Chuyên đề tốt nghiệp đánh giá hiện trạng sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp huyện tại thanh miện tỉnh hải dương

Chuyên đề tốt nghiệp phân tích hiện trạng sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện, Hải Dương.

• Tác giả: Đỗ Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thu Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: chuyên đề
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cấu trúc đề tài
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỬ DỤNG VÀ QUẢN LÝ NGUỒN NƯỚC TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Cơ sở lý luận về sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm quản lý nguồn nước và hệ thống cấp nước cho sản xuất nông nghiệp
• 1.1.1.1. Khái niệm quản lý nguồn nước
• 1.1.1.2. Khái niệm hệ thống cấp nước cho sản xuất nông nghiệp
• 1.2. Vai trò của quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sử dụng và quản lý nguồn nước trong nông nghiệp
• 2. CHƯƠNG II: HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG VÀ QUẢN LÝ NGUỒN NƯỚC TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI HUYỆN THANH MIỆN, TỈNH HẢI DƯƠNG
• 2.1. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2. Hiện trạng sử dụng nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 2.2.1. Trữ lượng nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp
• 2.2.2. Phân bổ nước tưới phục vụ sản xuất nông nghiệp
• 2.3. Hiện trạng quản lý nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 2.3.1. Hiện trạng quản lý hệ thống công trình thủy lợi tại huyện Thanh Miện
• 2.3.2. Hệ thống tổ chức quản lý nguồn nước tưới trong nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 2.3.3. Hệ thống chính sách và công cụ trong quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp của huyện Thanh Miện
• 2.3.4. Thực trạng công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát quản lý và sử dụng nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp
• 2.4. Khảo sát nhận thức và hiểu biết của người dân về hiện trạng sử dụng và quản lý nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 2.4.1. Đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 2.4.2. Nhận thức của người dân về các vấn đề liên quan đến việc sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp
• 2.4.3. Đánh giá sự sẵn lòng chỉ trả tiền dùng nước tưới trong sản xuất nông nghiệp
• 2.4.4. Đánh giá chung về quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 2.4.5. Những kết quả đạt được
• 2.4.6. Những hạn chế, tồn tại
• 3. CHƯƠNG III: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG VÀ QUẢN LÝ NGUỒN NƯỚC TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP TẠI HUYỆN THANH MIỆN
• 3.1. Căn cứ định hướng phát triển ngành nông nghiệp và phát triển thủy lợi của huyện Thanh Miện
• 3.2. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện
• 3.2.1. Giải pháp đối với Xí nghiệp Khai thác công trình thủy lợi và các Hợp tác xã
• 3.2.2. Giải pháp nâng cao nhận thức, trách nhiệm của người dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản lý nguồn nước trong nông nghiệp

Quản lý nguồn nước trong nông nghiệp là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp. Quản lý nguồn nước không chỉ liên quan đến việc cung cấp nước cho cây trồng mà còn bao gồm việc bảo vệ và duy trì chất lượng nước. Tại huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương, việc quản lý nguồn nước đang gặp nhiều thách thức do biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Theo số liệu từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, tổng lượng nước sử dụng cho nông nghiệp chiếm hơn 80% tổng lượng nước tiêu thụ của cả nước. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc quản lý hiệu quả nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp.

1.1. Tình hình quản lý nguồn nước tại Thanh Miện

Tình hình quản lý nguồn nước tại huyện Thanh Miện hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, nguồn cung cấp nước chính cho nông nghiệp, đang bị ô nhiễm nghiêm trọng. Nhiều công trình thủy lợi xuống cấp, không đảm bảo đủ nước tưới cho cây trồng. Điều này dẫn đến việc giảm năng suất và chất lượng nông sản. Các chính sách quản lý nước cần được cải thiện để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của nông dân và đảm bảo an ninh lương thực.

II. Đánh giá hiện trạng sử dụng nguồn nước trong nông nghiệp

Hiện trạng sử dụng nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện cho thấy sự phân bổ không đồng đều và thiếu hiệu quả. Nhiều xã trong huyện vẫn phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên, trong khi hệ thống thủy lợi chưa được khai thác triệt để. Theo khảo sát, chỉ có khoảng 60% diện tích đất nông nghiệp được tưới tiêu hiệu quả. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến thu nhập của nông dân. Tài nguyên nước cần được quản lý một cách thông minh và bền vững để đảm bảo sự phát triển của nông nghiệp.

2.1. Phân tích trữ lượng và phân bổ nước tưới

Trữ lượng nước phục vụ sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện hiện nay không ổn định. Nguồn nước từ hệ thống thủy lợi không đủ để đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho toàn bộ diện tích canh tác. Việc phân bổ nước tưới giữa các xã cũng không đồng đều, dẫn đến tình trạng một số khu vực thiếu nước trong khi khu vực khác lại dư thừa. Cần có các biện pháp điều chỉnh và quy hoạch lại hệ thống cấp nước để đảm bảo nguồn nước được sử dụng hiệu quả nhất.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nước

Để nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần cải thiện hệ thống thủy lợi, đảm bảo các công trình được duy tu và bảo trì thường xuyên. Thứ hai, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về việc sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước. Cuối cùng, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc đầu tư công nghệ tưới tiêu hiện đại, nhằm tiết kiệm nước và nâng cao năng suất cây trồng.

3.1. Đề xuất chính sách quản lý nước

Chính sách quản lý nước cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Cần có các quy định rõ ràng về việc sử dụng nước trong nông nghiệp, đồng thời khuyến khích các mô hình sản xuất nông nghiệp thông minh. Việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý và sử dụng nước sẽ giúp tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả sản xuất. Các chính sách này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho huyện Thanh Miện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn nước là tài nguyên thiết yếu cho sản xuất nông nghiệp, chiếm hơn 80% tổng lượng nước sử dụng trong nền kinh tế Việt Nam. Tại huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương, với diện tích đất nông nghiệp chiếm gần 68% tổng diện tích, việc sử dụng và quản lý nguồn nước đóng vai trò quyết định đến năng suất và chất lượng nông sản. Tuy nhiên, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, nguồn cung cấp nước chính cho huyện, đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng và xuống cấp công trình, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cung cấp nước tưới. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2021, tập trung đánh giá hiện trạng sử dụng và quản lý nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện. Mục tiêu chính là xác định thực trạng phân bổ nước tưới theo xã và mùa vụ, đánh giá hiệu quả quản lý hệ thống công trình thủy lợi, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng và quản lý nguồn nước. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo an ninh nguồn nước, phát triển nông nghiệp bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các khái niệm quản lý nguồn nước và hệ thống cấp nước trong sản xuất nông nghiệp. Theo Luật Tài nguyên nước năm 2012, nguồn nước bao gồm các dạng tích tụ nước tự nhiên và nhân tạo có thể khai thác sử dụng. Quản lý nguồn nước được hiểu là việc xác định phương thức quản lý hiệu quả trên một vùng lãnh thổ nhằm đảm bảo phát triển bền vững, kiểm soát khai thác và bảo vệ cân bằng sinh thái. Hệ thống thủy lợi (HTTL) là công trình liên hoàn từ đập dâng, hồ chứa, trạm bơm đến mạng lưới kênh mương, đảm bảo cung cấp và tiêu thoát nước cho cây trồng. Nghiên cứu áp dụng mô hình phân cấp kênh tưới theo tiêu chuẩn TCVN 4118-2021 và các khái niệm về quản lý khai thác HTTL, bao gồm các yếu tố công nghệ, hành vi xã hội, kinh tế và pháp lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các văn bản pháp luật, báo cáo của UBND huyện, Sở NN&PTNT, Xí nghiệp Khai thác công trình thủy lợi (KTCTTL) và các tài liệu nghiên cứu liên quan từ năm 2017 đến 2021. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát trực tiếp 150 hộ nông dân tại ba xã Đoàn Tùng, Phạm Kha và Lam Sơn, cùng phỏng vấn cán bộ HTX nông nghiệp về công tác quản lý nguồn nước. Mẫu khảo sát được phân bổ theo tỷ lệ hộ làm ruộng của từng xã, đảm bảo tính đại diện. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm SPSS 20 và Excel, kết quả được trình bày qua bảng biểu và biểu đồ nhằm minh họa các phát hiện chính. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Trữ lượng và phân bố nguồn nước: Tổng trữ lượng nước phục vụ sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện qua các năm 2017-2019 có xu hướng giảm, với tổng lượng nước trên các sông chính giảm khoảng 7.551 m³. Nguồn nước không ổn định do ảnh hưởng từ các công trình thủy lợi thượng nguồn và ô nhiễm nguồn nước. Diện tích tưới của các xã tăng nhẹ qua các năm, nhưng một số xã như Đoàn Tùng và Thị trấn Thanh Miện giảm diện tích tưới do chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

2. Hiện trạng hệ thống thủy lợi: Hệ thống kênh mương do Xí nghiệp KTCTTL quản lý có tổng chiều dài hơn 600 km, trong đó kênh cấp I được kiên cố hóa đạt 63% năm 2019. Tuy nhiên, kênh nhánh nội đồng chủ yếu là kênh đất (chiếm 72,7%), dễ bị bồi lắng và hư hỏng. Hệ thống cống và trạm bơm phần lớn đã xuống cấp, ảnh hưởng đến khả năng vận hành theo công suất thiết kế. Tổng công suất các trạm bơm là 29.500 m³/h, nhưng hiệu quả khai thác còn hạn chế.

3. Quản lý nguồn nước: Hệ thống tổ chức quản lý thủy lợi phân cấp rõ ràng từ UBND tỉnh đến các HTX nông nghiệp và tổ thủy nông tại thôn. Tuy nhiên, công tác quản lý còn gặp khó khăn do số lượng cán bộ quản lý qua đào tạo còn thấp, phương tiện thông tin truyền đạt lịch lấy nước chủ yếu qua loa phát thanh xã, chưa đảm bảo hiệu quả. Công tác thanh tra, xử lý vi phạm hành lang công trình thủy lợi còn hạn chế, với hơn 600 vi phạm chưa được giải quyết.

4. Nhận thức và sử dụng nước của người dân: Khảo sát 150 hộ nông dân cho thấy 86% nhận thức nguồn nước không dồi dào và sẵn có. 100% người dân đánh giá nước rất quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Mức độ chủ động lấy nước tưới còn thấp, 83,33% phụ thuộc vào lịch cấp nước của Xí nghiệp KTCTTL, chỉ 16,67% tự chủ động bơm nước khi thiếu. Nguồn nước tưới chủ yếu lấy từ trạm bơm (100%), ao hồ (21,5%) và giếng khoan (15%). Hình thức tưới chủ yếu là kênh mương tự chảy (85%).

Thảo luận kết quả

Sự giảm sút trữ lượng nước và chất lượng nguồn nước tại huyện Thanh Miện phản ánh tác động của biến đổi khí hậu và các công trình thủy lợi thượng nguồn, đồng thời cho thấy sự xuống cấp của hệ thống thủy lợi nội địa. Việc kênh mương nội đồng chủ yếu là đất làm tăng nguy cơ bồi lắng, giảm hiệu quả tưới tiêu, đặc biệt trong mùa mưa gây ngập úng. So với các nghiên cứu trong nước, tình trạng này tương đồng với nhiều địa phương đồng bằng Bắc Bộ, nơi hệ thống thủy lợi cũ kỹ và chưa được đầu tư nâng cấp đồng bộ.

Công tác quản lý nguồn nước còn nhiều hạn chế do thiếu nhân lực có trình độ chuyên môn và phương tiện truyền thông chưa hiện đại, dẫn đến việc người dân chưa chủ động trong việc lấy nước tưới, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Việc xử lý vi phạm hành lang công trình thủy lợi chưa triệt để cũng làm giảm hiệu quả bảo vệ nguồn nước và công trình.

Nhận thức của người dân về tầm quan trọng của nước là điểm tích cực, tuy nhiên cần nâng cao hơn nữa về kiến thức sử dụng nước tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước. Kết quả nghiên cứu có thể được minh họa qua biểu đồ phân bố trữ lượng nước theo năm, bảng tỷ lệ kiên cố hóa kênh mương và biểu đồ mức độ chủ động lấy nước của người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cấp hệ thống thủy lợi: Tăng cường đầu tư kiên cố hóa kênh mương nội đồng, đặc biệt các kênh đất chiếm tỷ lệ lớn, nhằm giảm bồi lắng và nâng cao hiệu quả tưới tiêu. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do UBND huyện phối hợp với Sở NN&PTNT và Xí nghiệp KTCTTL chủ trì.

2. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực quản lý: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên môn cho cán bộ quản lý thủy lợi cấp xã, thôn nhằm nâng cao trình độ kỹ thuật và quản lý. Thực hiện hàng năm, do UBND huyện và các HTX nông nghiệp phối hợp thực hiện.

3. Cải tiến phương tiện truyền thông: Áp dụng công nghệ thông tin hiện đại như tin nhắn SMS, ứng dụng di động để thông báo lịch lấy nước cho người dân, đảm bảo thông tin kịp thời và đầy đủ. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do Xí nghiệp KTCTTL và UBND xã phối hợp thực hiện.

4. Tăng cường công tác thanh tra, xử lý vi phạm: Nâng mức xử phạt và tăng cường phối hợp giữa các cấp chính quyền để xử lý triệt để các vi phạm hành lang công trình thủy lợi, bảo vệ nguồn nước và công trình. Thực hiện liên tục, do UBND huyện và các cơ quan chức năng chủ trì.

5. Khuyến khích người dân sử dụng nước tiết kiệm: Tuyên truyền, vận động người dân áp dụng các kỹ thuật tưới tiết kiệm nước, đồng thời xây dựng chính sách giá nước phù hợp để nâng cao ý thức sử dụng nước hiệu quả. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, do Hội Nông dân và Phòng NN&PTNT huyện phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý thủy lợi và tài nguyên nước: Nghiên cứu cung cấp thông tin chi tiết về hiện trạng và giải pháp quản lý nguồn nước, giúp nâng cao hiệu quả công tác quản lý tại địa phương.

2. Nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và môi trường: Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích thực tiễn để xây dựng các chính sách phát triển bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu.

3. Các tổ chức hợp tác xã nông nghiệp: Tham khảo để cải thiện công tác quản lý nguồn nước, nâng cao nhận thức và phối hợp với các đơn vị cấp nước trong việc cung cấp dịch vụ tưới tiêu.

4. Nông dân và cộng đồng địa phương: Hiểu rõ về tầm quan trọng của việc sử dụng và bảo vệ nguồn nước, từ đó chủ động áp dụng các biện pháp tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước trong sản xuất.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nguồn nước tại huyện Thanh Miện lại không ổn định?
   Nguồn nước không ổn định do ảnh hưởng của các công trình thủy lợi thượng nguồn như đập Hòa Bình, Sơn La làm giảm lưu lượng nước về hạ du, cùng với ô nhiễm nguồn nước và biến đổi khí hậu gây ra hạn hán và ngập úng không đều theo mùa.

2. Hiện trạng hệ thống thủy lợi tại huyện Thanh Miện như thế nào?
   Hệ thống thủy lợi có tổng chiều dài kênh mương hơn 600 km, trong đó kênh cấp I kiên cố hóa đạt 63%. Tuy nhiên, nhiều kênh nhánh nội đồng là kênh đất, dễ bị bồi lắng và hư hỏng, hệ thống cống và trạm bơm phần lớn đã xuống cấp, ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành.

3. Người dân tại huyện Thanh Miện có chủ động trong việc lấy nước tưới không?
   Theo khảo sát, 83,33% người dân phụ thuộc vào lịch cấp nước của Xí nghiệp KTCTTL, chỉ 16,67% tự chủ động lấy nước khi thiếu, chủ yếu bằng cách bơm nước từ ao hồ hoặc giếng khoan.

4. Các chính sách quản lý nguồn nước tại địa phương đã được triển khai ra sao?
   Huyện đã thực hiện các chính sách của tỉnh và Trung ương về quản lý thủy lợi, miễn giảm thủy lợi phí, hỗ trợ mô hình tưới tiết kiệm. Tuy nhiên, việc thu thủy lợi phí chưa được thực hiện triệt để, ảnh hưởng đến nguồn lực duy tu công trình.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nước tại huyện Thanh Miện?
   Cần nâng cấp hệ thống thủy lợi, đào tạo cán bộ quản lý, cải tiến phương tiện truyền thông, tăng cường xử lý vi phạm và khuyến khích người dân sử dụng nước tiết kiệm. Sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, HTX và người dân là yếu tố then chốt.

Kết luận

• Nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện có trữ lượng lớn nhưng không ổn định về chất lượng và lượng do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và công trình thủy lợi thượng nguồn.
• Hệ thống thủy lợi hiện tại còn nhiều hạn chế, đặc biệt là kênh mương nội đồng chưa được kiên cố hóa đầy đủ và các công trình xuống cấp.
• Công tác quản lý nguồn nước có sự phân cấp rõ ràng nhưng còn thiếu nhân lực chuyên môn và phương tiện truyền thông hiện đại.
• Nhận thức của người dân về tầm quan trọng của nước cao nhưng mức độ chủ động trong sử dụng nước còn thấp.
• Đề xuất các giải pháp nâng cấp hạ tầng, đào tạo cán bộ, cải tiến truyền thông, tăng cường xử lý vi phạm và khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn nước.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 3-5 năm, đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả để điều chỉnh phù hợp. Các cơ quan quản lý, HTX và cộng đồng nông dân được khuyến khích phối hợp chặt chẽ nhằm đảm bảo phát triển nông nghiệp bền vững tại huyện Thanh Miện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp Chương II: Hiện trạng sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện tỉnh Hải Dương Chương III: Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Thanh Miện CHUONG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE SỬ DỤNG VA QUAN LÝ NGUON NƯỚC TRONG SAN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về sử dụng và quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp 1. Khái niệm quản lý nguồn nước và hệ thống cấp nước cho sản xuất nông nghiệp a) Khái niệm quan lý nguồn nước Theo Khoản 2, Điều 2 của Luật Tài nguyên nước năm 2012: “Nguồn nước là các dạng tích tụ nước tự nhiên hoặc nhân tạo có thể khai thác, sử dụng bao gồm sông, suối, kênh, rạch, hồ, ao, đầm, phá, biển, các tầng chứa nước dưới dat; mua, bang, tuyét và các dang tích tụ nước khác”. Theo tác giả Hà Văn Khối (2005): “Quan lý nguồn nước là sự xác định phương thức quản lý nguồn nước trên một vùng, một lãnh thổ hay một hệ thống sông một cách hiệu quả và đảm bảo yêu cầu về sự phát triển bền vững cho vùng hoặc lưu vực sông, nhằm kiểm soát các hoạt động khai thác nguồn nước và những hoạt động dân sinh kinh tế có tác động tích cực và tiêu cực đến cân bằng sinh thái và suy thoái nguồn nước trên một vùng lãnh thổ hoặc lưu vực sông”.

b) Khái niệm hệ thong cấp nước cho sản xuất nông nghiệp Hệ thống cấp nước cho sản xuất nông nghiệp (SXNN) hay còn được gọi là hệ thong thủy lợi (HTTL) là một công trình liên hoàn từ công trình đầu mối (hồ chứa, đập dâng, trạm bom,.) đến công trình kênh mương các cấp dé dẫn nước tưới tiêu phục vụ SXNN, đảm bảo cung cấp nước cho cây trồng khi thiếu nước và tiêu thoát nước kịp thời cho cây trồng khi thừa nước nhằm thỏa mãn yêu cầu nước cho cây trồng phát triển tốt và cho năng suất cao. Hệ thống thủy lợi bao gồm: - Nguồn nước là nơi cung cấp nước cho hệ thống, bao gồm ao hồ chứa, dòng sông, suối, hoặc nước ngầm,.Đặc điểm và chất lượng nước của nguồn nước có vai trò quan trọng đối với chi phí xây dựng hệ thống tưới. - Công trình đầu mối gồm: đập dâng, hồ chứa, trạm bơm tưới, tràn xả lũ, cống lay nước, có nhiệm vụ phối hợp một cách hợp lý nhất yêu cầu cấp thoát nước của hệ thống với nguồn nước. Tùy theo từng trường hợp cụ thé dé quyết định các hình thức, quy mô công trình,.

- Mạng lưới kênh mương: “mạng lưới kênh mương có nhiệm vụ dẫn nước từ công trình đầu mối về ruộng, đây là hệ thống xương sống quan trọng của hệ thống tưới tiêu. Kênh được làm bang đất hay xây đá, gạch,. Hệ thống kênh tưới có nhiều cấp, tùy thuộc vào quy mô hệ thống mà số cấp nhiều hay cấp ít, nhiều nhất có thê đến 5 cấp, ít nhất là 2 cấp. Theo quy chuân TCVN 4118-2021 thì kênh tưới được phân làm 4 cấp (cấp công trình, không tính cấp đặc biệt) dé xác định tiêu chuẩn thiết kế và các hạng mục liên quan.1: Phân cấp kênh tưới Diện tích tưới (10° ha) Cấp công trình kênh =50+ 75 I 10+<50 II >2+< 10 Il <2 IV Nguồn: TCVN 4118-2021 - Các công trình kênh bao gồm: Bao gồm cống dau kênh, dốc nước, bậc nước, công qua đường, cầu giao thông,.

- Hệ thống bờ bao là “loại hệ thống công trình nhỏ có tác dụng quan trọng trong việc ngăn nước, giữ nước, giữ màu. Bờ vùng là bờ ven theo mương cấp 2 hoặc cấp 3 có tác dụng ngăn nước ngoại lai, nước từ khu đồng cao dồn xuống khu đồng thấp. Bờ khoảng là bờ ven theo mương cấp 3 hoặc cấp 4 có tác dụng điều chỉnh nước mưa tại chỗ trong vùng. Bờ thửa là hệ thống bờ ven theo rãnh tưới có tác dụng giữ nước màu và làm đường di lại khi chăm bón” (Phạm Ngọc Hải cùng cộng sự, 2006).

Theo tác giả Hà Văn Khối (2005): “Quan lý khai thác HTCTTL là sự thiết lập các phương thức quản lý CTTL, xây dựng chương trình điều khiến, điều hành hệ thống, đảm bảo tính hiệu quả của việc sử dụng nước và đảm bảo sự phát triển bền vững. Quản lý HTCTTL bởi vậy chỉ là một nội dung của quản lý nguồn nước”. Việc quản lý nguồn nước trong SXNN cũng là một trong các hoạt động quản lý nguồn nước, bao gồm ca quản lý HTCTTL. Bên cạnh đó, nó cũng bao gồm một tập hợp rất đa dạng về các vấn đề công nghệ, hành vi xã hội của cộng đồng nông thôn, hạn chế kinh tế, luật pháp và thé chế.

Vai trò của quản lý nguồn nước trong sản xuất nông nghiệp Nước là nguyên liệu đầu vào quan trọng cho SXNN và đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với an ninh lương thực. Tưới nước được định nghĩa là việc sử dụng các CTTL nhân tạo đưa nước vào đất trồng trọt nhằm mục đích cung cấp các yêu cầu về nước cần thiết cho mỗi loại cây trồng. Các kế hoạch điều tiết, giám sát cùng với các chính sách pháp lý là căn cứ để nguồn nước được quản lý hiệu quả trong nông nghiệp. Vì vậy, quản lý nguồn nước có vai trò quan trọng trong SXNN nhằm: - Mở rộng diện tích đất nông nghiệp nhờ tưới tiêu chủ động.

Nhờ có HTTL, có thé dẫn nước tới những khu vực khó khăn về nước tưới tiêu cho SXNN như vùng núi cao, đồng thời có thê khắc phục được tình trạng khô hạn kéo dài. - Tăng năng suất cây trồng và chất lượng của nông sản, tạo điều kiện chuyển dịch cơ cấu cây trồng có giá trị về kinh tế cao hơn. Cho phép nông dân có thê trồng các loại rau màu, cây trái mùa. Ở một số vùng có khí hậu thích hợp, việc tưới tiêu cho phép người nông dân trồng được ba hoặc bốn vụ trong một năm.

Chủ động căn chỉnh kế hoạch canh tác đúng thời vụ, do đó tối ưu hóa các điều kiện thị trường. - Quản lý tốt nguồn nước nhằm cung cấp đầy đủ và kịp thời cho sản xuất nông nghiệp, tiêu nước nhanh tránh gây thiệt hại đáng tiếc cho cây trồng và vật nuôi. Đảm bảo nguồn nước không bị lãng phí, thất thoát, rò ri và từ đó tiết kiệm nguồn nhân lực, nguôồn nước hợp lý. Ngoài việc cung cấp day đủ nước tưới còn phải tiêu thoát nước nhanh, ứng phó với BDKH như hạn hán, lũ lụt.

Ở một số khu vực, hệ thong tưới tiêu được sử dụng nhằm tránh tác động sương giá đối với cây trồng. Quan lý tốt nguồn nước trong SXNN chính là việc thực hiện mục tiêu tổng hợp các biện pháp liên quan đến khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn nước đấu tranh phòng chống những thiệt hại do nước gây ra. Các yếu tố ảnh hưởng đến sử dụng và quản lý nguồn nước trong nông nghiệp 1. Các yếu tố bên ngoài Cơ sở hạ tang va tinh dong bộ của HTCTTL: Điều kiện hạ tầng về hệ thống cấp, thoát nước là một yếu tố quan trọng trong quản lý va sử dụng nguồn nước trong SXNN.

Các CTTL đòi hỏi phải được cải thiện đồng bộ, nâng cấp khai thác và sử dụng một cách có hiệu quả, đúng công suất thiết kế giúp điều tiết hợp ly các nguồn nước từ chỗ thừa sang chỗ thiếu; mùa mưa thì tích được nước, tới mùa khô sử dụng nhằm đảm bảo tối ưu phân bé nước cho SXNN. Diễn biến thời tiết khí hậu thủy văn: Ngành nông nghiệp sử dụng nước tưới rất dễ bị thiệt hại do BĐKH và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan. Biến đổi khí hậu đang khiến vòng tuần hoàn nước xảy ra nhanh hơn khi nhiệt độ tăng làm tăng tốc độ bay hơi. Tốc độ bay hơi và lượng mưa cao hơn lại không được phân bố đều trên toàn thế giới.

Một số khu vực có thé hứng chịu lượng mưa lớn hơn bình thường, trong khi đó, các khu vực khác có thể phải trải qua han hán, vì vi trí hiện tai của vành đai mưa và sa mạc sẽ thay đổi theo sự BĐKH. Do đó, các hiểm họa liên quan đến nước như hạn hán và lũ lụt đang trở nên nghiêm trọng hơn. Điều này làm ảnh hưởng đến nguồn cung cấp nước, chất lượng hạ tang HTCTTL. Nhu cầu sử dụng nước của từng loại cây, từng khu vực: Mỗi tỉnh, mỗi vùng, nhu cầu dùng nước của mỗi loại cây trồng cũng không đồng nhất, mức tưới cho hoa mau chi bằng 0,3-0,5 mức tưới cho lúa.

Bên cạnh đó, trong từng giai đoạn phát triển của cây trồng, sự có san đủ nước về lượng và đúng về thời gian là yếu tố cơ bản dé giúp cho cây phát triển tốt và cho năng suất lớn nhất. Trong điều kiện cây được tưới đầy đủ nước thì hiệu lực phân bón cao hơn vì phân hữu cơ chỉ phân giải tốt khi có đủ nước. Đây là những điểm quan trọng cần chú ý trong quá trình thực hiện quy hoạch, thiết kế, lập kế hoạch quản lý, khai thác nguồn nước cho SXNN, đồng thời xác định nhu cầu dùng nước cho cây trồng ở vùng đặc thù. Sự phát triển KT-XH: Quá trình tăng trưởng kinh tế làm cho các HTCTTL bị xâm phạm; nguồn nước cạnh tranh do yêu cầu sử dụng nước của các lĩnh vực kinh tế khác như phát điện, công nghiệp.

Đồng thời 6 nhiễm làm nguồn nước trong hệ thống CTTL cũng chịu anh hưởng nặng nề. Môi trường pháp lý: Hệ thông các chính sách, khung pháp lý về quản lý nguồn nước khi được hoàn thiện và đưa vào thực tiễn sẽ là cơ sở giúp cho việc sử dụng nước có hiệu quả. Các công cụ kinh tế giúp phát huy tối đa các tác dụng hướng đến thay đổi hành vi của từng đối tượng sử dụng nước một cách bền vững, nhằm thu hồi được tất cả giá tri của tài nguyên. Công tác tuyên truyền và giáo dục cho người dùng nước được coi là một yếu tô cốt lõi có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao hiệu quả sử dụng và quản lý nước trong SXNN.

Các yếu tố bên trong Nguon nhân lực: Năng lực hệ thống cán bộ là rất cần thiết đối với quản lý, điều hành các công trình nói chung cũng như các CTTL nói riêng. Đội ngũ cán bộ kỹ thuật có tác động đến hiệu quả của CTTL gồm: Áp dụng KH-CN vào sản xuất (tưới tiêu, tự chảy hay tưới tiêu bằng động lực), khả năng kiểm soát và thích ứng với những thay đổi của điều kiện tự nhiên, lập kế hoạch và giám soát các hoạt động tưới tiêu.