Đặt vấn đề Cà chua có tên khoa học là Lycopersicon esculentum Mill. Đây là cây thuộc họ solanaceae (họ cà), có nguồn gốc từ Nam Mỹ, là loại rau phổ biến được trồng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới. Cà chua là loại rau có giá trị dinh dưỡng cao vì có chứa lượng glucid, acid hữu cơ và nhiều loại vitamin cần thiết cho cơ thể của con người, ngoài ra quả cà chua còn là một trong những thành phần chứa trong các bài chăm sóc da của các chị em phụ nữ. Vì vậy việc nhân giống và khảo nghiệm giống cà chua đạt chất lượng đang là vấn đề được các nhà khoa học cây trồng quan tâm.
Trong lịch sử, cây cà chua đã được thuần hóa từ loài dại thành loài trồng trọt và được chọn lọc cải tiến các tính trạng theo mục tiêu của con người trong suốt hàng nghìn năm. Các chương trình chọn tạo giống trên thế giới tập trung chủ yếu vào 3 mục tiêu lớn: tăng năng suất, tăng chất lượng và tăng khả năng chống chịu (với các yếu tố sinh học và phi sinh học) và đã đạt được nhiều thành công. Năng suất cá thể cây cà chua có thể đạt tới trên 19kg/cây (mật độ trồng 1 cây/ 1m2) và năng suất quần thể kỷ lục đạt gần 500 tấn/ha ở Hà Lan. Hiện nay trên thế giới, việc sản xuất Cà chua được phát triển do sự tăng trưởng tối ưu của nó trong nhiều điều kiện khác nhau.
Theo thống kê của FAO, nó chiếm hơn 15% sản lượng rau thế giới (hơn 177 triệu tấn vào năm 2016). Trung Quốc là nước sản xuất cà chua lớn nhất, chiếm khoảng ¼ sản lượng toàn cầu, tiếp theo là Mỹ và Ấn Độ. Theo số liệu thông kê của FAO diện tích cà chua đứng đầu trong 14 loại rau quả chủ lực được trồng trên diện tích 87% diện tích rau an toàn. Diện tích cà chua năm 2005 đạt 27,59 tấn/ha, năm 2010 trên toàn thế giới tăng lên 4,34 triệu với năng suất tăng lên 33,59 tấn/ha nhưng đến năm 2014 diện tích tăng lên đạt mức 5,024 triệu ha với năng suất 33,99 tấn/ha, sản lượng đạt 170,75 triệu tấn.
Với lượng sản xuất như trên, bình quân lượng tiêu thụ đầu người khoảng 23,4kg/ quả/ người/ năm. 1 Ở Việt Nam, cà chua được trồng từ rất lâu đời, diện tích trồng cà chua hàng năm biến động 12000-13000 ha, cho đến nay vẫn là loại rau chủ lực được nhà nước ưu tiên phát triển. Hiện nay cả nước có khoảng 115 giống cà chua được gieo trồng, trong đó có 10 giống được gieo trồng với diện tích 6.259 ha, chiếm 55% diện tích cả nước. Năm 2010 diện tích trồng khoảng 17,6 nghìn ha, năng suất đạt 11,6 tấn/ha trồng chủ yếu ở đồng bằng sông Hồng như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Thái Bình… Cà chua được trồng 3 vụ/năm, trong đó phát triển chủ yếu là vụ đông (vụ chính).
Hiện nay, có một số giống chịu nhiệt mới được lai tạo chọn lọc có thể trồng tại Miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ nên diện tích ngày càng được mở rộng Dưới nhu cầu sử dụng này càng tăng cao, đặc biệt là hoạt động trồng trọt. Một vấn đề đặt ra là làm sao để có được những giống cà chua sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất cao, phẩm chất tốt và có khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh, thời tiết trái vụ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường, phục vụ ăn tươi và chế biến, bổ sung thêm vào nguồn giống cà chua trong nước. Để đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng, bổ sung thêm vào nguồn giống trong nước những giống cà chua có năng suất và chất lượng tốt, khả năng chống lại điều kiện bất thuận của môi trường thì dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Hồng Minh, TS Nguyễn Tuấn Anh– Bộ môn Di truyền và chọn tạo giống – Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam, tôi tiến hành thí nghiệm nghiên cứu đề tài: “ Đánh giá sinh trưởng, năng suất và chất lượng của các tổ hợp lai cà chua (Lycopersicon esculentum Mill) vụ xuân hè cực muộn năm 2021”.2 Mục đích Chọn ra được các tổ hợp lai cà chua mới trồng trái vụ, có khả năng sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất cao, chất lượng tốt, hình thức quả đẹp, thích hợp trong vụ Xuân Hè cực muộn để giới thiệu vào sản xuất.3 Yêu cầu - Đánh giá khả năng sinh trưởng và một số đặc điểm hình thái, cấu trúc cây của các tổ hợp lai cà chua trồng trong vụ Xuân hè. - Đánh giá khả năng ra hoa, đậu quả, các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các tổ hợp lai cà chua trồng trong vụ Xuân hè.
- Đánh giá mức độ nhiễm một số bệnh hại chính trên đồng ruộng theo các triệu chứng quan sát trên cây ở vụ Xuân hè. - Đánh giá đặc điểm hình thái và chất lượng quả của các tổ hợp lai cà chua 3 PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Giới thiệu chung về cây cà chua 2.1 Nguồn gốc và phân bố Nhiều nghiên cứu cho rằng nguồn gốc của cà chua ở vùng Trung và Nam Châu Mỹ, được phát hiện vào thế kỉ XVI. Theo tài liệu của các tác giả Choudhury.B (1970), De Candolle (1884), Luckwill (1943) cho rằng, cà chua có nguồn gốc ở Peru, Ecuador và Bolivia dọc theo bờ biển Thái Bình Dương, từ quần đảo Galanpagos tới Chi Lê. Ở Peru từ ngàn năm trước đã có 1 loài cây quả nhỏ màu xanh mọc hoang dại rất nhiều.
Các bằng chứng di truyền cho thấy cây cà chua là do loài cây này đã tiến hóa thành. Sau đó một loài trong số đó có tên Solanum lycopersicum đã được vận chuyển tới Mexico. Loài cà chua được thuần hóa đầu tiên có thể là trái cây màu vàng, tương tự như cà chua anh đào, được trồng bởi người Aztec miền Trung México. Từ cà chua bắt nguồn từ tomatl trong tiếng Nahuatl, có nghĩa trái cây sưng.
1 Nguồn gốc và phân bố của cà chua trong lịch sử (Nguồn: Hamid Razifard và cs, 2020 ) 4 Các nhà nghiên cứu có ý kiến khác nhau về nguồn gốc của cây cà chua song tập trung chủ yếu vào hai hướng: Thứ nhất là cây cà chua có nguồn gốc từ cây cà chua dại (L. esculentum varpimpine lliforme); Thứ hai là cà chua Anh Đào (L. esculentum var cerasiforme) là tổ tiên của các giống cà chua hiện nay trồng trên trái đất. Một số nghiên cứu cho rằng, trong tiến hóa đã xảy ra quá trình đột biến liên quan tới sự liên kết ở noãn, dẫn tới sự hình thành quả lớn, theo Leslry (1926) dạng đột biến quả lớn được kiểm soát bởi 2 gen lặn.
Jenkins (1948) đã đề xuất 2 hướng tiến hóa về kích thước và hình dạng quả. Hướng thứ nhất thì liên quan đến kích thước ô hạt, hạt và thịt quả, kết quả thu nhận được cà chua có hình dạng giống quả mận, quả lê hoặc một vài hình dạng khác. Hướng thứ hai ở đây là noãn xảy ra sự liên kết giữa các ô hạt, làm tăng kích thước quả và có nhiều ô hạt. Theo Luckwill (1943), cây cà chua xuất hiện ở châu Âu vào thế kỉ thứ 16 – 17 và trồng đầu tiên ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italia do những nhà buôn Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha chuyển từ Nam Mỹ tới, từ đó cây cà chua được lan truyền đến các nơi khác.
Trong thời kỳ này, cà chua chỉ được xem như cây cảnh và cây thuốc. Đến thế kỉ 18, cây cà chua mới được chấp nhận là cây thực phẩm có giá trị từ đó được phát triển mạnh (Kuo et al., 1998) Người Tây Ban Nha sau khi cai quản Châu Mỹ đã đem giống cà chua đi phân phối ở khắp các thuộc địa của họ. Ban đầu là tại vùng biển Caribbean, sau đó là Philippines. Từ đây lan sang Đông Nam Á và cả lục địa Á châu.
Khi người Tây Ban Nha đem cà chua đến châu Âu, nó sinh trưởng một cách dễ dàng ở vùng khí hậu Địa Trung Hải. Việc trồng trọt ở đây bắt đầu trong năm 1540. Vào năm 1544 đã diễn ra 1 cuộc thảo luận về cà chua của các nhà khoa học. Nhà thực vật học đồng thời là bác sỹ người Ý có tên Pietro Andrea Mattioli đã đặt tên cho loại quả mới này là pomo d'oro hay táo vàng.
Họ cũng cho rằng đột biến 5 từ một loại trái cây nhỏ nguồn gốc Trung Mỹ chính là tổ tiên trực tiếp của loài cà chua canh tác hiện tại Năm 1692, tại Naples đã xuất bản Cuốn sách dạy nấu ăn đầu tiên với công thức có cà chua. Ban đầu một số vùng ở Italia chỉ mới dùng cà chua vào mục đích trang trí trong bàn ăn. Phải đến cuối thế kỷ 17 hoặc đầu thế kỷ 18 quả cà chua mới chính thức được kết hợp với các món ăn khác. Ở Việt Nam hiện nay thì cây cà chua đang được trồng ở rất nhiều nơi, tại các vùng nông nghiệp hay các khu nông nghiệp công nghệ cao.2 Phân loại - Giống cà chua được chia thành nhiều loại, chủ yếu dựa vào hình dạng và kích thước.
Loại cà chua Slicing hay globe là cà chua thương mại thông thường, dùng được cho nhiều cách chế biến và ăn tươi. Loại cà chua Beefsteak là cà chua lớn thường dùng cho bánh mì. Thời gian bảo quản ngắn khiến ít được sử dụng trong thương mại. Loại cà chua Oxheart có hình dạng giống như loại dâu tây lớn.
Cà chua mận được lai tạo để sử dụng trong sản xuất nước sốt cà chua. Cà chua lê hình quả lê. Cà chua anh đào nhỏ và tròn, vị ngọt ăn trong món salad. Cà chua nho được giới thiệu gần đây, một biến thể của cà chua mận nhưng nhỏ hơn, được dùng trong món salad Cà chua Campari ngọt, lớn hơn cà chua anh đào nhưng nhỏ hơn cà chua mận.
- Hầu hết các giống cà chua hiện đại đều mịn bề mặt, nhưng một số giống cà chua hiện đại như beefsteak thường có khía rõ rệt. Hầu hết các giống trái cây thương mại màu đỏ, nhưng nhiều giống cà chua thuần chủng có 6 màu sắc đa dạng. Có một sự khác biệt giữa cà chua trồng cho thương mại so với cà chua do những người làm vườn sản xuất tại gia. Giống sản xuất do người làm vườn thường được chú trọng đến hương vị, còn giống do các cơ sở sản xuất thương mại hướng đến hình dạng, kích thước, kháng sâu bệnh, phù hợp cho việc cơ giới hóa thu hái và vận chuyển.
- Phân loại khoa học Giới (regnum) : Plantae Bộ (ordo) : Solanales Họ (familia) : Solanaceae Phân họ (subfamilia) : Solanoideae Tông (tribus) : Solaneae Chi (genus) : Solanum Loài (species) : S.