MỞ ĐẦU 1. Tính ấp thiết ủ đề tài Đánh giá rủi ro kiểm toán là một giai đoạn quan trọng trong quy trình kiểm toán, giúp các công ty kiểm toán xây dựng kế hoạch và thực hiện kiểm toán một cách hữu hiệu và hiệu quả. Việc xác định đúng đắn các rủi ro có sai lệch trọng yếu trên báo cáo tài chính sẽ giúp kiểm toán viên tập trung nguồn lực để đối phó với rủi ro. Từ đó, vừa tiết kiệm thời gian, nhân lực mà vẫn đảm bảo đƣợc chất lƣợng của cuộc kiểm toán.
Do đó, quá trình này không chỉ thể hiện sự tuân thủ chuẩn mực kiểm toán mà còn góp phần làm cho công cuộc kiểm toán hữu hiệu và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay, việc đánh giá và đối phó với rủi ro ở các công ty kiểm toán nói chung và công ty TNHH kiểm toán AFA nói riêng vẫn chƣa hoàn thiện, do đây là một công việc khó và đòi hỏi sự xét đoán rất lớn của kiểm toán viên. Hiện nay, một số công ty kiểm toán lớn là thành viên của các hãng kiểm toán trên thế giới đã đổi mới cách tiếp cận kiểm toán theo rủi ro kinh doanh của khách hàng khi đánh giá về rủi ro kiểm toán, thay vì cách đánh giá truyền thống dựa trên các đánh giá rủi ro ở trạng thái tĩnh. Đây là cách tiếp cận hiệu quả, vì rủi ro kinh doanh là một nhân tố quan trọng tác động đến việc đánh giá rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát, qua đó tác động đến bản chất, thời gian và phạm vi của công việc kiểm toán.
Tuy nhiên, do đặc điểm của từng công ty kiểm toán, việc thiết lập thủ tục đánh giá và đối phó với rủi ro có sự khác biệt giữa các công ty với nhau và đối với chuẩn mực kiểm toán. Ngoài ra, vì nhiều lý do mà trên thực tế, việc thực hiện đánh giá rủi ro ở các công ty lớn vẫn chƣa tuân thủ theo quy trình mà chính các công ty đó đã đề ra nhƣ do eo hẹp về thời gian, thiếu nhân sự, kiến thức kiểm toán viên không tốt… Đánh giá rủi ro sai sót trọng yếu bao gồm đánh giá rủi ro tiềm tàng và đánh giá rủi ro kiểm soát. Kiểm soát luôn là khâu quan trọng trong mọi quy 2 trình quản trị, do đó các nhà quản lý thƣờng chú tâm đến việc hình thành và duy trì các hoạt động kiểm soát để đạt đƣợc các mục tiêu của tổ chức. Khái niệm kiểm soát nội bộ đã dần hình thành và phát triển để trở thành hệ thống lý luận về vấn đề kiểm soát trong tổ chức.
HTKBNB là một hệ thống các chính sách và thủ tục nhằm bảo vệ tài sản của đơn vị, bảo đảm độ tin cậy của các thông tin, bảo đảm việc thực hiện chế độ, chính sách Nhà nƣớc, bảo đảm hiệu quả của các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Vì vậy, tìm hiểu HTKSNB và đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán báo cáo tài chính là một bƣớc hết sức quan trọng trong quy trình kiểm toán. Dựa vào những hiểu biết sâu sắc và đầy đủ về HTKSNB của khách hàng, công ty sẽ đánh giá rủi ro kiểm soát trên phƣơng diện thiết kế và thực tế áp dụng. Kết quả của quá trình này ảnh hƣởng đến bƣớc tiếp theo của cuộc kiểm toán.
Trong trƣờng hợp công ty khách hàng đã áp dụng công nghệ thông tin trong việc ghi chép kế toán và lập báo cáo tài chính, việc thực hiện các thử nghiệm kiểm soát để dánh giá lại rủi ro kiểm soát trong thực tế là yêu cầu bắt buộc của chuẩn mực kiểm toán do điều này ảnh hƣởng lớn đến khả năng xảy ra sai sót trọng yếu trên báo cáo tài chính. Đến thời điểm hiện tại, công tác đánh giá rủi ro kiểm soát tại công ty AFA vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng vào các cuộc kiểm toán báo cáo tài chính. Do đó, ngƣời viết chọn đề tài: “Đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán báo cáo tài chính tại công ty TNHH kiểm toán AFA” làm đề tài Luận văn Thạc sĩ của mình. Mụ tiêu nghiên ứu Mục tiêu của đề tài là nghiên cứu những yêu cầu của Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam liên quan đến việc đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BCTC và thực trạng việc đánh giá rủi ro kiểm soát tại công ty TNHH kiểm toán AFA, từ đó đề xuất những giải pháp góp phần hoàn thiện hơn công tác đánh giá rủi ro kiểm soát tại công ty.
Câu hỏi nghiên ứu Thực trạng công tác đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BCTC tại công ty AFA có những hạn chế gì và nguyên nhân của những hạn chế này? Các giải pháp để khắc phuc? 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên ứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là công tác đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BCTC tại AFA. Phạm vi nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BCTC tại AFA trong năm 2016 và 2017.
Phƣơng pháp nghiên ứu Sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu tình huống , tiến hành qua các bƣớc: - Xây dựng bảng câu hỏi khảo sát để tìm hiểu sơ bộ thực trạng đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BCTC tại AFA, xác định khâu yếu để khảo sát cụ thể. - Khảo sát hồ sơ kiểm toán để tìm hiểu kỹ hơn thực trạng đánh giá rủi ro kiểm soát ở một số khoản mục và cơ sở dẫn liệu, sau đó phỏng vấn các kiểm toán viên thực hiện để tìm ra nguyên nhân của các hạn chế. Từ kết quả khảo sát, đề ra hƣớng hoàn thiện và các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác đánh giá rủi ro kiểm soát tại AFA. Ý nghĩ thự tiễn ủ đề tài Về mặt thực tiễn, luận văn làm rõ hơn thực trạng đánh giá rủi ro kiểm soát trong kiểm toán BTCT tại AFA cũng nhƣ nêu ra các ƣu và khuyết điểm của công tác này tại AFA.
Ngoài ra, luận văn cũng góp phần đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác đánh giá rủi ro kiểm soát tại AFA. Tổng qu n tài liệu nghiên ứu Rủi ro kiểm toán nói chung và rủi ro kiểm soát nói riêng đã đƣợc rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Trong quá trình thực hiện đề tài này, các 4 tài liệu chính liên quan đến cơ sở lý luận và thực tiễn về rủi ro kiểm soát mà tác giả tham khảo là hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) ban hành ngày 06/12/2012 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2014), chƣơng trình kiểm toán mẫu do Hội KTV hành nghề ban hành và chƣơng trình kiểm toán mẫu của AFA; trong đó quan trọng nhất phải kể đến là hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) mà cụ thể là chuẩn mực kiểm toán VAS 315 – Xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về đơn vị đƣợc kiểm toán và môi trƣờng của đơn vị”. Chuẩn mực này quy định và hƣớng dẫn trách nhiệm của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán trong việc xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính thông qua hiểu biết về đơn vị đƣợc kiểm toán và môi trƣờng của đơn vị, trong đó có kiểm soát nội bộ.
Chuẩn mực VAS 315 cũng nêu rõ mục tiêu của kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán là xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn ở cấp độ báo cáo tài chính và cấp độ cơ sở dẫn liệu, thông qua hiểu biết về đơn vị đƣợc kiểm toán và môi trƣờng của đơn vị, trong đó có kiểm soát nội bộ, từ đó cung cấp cơ sở cho việc thiết kế và thực hiện các biện pháp xử lý đối với rủi ro có sai sót trọng yếu đã đƣợc đánh giá. Ngoài ra, có khá nhiều nghiên cứu liên quan đến đề tài rủi ro kiểm soát nhƣ sau: Nghiên cứu đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán nhằm nâng cao chất lƣợng hoạt động trong các công ty kiểm toán độc lập Việt Nam”, Luận án tiến sĩ kinh tế, Trƣờng đại học kinh tế quốc dân (Tác giả Đoàn Thanh Nga – năm 2011), nghiên cứu đi sâu vào lĩnh vực đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán của các công ty kiểm toán độc lập, đặc biệt trong quan hệ với việc nâng cao chất lƣợng kiểm toán. Luận án đã chỉ ra rằng việc đánh giá rủi ro kinh doanh là một nguồn dữ liệu quan trọng trong đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán. Theo đó, sử dụng phƣơng pháp tiếp cận đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán theo rủi ro kinh doanh của khách hàng sẽ hiệu quả hơn so với cách tiếp cận truyền thống là dựa trên các đánh giá và kết luận về các khoản 5 mục cụ thể trên báo cáo tài chính mà hiệu nay hầu hết các công ty kiểm toán độc lập của Việt Nam đang sử dụng.
Luận án cũng khẳng định rằng cần phải đánh giá rủi ro kiểm toán chi tiết cho từng cơ sở dẫn liệu để đảm bảo kiểm soát đƣợc rủi ro kiểm toán. Hoàn thiện thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro trong kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty kiểm toán độc lập lớn tại Việt Nam”, Luận văn thạc sĩ, Trƣờng đại học kinh tế Hồ Chí Minh (Tác giả Nguyễn Việt Thông – năm 2015), đề tài nghiên cứu về thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro trong kiểm toán BCTC nhƣng tập trung nghiên cứu sâu vào nhóm các công ty kiểm toán lớn. Đề tài nghiên cứu chỉ ra đƣợc sự khác biệt trong thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro giữa các công ty kiểm toán quy mô lớn tại Việt Nam là thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế và các công ty kiểm toán quy mô lớn tại Việt Nam không là thành viên của các hãng kiểm toán quốc tế. Ngoài ra, đề tài còn chỉ ra sự khác biệt trong thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro giữa các công ty kiểm toán quy mô lớn tại Việt Nam có giá phí kiểm toán cao và các công ty kiểm toán quy mô lớn tại Việt Nam có giá phí kiểm toán thấp đồng thời chỉ ra các hạn chế trong thủ tục thủ tục đánh giá và đối phó rủi ro tại các công ty kiểm toán độc lập lớn tại Việt Nam nhằm đề xuất giải pháp để hoàn thiện thủ tục đánh giá rủi ro và đối phó với rủi ro trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính tại các công ty kiểm toán độc lập lớn tại Việt Nam.