính sách này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Tác Động

Đánh giá tác động của PFES giúp xác định hiệu quả của chính sách trong việc bảo vệ rừng và nâng cao đời sống người dân. Điều này cũng giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về tình hình thực hiện chính sách.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng

Mặc dù PFES đã mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Những vấn đề này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả của chương trình.

2.1. Nhận Thức Của Người Dân Về PFES

Nhiều người dân vẫn chưa hiểu rõ về lợi ích của PFES, dẫn đến việc tham gia chương trình còn hạn chế. Cần có các hoạt động tuyên truyền để nâng cao nhận thức.

2.2. Khó Khăn Trong Quản Lý Tài Nguyên Rừng

Việc quản lý tài nguyên rừng gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt nguồn lực và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả của PFES.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Chi Trả Dịch Vụ Môi Trường Rừng

Để đánh giá tác động của PFES, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp. Các phương pháp này sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Sử dụng các phương pháp khảo sát, phỏng vấn và thu thập số liệu từ các nguồn tài liệu có sẵn để đánh giá tác động của PFES đến bảo vệ rừng.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để xác định mối quan hệ giữa PFES và tình trạng rừng tại Sơn La.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của PFES Tại Sơn La

Kết quả nghiên cứu cho thấy PFES đã có những tác động tích cực đến việc bảo vệ và phát triển rừng tại Sơn La. Tuy nhiên, cần có những biện pháp cải thiện để nâng cao hiệu quả.

4.1. Tác Động Đến Diện Tích Rừng

PFES đã giúp tăng diện tích rừng được bảo vệ và phục hồi, góp phần cải thiện chất lượng môi trường sống.

4.2. Tác Động Đến Đời Sống Người Dân

Chương trình đã nâng cao thu nhập cho người dân thông qua việc tham gia bảo vệ rừng, từ đó cải thiện đời sống kinh tế của họ.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả PFES

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy PFES là một chính sách hiệu quả trong việc bảo vệ rừng tại Sơn La. Tuy nhiên, cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế hiện tại.

5.1. Đề Xuất Cải Thiện Chính Sách

Cần điều chỉnh chính sách PFES để phù hợp hơn với thực tiễn địa phương, từ đó nâng cao hiệu quả thực hiện.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương trong việc thực hiện PFES.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rừng đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì cân bằng sinh thái, điều tiết nguồn nước, phòng chống xói mòn và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Tuy nhiên, áp lực phát triển kinh tế - xã hội thiếu quy hoạch bền vững đã khiến diện tích và chất lượng tài nguyên rừng suy giảm nghiêm trọng. Đứng trước thực tế đó, cách tiếp cận xem dịch vụ môi trường rừng như một loại hàng hóa có thể lượng giá và giao dịch trên thị trường đã hình thành, cụ thể hóa qua cơ chế Chi trả Dịch vụ Môi trường (PES). Theo thống kê của Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế (CIFOR), trên thế giới đã có hơn 100 chương trình PES được áp dụng tại châu Mỹ La-tinh, châu Á, châu Phi, châu Âu và châu Úc.

Tại Việt Nam, khung pháp lý cho việc chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) được thiết lập từ Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004. Sau giai đoạn thực hiện thí điểm tại hai tỉnh Sơn La và Lâm Đồng (2008–2010), Chính phủ đã ban hành Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 (sau đó được sửa đổi bởi Nghị định số 147/2016/NĐ-CP và Luật Lâm nghiệp năm 2017) để triển khai chính sách này trên phạm vi toàn quốc. Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên tại châu Á áp dụng chính sách PFES ở cấp quốc gia.

Mặc dù PFES được kỳ vọng sẽ tạo nguồn tài chính bền vững ngoài ngân sách nhà nước để bảo vệ rừng và cải thiện sinh kế cho người dân vùng cao, tác động thực tế của chính sách vẫn tồn tại nhiều khía cạnh cần được kiểm chứng bằng thực nghiệm. Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Hương Giang (ngành Kinh tế phát triển, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội) tập trung giải quyết bài toán lượng hóa tác động này tại tỉnh Sơn La.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng đến hoạt động bảo vệ và phát triển rừng tại tỉnh Sơn La, cung cấp cơ sở khoa học và cái nhìn trực quan về mối quan hệ giữa PFES và công tác bảo vệ rừng, từ đó đề xuất giải pháp cải thiện chính sách. Để đạt được mục tiêu này, tác giả xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan tài liệu về chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam và trên thế giới.
2. Đánh giá thực trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng và nhận thức của người dân về chi trả dịch vụ môi trường rừng.
3. Đánh giá tác động của chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ và phát triển rừng ở Sơn La.
4. Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hiện trạng chi trả dịch vụ môi trường rừng và hoạt động bảo vệ rừng tại địa bàn tỉnh Sơn La. Phạm vi thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2005 (4 năm trước khi chính sách PFES được thí điểm) đến năm 2020, tạo khung thời gian đủ dài để quan sát biến động trước và sau chính sách. Phạm vi không gian là tỉnh Sơn La – một trong hai địa phương đầu tiên thí điểm PFES từ năm 2008, nơi Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La tiên phong bố trí nguồn lực cho công tác theo dõi, giám sát và đánh giá (M&E), đồng thời là địa bàn miền núi có cơ cấu kinh tế - xã hội, các nhóm chủ rừng và phân loại rừng rất đa dạng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng nghiên cứu dựa trên các khái niệm chuyên ngành kinh tế tài nguyên, môi trường và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam:

• Khái niệm đánh giá tác động: Xác định các hệ quả tích cực và tiêu cực của một kế hoạch, chính sách hoặc dự án can thiệp tới môi trường, kinh tế và xã hội nhằm phục vụ công tác ra quyết định quản lý.
• Bảo vệ và phát triển rừng: Hoạt động quản lý, gìn giữ, ngăn ngừa xâm hại tài nguyên rừng (cháy rừng, sâu bệnh, phá rừng trái phép) kết hợp khoanh nuôi, tái sinh và trồng mới bền vững; phân loại rừng theo Điều 3 Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 thành ba loại: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất.
• Dịch vụ môi trường rừng và cơ chế PFES: Dựa trên định nghĩa của Boyd và Banzhaf (2007) cùng Nghị định 99/2010/NĐ-CP, dịch vụ môi trường rừng bao gồm việc bảo vệ đất, hạn chế xói mòn bồi lắng, điều tiết nguồn nước, hấp thụ và lưu giữ carbon, bảo vệ cảnh quan đa dạng sinh học và cung ứng bãi đẻ cho thủy sản. Cơ chế PFES được xây dựng theo định nghĩa kinh điển của Sven Wunder (2005), Tacconi (2012) và quy định tại Điều 61, 62, 63 Luật Lâm nghiệp năm 2017: là giao dịch có điều kiện giữa bên sử dụng dịch vụ (cơ sở thủy điện, sản xuất nước sạch, du lịch) và bên cung ứng dịch vụ môi trường rừng (chủ rừng, hộ gia đình nhận khoán).
• Các nguyên tắc kinh tế nền tảng: Nguyên tắc phát triển bền vững (Tuyên bố Rio 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg 2002); Nguyên tắc người hưởng lợi phải trả tiền (Beneficiary Pays Principle – thay thế cho cách tiếp cận người gây ô nhiễm phải trả tiền Polluter Pays Principle); Lý thuyết sự sẵn lòng chi trả (Willingness to Pay – WTP) làm cơ sở xác định quan hệ cung - cầu và mức phí dịch vụ.

Về phương pháp nghiên cứu, đề tài kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp kế thừa số liệu thứ cấp: Thu thập và tổng hợp báo cáo hành chính, số liệu thống kê giai đoạn 2005–2019 từ Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam (VNFF), UBND tỉnh Sơn La, Chi cục Kiểm lâm và Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La.
• Phương pháp kế thừa dữ liệu khảo sát vi mô: Sử dụng bộ dữ liệu khảo sát hộ gia đình năm 2019 do tổ chức CIFOR thực hiện tại 10 bản thuộc 3 xã (xã Mường Sang, xã Chiềng Khoa, xã Đông Sang) trên địa bàn huyện Mộc Châu và huyện Sốp Cộp, tỉnh Sơn La. Các bản nghiên cứu gồm: bản Na Lùn, bản Thái Hưng, bản An Thái (xã Mường Sang); bản Khừa, bản Tòng, bản Phách, bản Trọng, bản Căng Ty (xã Chiềng Khoa); bản Áng I, bản Búa (xã Đông Sang). Cỡ mẫu khảo sát gồm $n = 240$ hộ gia đình, áp dụng thiết kế mẫu đối sánh giữa bản có thực hiện PFES và bản không thực hiện PFES.
  • Cơ cấu mẫu khảo sát: 142 người trả lời là nam (59,17%), 98 nữ (40,83%); 20% tổng số hộ thuộc diện hộ nghèo; 90,5% là đồng bào dân tộc thiểu số (người Thái chiếm 50,42%, người H'Mông chiếm 25,00%, người Kinh chiếm 23,75%, dân tộc khác chiếm 0,84%); tỷ lệ cư dân bản địa đạt 87,5%.
• Khung chỉ số giám sát và đánh giá (M&E): Kế thừa bộ chỉ số của CIFOR phối hợp với Quỹ Trung ương (VNFF) được xây dựng dựa trên 5 căn cứ thực tiễn, phân thành 4 nhóm chỉ số: Thể chế chính sách, Môi trường, Kinh tế và Xã hội.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích so sánh bảng chéo; ước lượng mô hình hồi quy kinh tế lượng Logit nhằm xác định các yếu tố nhân khẩu, kinh tế và tiếp cận thông tin ảnh hưởng đến quyết định tham gia bảo vệ rừng của hộ gia đình; phương pháp phân tích các bên liên quan (Stakeholder Analysis) để đánh giá tầm quan trọng và mức độ trao đổi thông tin.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận về chi trả dịch vụ môi trường rừng

Chương này khái quát bức tranh nghiên cứu quốc tế và trong nước về PES/PFES. Về tài liệu quốc tế, tác giả phân tích các nghiên cứu của Sven Wunder (2005) về định nghĩa và điều kiện vận hành PES; Redford và William M. Adams về rủi ro khi thị trường hóa bảo tồn; Rodrigo A. Arriagada và cộng sự (2012) tại Costa Rica chỉ ra PES làm tăng độ che phủ rừng trang trại thêm 11% đến 17% trong 8 năm; Rodrigo Sierra và Eric Russman (2006) tại bán đảo Osa (Costa Rica) phản ánh tác động bảo tồn có độ trễ; Kowler và cộng sự (2020) tại Peru nhấn mạnh vai trò của giám sát cộng đồng bằng điện thoại thông minh; Felister Mombo và cộng sự (2014) tại thung lũng Kilombero (Tanzania) đo lường mức sẵn lòng chi trả (WTP) của cộng đồng vùng đất ngập nước; Romain Pirard và cộng sự (2014) tại Indonesia xem xét năng lực quản trị phục hồi rừng.

Về tài liệu trong nước, nghiên cứu điểm lại các công trình của Đỗ Trọng Hoàn và cộng sự (2018) về góc nhìn của người mua dịch vụ; Phạm Hồng Lượng (2018) tổng kết 6 năm thực thi Nghị định 99/2010/NĐ-CP thu được 6.510,6 tỷ đồng (thủy điện chiếm 97,04%); Cao Trường Sơn và cộng sự về tác động của PFES trực tiếp tại Ba Bể (Bắc Kạn); Phạm Thu Thủy và cộng sự về khung 3Es (hiệu quả, hiệu ích, công bằng) trong phân bổ tiền chi trả; Lã Nguyên Khang và Trần Quang Bảo (2015) ứng dụng tiêu chuẩn AIC trên phần mềm R phân tích nguyên nhân mất rừng tại Điện Biên; Andrew W. L’Roe và Adena R. Rissman (2017) cùng Maina Teresiah Muthoni (2012) về các nhân tố kinh tế - xã hội tác động đến quản lý rừng.

Từ đó, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây chỉ mang tính định tính, tổng kết báo cáo hành chính đơn thuần hoặc đánh giá nhanh mà chưa ứng dụng mô hình định lượng vi mô để phân tích sâu các yếu tố tác động đến hành vi của hộ gia đình tại địa bàn thí điểm dài hạn như Sơn La.

Chương 2: Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả toàn diện điều kiện tự nhiên, tài nguyên và kinh tế - xã hội của tỉnh Sơn La:

• Vị trí và địa hình: Nằm ở tọa độ 20°39' – 22°02' vĩ độ Bắc và 103°11' – 105°02' kinh độ Đông; diện tích tự nhiên đạt 14.125 km² (chiếm 4,27% diện tích cả nước, xếp thứ 3/63 tỉnh thành); đường biên giới với Lào dài 250 km; địa hình đồi núi chia cắt mạnh với hai lưu vực sông lớn là sông Đà và sông Mã.
• Tài nguyên đất và rừng: Đất lâm nghiệp chiếm 73% diện tích tự nhiên; diện tích rừng đạt 357.000 ha (rừng trồng 25.000 ha); độ che phủ rừng năm 2003 đạt khoảng 37%; trữ lượng gỗ đạt 87,053 triệu m³ tập trung ở rừng tự nhiên, tre nứa đạt 554,9 triệu cây. Tỉnh sở hữu 4 khu bảo tồn thiên nhiên: Xuân Nha (38.000 ha), Sốp Cộp (27.000 ha), Tà Xùa (16.000 ha).
• Dân sinh và kinh tế: Dân số theo điều tra ngày 01/04/2019 là 1.248.416 người; có 12 dân tộc sinh sống (dân tộc Thái chiếm 54%, Kinh 18%, Mông 12%, Mường 8,4%, Dao 2,5%); tỷ lệ nghèo cao với 92.000 hộ nghèo (chiếm 34%, đứng thứ 3 cả nước); mật độ dân số chênh lệch lớn giữa đô thị (TP. Sơn La trên 300 người/km²) và vùng cao (huyện Sốp Cộp 31 người/km², xã Mường Lèo chỉ 9 người/km²). Tăng trưởng GRDP năm 2018 đạt 5,59%; cơ cấu kinh tế năm 2018 gồm: nông - lâm - thủy sản chiếm 22,28%, công nghiệp - xây dựng chiếm 33,44%, dịch vụ chiếm 38,11%.

Phần phương pháp của chương trình bày quy trình chọn mẫu điều tra CIFOR tại 10 bản thuộc Mộc Châu và Sốp Cộp ($n = 240$), phương pháp xây dựng bộ chỉ số M&E 4 lĩnh vực và xây dựng bảng biến số (Bảng 2) tham gia vào mô hình xác suất Logit nhằm kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến bảo vệ rừng của hộ gia đình.

Chương 3: Đánh giá tác động của chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ rừng tỉnh Sơn La

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm và số liệu thống kê thu thập được:

• Thực trạng thực hiện PFES và kết quả thu - chi: Tổng hợp kết quả thu ủy thác tiền dịch vụ môi trường rừng qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La giai đoạn 2011–2018 theo Nghị định số 99/2010/NĐ-CP, bao gồm nguồn thu điều phối từ Quỹ Trung ương (các nhà máy thủy điện bậc thang liên tỉnh như thủy điện Sơn La, Hòa Bình) và các đơn vị sử dụng nước nội tỉnh. Báo cáo thanh toán tiền PFES giai đoạn 2009–2019 cho thấy dòng tiền chi trả tăng dần, tạo nguồn kinh phí phân bổ tới các chủ rừng là tổ chức và hộ gia đình nhận khoán.
• Hiện trạng đất và chủ rừng: Thống kê diện tích đất lâm nghiệp được giao phân theo nhóm chủ rừng (Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ, công ty lâm nghiệp, cộng đồng bản, hộ gia đình) và theo cấp huyện trên toàn tỉnh.
• Tác động đến bảo vệ và phát triển rừng:
  • Biến động diện tích rừng giai đoạn 2005–2016 ghi nhận xu hướng tăng độ che phủ rừng và mở rộng diện tích rừng được chi trả tiền PFES qua các năm.
  • Tình hình vi phạm lâm luật: Diện tích rừng bị chặt phá giai đoạn 2005–2014 và diện tích rừng bị cháy giai đoạn 2005–2007 có xu hướng giảm sau khi chính sách PFES đi vào vận hành ổn định; diện tích rừng trồng tập trung và rừng tự nhiên phục hồi gia tăng.
• Tác động xã hội và kinh tế hộ gia đình:
  • Phân tích mục đích phát quang đất rừng và thói quen tiêu dùng lâm sản của người dân (xu hướng khai thác gỗ, củi ít đi sau khi có tiền chi trả dịch vụ môi trường).
  • So sánh thu nhập bình quân từ các nguồn của hộ gia đình giữa các bản có PFES và bản không có PFES: nguồn thu PFES chiếm một tỷ trọng đáng kể trong thu nhập lâm nghiệp, giảm áp lực phá rừng mưu sinh.
  • Tỷ lệ hộ gia đình tự nguyện tham gia bảo vệ rừng, tham gia các tổ tuần tra bảo vệ rừng thôn bản tại các bản có PFES cao hơn rõ rệt so với bản không có PFES.
• Kết quả mô hình Logit: Đánh giá tác động của các biến độc lập (đặc điểm chủ hộ, diện tích đất lâm nghiệp được giao, mức thu nhập từ PFES, trình độ học vấn, khả năng tiếp cận thông tin chính sách) đến xác suất tham gia hoạt động bảo vệ rừng của hộ dân, khẳng định tiền chi trả PFES và nhận thức thông tin là các yếu tố thúc đẩy tích cực và có ý nghĩa thống kê.

Chương 4: Một số khuyến nghị nâng cao hiệu quả của chương trình Chi trả dịch vụ môi trường rừng đến bảo vệ và phát triển rừng ở tỉnh Sơn La

Chương này tập trung vào phân tích thể chế và đề xuất giải pháp:

• Phân tích các bên liên quan: Đánh giá tầm quan trọng và mức độ trao đổi thông tin giữa các tác nhân chính trong chuỗi thực hiện PFES tại Sơn La (Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh, Chi cục Kiểm lâm, UBND cấp huyện, UBND cấp xã, các nhà máy thủy điện, các cộng đồng bản và hộ gia đình). Kết quả chỉ ra luồng trao đổi thông tin từ Quỹ tỉnh xuống huyện, xã khá chặt chẽ, nhưng sự tương tác trực tiếp giữa bên mua dịch vụ và người cung ứng dịch vụ tại cơ sở còn hạn chế do vận hành qua cơ chế gián tiếp.
• Đánh giá thuận lợi và khó khăn: Thuận lợi lớn nhất là sự chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, UBND tỉnh và cam kết nguồn lực dài hạn cho bộ máy Quỹ tỉnh (thể hiện qua sự ổn định của số lượng cán bộ Quỹ). Khó khăn nằm ở địa hình hiểm trở, diện tích đất rừng phân tán, việc phân định ranh giới chủ rừng còn chồng chéo, đơn giá chi trả chênh lệch lớn giữa các lưu vực thủy điện, năng lực giám sát diện tích rừng nhận tiền còn phụ thuộc nhiều vào nhân lực kiểm lâm.
• Hệ thống giải pháp: Đề xuất các nhóm biện pháp nâng cao hiệu quả chi trả, hoàn thiện quy chế chi trả tiền qua tài khoản ngân hàng hoặc bưu điện để tăng tính minh bạch; tăng cường đào tạo nghiệp vụ cho tổ tuần tra bảo vệ rừng thôn bản; đẩy mạnh tuyên truyền lâm luật bằng tiếng dân tộc thiểu số; lồng ghép tiền PFES vào các mô hình phát triển sinh kế dưới tán rừng.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu cung cấp bức tranh số liệu thực tế về chính sách PFES tại Sơn La, phản ánh mối tương quan chặt chẽ giữa việc thực thi công cụ tài chính và công tác bảo tồn lâm nghiệp.

Khía cạnh đánh giá	Dữ liệu và kết quả thực chứng tại Sơn La
Tài chính PFES	- Nguồn thu PFES được huy động ổn định giai đoạn 2011–2018 theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP thông qua Quỹ tỉnh. - Cơ cấu thu chủ yếu đến từ ủy thác thủy điện (nhà máy thủy điện Sơn La và các đơn vị nội tỉnh). - Công tác thanh toán tiền DVMTR được mở rộng liên tục từ 2009 đến 2019.
Môi trường & Tài nguyên rừng	- Diện tích đất lâm nghiệp chiếm 73% diện tích tự nhiên toàn tỉnh. - Diện tích rừng nhận tiền PFES tăng dần qua các năm; độ che phủ phục hồi tích cực so với mốc 37% năm 2003. - Giảm thiểu diện tích rừng bị chặt phá (giai đoạn 2005–2014) và diện tích rừng bị cháy (giai đoạn 2005–2007).
Kinh tế - Xã hội vi mô	- Khảo sát vi mô 240 hộ gia đình cho thấy sự chênh lệch thu nhập lâm nghiệp rõ rệt giữa bản có PFES và bản không có PFES. - Tỷ lệ hộ tham gia bảo vệ rừng và tuần tra rừng tại bản có PFES vượt trội. - Giảm thiểu áp lực khai thác phát quang và sử dụng lâm sản trái phép.
Kinh tế lượng (Mô hình Logit)	- Xác định các biến số tiếp cận thông tin, mức chi trả PFES và quy mô đất rừng có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến quyết định bảo vệ rừng của hộ gia đình.

Khóa luận đóng góp về mặt lý luận khi bổ sung bằng chứng thực nghiệm cho khung phân tích PES tại các nước đang phát triển, kiểm chứng lý thuyết người hưởng lợi phải trả tiền trong điều kiện địa bàn vùng cao có tỷ lệ hộ nghèo và dân tộc thiểu số lớn (34% hộ nghèo, 90,5% dân tộc thiểu số trong mẫu điều tra). Về mặt thực tiễn, đề tài tổng hợp hệ thống số liệu chuỗi thời gian kết hợp số liệu chéo vi mô, chỉ ra các nút thắt trong công tác giám sát, đo đếm rừng và phân bổ kinh phí, làm cơ sở tham khảo cho việc hoàn thiện cơ chế thực thi chính sách tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Cỡ mẫu khảo sát vi mô của đề tài là 240 hộ gia đình tại 10 bản thuộc 3 xã của 2 huyện (Sốp Cộp và Mộc Châu), kế thừa từ cơ sở dữ liệu của CIFOR năm 2019 nên chưa thể bao quát được toàn bộ 11 huyện và 1 thành phố của tỉnh Sơn La. Bên cạnh đó, số liệu nghiên cứu chủ yếu tập trung vào loại hình dịch vụ môi trường rừng từ cơ sở thủy điện (theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP), chưa có điều kiện khảo sát sâu các dịch vụ mới như hấp thụ và lưu giữ carbon hay du lịch sinh thái.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng quy mô điều tra hộ gia đình trên toàn bộ các huyện có lưu vực rừng trọng điểm của tỉnh; tiến hành nghiên cứu so sánh tác động giữa hình thức chi trả gián tiếp qua Quỹ và chi trả trực tiếp; lượng giá kinh tế các dịch vụ môi trường rừng phi thủy điện khi thị trường tín chỉ carbon rừng được vận hành.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế tài nguyên và môi trường, Quản lý lâm nghiệp và Chính sách công. Những nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao bao gồm:

• Thiết kế khung chỉ số giám sát và đánh giá (M&E) 4 nhóm (thể chế, môi trường, kinh tế, xã hội) kế thừa từ CIFOR.
• Phương pháp xây dựng mô hình hồi quy Logit đánh giá hành vi hộ gia đình tham gia bảo vệ rừng dựa trên dữ liệu điều tra vi mô.
• Bộ số liệu lịch sử về thu chi tài chính của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La cùng chuỗi số liệu diễn biến tài nguyên rừng qua các giai đoạn quy hoạch.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tỉnh Sơn La được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu đánh giá tác động của PFES trong khóa luận?
Sơn La là một trong hai địa phương đầu tiên của cả nước được chọn thí điểm chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng từ năm 2008 theo Quyết định số 380/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Việc triển khai sớm tạo ra chuỗi số liệu đủ dài (2005–2020) để quan sát sự biến động của rừng trước và sau chính sách. Đồng thời, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Sơn La là đơn vị tiên phong bố trí nguồn lực cho công tác theo dõi, giám sát (M&E), tạo nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp tin cậy.

2. Khảo sát vi mô hộ gia đình được kế thừa từ nguồn nào và cơ cấu mẫu ra sao?
Dữ liệu khảo sát vi mô được kế thừa từ cuộc điều tra năm 2019 của tổ chức CIFOR thực hiện tại 10 bản thuộc 3 xã (Mường Sang, Chiềng Khoa, Đông Sang) của 2 huyện Mộc Châu và Sốp Cộp. Mẫu gồm 240 hộ gia đình, trong đó có 142 nam (59,17%) và 98 nữ (40,83%); 20% hộ nghèo; 90,5% là người dân tộc thiểu số (Thái 50,42%, H'Mông 25,00%, Kinh 23,75%, khác 0,84%); 87,5% người trả lời là người bản địa. Mẫu được thiết kế so sánh giữa các bản có nhận tiền PFES và bản không nhận tiền PFES.

3. Khóa luận sử dụng mô hình kinh tế lượng nào để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến bảo vệ rừng của hộ?
Khóa luận sử dụng mô hình xác suất Logit (hồi quy logistic nhị phân). Mô hình kiểm định mối quan hệ giữa biến phụ thuộc (xác suất tham gia vào hoạt động bảo vệ rừng của hộ) với các biến độc lập gồm đặc điểm chủ hộ, trình độ học vấn, quy mô diện tích đất lâm nghiệp được giao, mức thu nhập từ nguồn PFES và mức độ tiếp cận thông tin về chính sách.

4. Khung pháp lý chủ yếu nào điều chỉnh chính sách thu chi PFES được phân tích trong văn bản?
Chính sách PFES trong khóa luận được phân tích qua các mốc văn bản: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004; Nghị định số 99/2010/NĐ-CP ngày 24/09/2010 của Chính phủ về chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng; Nghị định số 147/2016/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 99; và Luật Lâm nghiệp năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2019).

5. Bốn nhóm chỉ số giám sát và đánh giá (M&E) được CIFOR và tác giả áp dụng gồm những nội dung gì?
Bộ chỉ số M&E được xây dựng dựa trên 5 căn cứ thực tế và chia thành 4 nhóm chỉ số cơ bản: nhóm chỉ số thể chế chính sách, nhóm chỉ số môi trường (diện tích che phủ, rừng phục hồi, số vụ cháy và phá rừng), nhóm chỉ số kinh tế (thu nhập hộ, tỷ trọng tiền PFES), và nhóm chỉ số xã hội (nhận thức, tỷ lệ tham gia tuần tra, tổ đội bảo vệ rừng).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Lê Hương Giang đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và cung cấp đánh giá thực nghiệm toàn diện về tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tại tỉnh Sơn La trong giai đoạn 2005–2020. Bằng việc kết hợp chuỗi số liệu tài chính, lâm nghiệp của địa phương với dữ liệu khảo sát vi mô 240 hộ gia đình và mô hình hồi quy Logit, nghiên cứu chứng minh PFES đã tạo lập nguồn tài chính bền vững, nâng cao tỷ lệ tham gia bảo vệ rừng và cải thiện nhận thức của cộng đồng bản địa. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho công tác quản lý tài nguyên rừng và hoàn thiện cơ chế tài chính lâm nghiệp tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN NGHIÊN CỨU VA CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CHI TRA DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan nghiên cứu nước ngoài Theo Sven Wunder (2005), “Payments for environmental services: Some nuts and bolts, CIFOR Occasional Paper No. 42 đã làm sang to PES cho những người không phải là nhà kinh tế, bat đầu bang một khái niệm don giản va chặt chẽ về thuật ngữ này.

Chi trả cho các dich vụ môi trường (PES) là một phan của phương thức bảo tồn mới và trực tiếp hơn mô hình, công nhận rõ rang sự cần thiết phải làm cầu nối lợi ích của chủ đất và người bên ngoài. Bài báo này nhằm mục đích giúp làm sáng tỏ PES cho những người không phải là nhà kinh tế, bắt đầu bằng một khái niệm đơn giản và chặt chẽ về thuật ngữ này. Nó cung cấp các gợi ý 'cách thực hiện' thực tế cho thiết kế PES. Nó xem xét khả năng thích hợp cho PES trong danh mục các phương pháp tiếp cận bảo tồn.

Đánh giá này dựa trên một đánh giá tài liệu, kết hợp với các quan sát hiện trường từ nghiên cứu ở Châu Mỹ Latinh và Châu Á. Nó kết luận rằng người dùng dịch vụ sẽ tiếp tục thúc đây PES, nhưng mức độ sẵn sàng chỉ trả của họ sẽ chỉ tăng lên nếu các chương trình có thé chứng minh tính bổ sung rõ ràng, nếu các quy trình xây dựng lòng tin với các nhà cung cấp dịch vụ được duy trì và các động lực sinh kế của người nhận PES được hiểu rõ hon. PES phù hợp nhất với các kịch bản với chi phí chi trả dịch vu môi trường rừng vừa phải và vùng chi trả chưa bị tàn phá nặng nề. Sự lựa chọn giữa thanh toán PES băng tiền mặt và hiện vật rất phụ thuộc vào ngữ cảnh.

Những người nhận PES có khả năng đạt được lợi ích từ việc tham gia, mặc dù quyền tham gia của họ có thé bị hạn chế và người nghèo không có đất không tham gia có thé bị thiệt hại. PES là một cách tiêp cận bảo tôn có nhiêu hứa hẹn điêu đó có thê mang lại lợi ích cho người 15 mua, người bán và cải thiện cơ sở tài nguyên, nhưng không chắc sẽ hoàn toàn vượt xa các công cụ bảo tồn khác. Redford va William M. Adams đã thực hiện nghiên cứu Payment for Ecosystem Services and the Challenge of Saving Nature.

Nghiên cứu nay đã chi ra rang việc mat rừng ngày càng tăng, đặc biệt là ở các đảo, có thé anh hưởng tiêu cực đến vận tải biển, nông nghiệp và thậm chí cả khí hậu địa phương. Các cường quốc thuộc địa nhận thức được tam quan trọng của những gì được gọi là các dịch vụ hệ sinh thái và bắt đầu có gắng khôi phục chúng và giảm thiêu sự suy thoái hơn nữa. Có rủi ro đặc biệt với ý tưởng coi thanh toán cho các dịch vụ hệ sinh thái như một cách hiệu quả dé đạt được mục tiêu bảo tôn. Lập luận cho rằng mọi người phụ thuộc vào các dịch vụ được cung cấp bởi các hệ sinh thái và rằng cách để đảm bảo việc cung cấp tiếp tục của họ là trả tiền cho chúng, do đó đảm bảo các dịch vụ được duy trì và các loài và hệ sinh thái cung cấp dịch vụ được bảo tồn.

Các lập luận về tầm quan trong của việc bảo tồn các dịch vụ hệ sinh thái và giá trị thanh toán cho các dịch vụ hệ sinh thái như một công cụ dé bảo tồn thường rất thuyết phục và được xây dựng cần thận. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra sự lo lắng về cách tiếp cận thanh toán cho các dịch vụ hệ sinh thái như một chiến lược bảo tồn. Tầm quan trọng chiến lược của các dịch vụ hệ sinh thái như một công cụ dé bảo tồn là rõ ràng. Chiến lược thanh toán cho các dịch vụ hệ sinh thái có tiềm năng to lớn giúp ích cho những nỗ lực trước đây không thành công nhằm làm lung lay quan điểm của nhân loại về giá trị của thiên nhiên.

Mặc dù vậy, có những rủi ro đối với tốc độ và sự nhiệt tình phi thường mà chiến lược đang được áp dụng. Trong nghiên cứu Do Payments for Environmental Services Affect Forest Cover? A Farm-Level Evaluation from Costa Rica được thực hiện bởi Rodrigo A. Arriagada và các cộng sự nam 2012, cho rằng các khoản thanh toán cho dịch vụ môi trường (PES) là phổ biến mặc dù có ít bằng chứng thực nghiệm về hiệu qua của chúng. Nghiên cứu đã ước tính tác động của PES đối với độ che phủ rừng 6 Costa 16 Rica- một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới thực hiện chương trình PES.

Phương pháp đánh giá của nhóm nghiên cứu kết hợp lấy mẫu kết hợp đối sánh trước, dữ liệu từ thăm dò và khảo sát hộ gia đình, và các phương pháp thực nghiệm bao gồm xác định từng phần với các giả định yếu, các công cụ ước tính đối sánh chênh lệch và kiểm tra độ nhạy đối với sự không đồng nhất không thê quan sát được. PES tại địa điểm nghiên cứu của chúng tôi đã tăng độ che phủ của rừng nông trại tham gia lên khoảng 11% đến 17% diện tích trung bình theo hợp đồng PES trong 8 năm. Rodrigo Sierra và Eric Russman (2006) trong nghiên cứu On the efficiency of environmental service payments: A forest conservation assessment in the Osa Peninsula, Costa Rica đã xem xét hiệu quả của các chương trình hỗ trợ bảo tồn tài nguyên rừng và các dịch vụ thông qua việc trả tiền trực tiếp cho chủ sở hữu đất; hoặc các khoản thanh toán cho các dịch vụ môi trường (PES). Phân tích dựa trên một mẫu các trang trại nhận và không nhận PES ở Bán đảo Osa.

Kết quả chỉ ra răng các khoản chỉ trả đã hạn chế tác động đến việc bảo tồn rừng trong khu vực. Các tác động bảo tồn là gián tiếp và được thực hiện với độ trễ đáng ké vì chúng chủ yếu đạt được thông qua các quyết định sử dụng đất có ảnh hưởng đến độ che phủ đất không có rừng. PES dường như đây nhanh việc bỏ hoang đất nông nghiệp và thông qua quá trình này, rừng phục hồi và thu được các dịch vụ. Đây sẽ là lợi nhuận kép (hiện tại cộng với các dịch vụ rừng trong tương lai), kết quả của họ cũng cho thấy rằng, nếu không có các khoản chi trả, Độ che phủ của rừng có thé tương tự ở các trang trại nhận PES và không phải PES và sự tái sinh rừng cũng sẽ diễn ra, mặc dù với tốc độ chậm hơn.

Những phát hiện này có ý nghĩa chính sách quan trọng. Cụ thẻ, họ gợi ý rằng, tại địa phương, các khoản thanh toán có thể hiệu quả hơn nếu chúng được sử dụng cho mục đích bảo tồn. Theo hình thức hiện tại, chủ đất PES không có nghĩa vụ lâu dài phải để những vùng đất bỏ hoang trở lại thành rừng. Thanh toán cho việc khôi phục sẽ loại bỏ sự không chắc chắn này.

Do kết quả bảo tồn bị tụt hậu, chúng cũng có thể không đủ ở quy mô địa lý lớn hơn nêu có các khu vực rừng khác, nơi có nguy cơ mât môi trường sông và dịch vụ tức 17 thì cao hơn. Trong ngăn hạn, các nguôn lực sẽ được sử dung tot hơn nêu dau tư vào các lĩnh vực có rủi ro cao hơn này. Kowler và các cộng sự (2020), trong nghiên cứu “Aiming for Sustainability and Scalability: Community Engagement in Forest Payment Schemes ” đã chỉ ra rang: Giám sát rừng dựa vào cộng đồng được coi là một cách vừa dé cải thiện sự tham gia và tham gia của cộng đồng vào các chương trình chi trả môi trường quốc gia và các ưu tiên giảm thiểu khí hậu, vừa dé thực hiện giảm phát thải do mat rừng va suy thoái rừng, đồng thời thúc đây bảo tồn, quản lý rừng bền vững và nâng cao trữ lượng các-bon rừng ở các nước dang phát triển (REDD +). Tuy nhiên, vẫn chưa rõ tại sao các thành viên cộng đồng lại muốn tham gia vào cuộc giám sát của chính họ hoặc tham gia vào một chương trình có khả năng hạn chế việc sử dụng sinh kế đối với diện tích rừng và thậm chí có thể xử phạt họ dựa trên dữ liệu được cung cấp.

Bài báo này nghiên cứu những vấn đề này bằng cách xem xét ba cộng đồng tham gia vào Chương trình chuyền giao trực tiếp có điều kiện của Peru, trong đó các cộng đồng bản địa được đền bù để bảo vệ rừng cộng đồng thông qua các cơ chế khác nhau, bao gồm cả giám sát rừng. Các nghiên cứu điển hình tập trung đặc biệt vào các cộng đồng đã nhận điện thoại thông minh và đã được đào tạo về cách sử dụng chúng dé giám sát. Kết quả khẳng định tầm quan trọng mà lợi ích mang lại lớn hơn chi phí tham gia của địa phương dé duy trì động lực. Họ cũng chỉ ra các yếu tố chính hỗ trợ tính hợp pháp của chương trình, đặc biệt là dé vượt qua những căng thang lich sử giữa nhà nước và cộng đồng bản địa.

Chúng bao gồm bản chất của sự tham gia của những người thực hiện chương trình và tầm quan trọng của việc xây dựng lòng tin theo thời gian. trong đó cộng đồng bản địa được đền bù dé bảo vệ rừng cộng đồng thông qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm cả giám sát rừng. Kết quả khăng định tầm quan trọng mà lợi ích mang lại lớn hơn chi phí tham gia của địa phương dé duy trì động lực. Trong đó cộng đồng bản địa được đền bù để bảo vệ rừng cộng đồng thông qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gôm cả giám sát rừng.

18 Bài nghiên cứu Scope for introducing payments for ecosystem services as a strategy to reduce deforestation in the Kilombero wetlands catchment area của nhóm tác gia Felister Mombo va các cộng sự (2014) chi ra rằng chi trả cho Dịch vụ Môi trường hoặc Hệ sinh thái (PES) là một trong những công cụ dé quan lý các hệ sinh thái bị suy thoái và các dịch vụ kinh tế và sinh thái liên quan của chúng. Đầm lầy là một dạng hệ sinh thái quan trọng, có khả năng phân hủy cao và do đó PES trở nên phù hợp để quản lý bền vững các vùng đất ngập nước. Ở Tanzania, nạn phá rừng trong các khu rừng đầu nguồn đã ảnh hưởng đến nhiều vùng đất ngập nước đến mức chúng không thé đóng góp đầy đủ vào việc cung cấp nước về số lượng và chất lượng trong suốt cả năm.