Nghiên cứu mật độ xương và sự thay đổi chỉ dấu chuyển hóa osteocalcin, CTX ở bệnh nhân cường giáp

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá mật độ xương và sự thay đổi các chất chỉ dấu chuyển hóa xương osteocalcin s ctx trên bệnh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Lâm Văn Hoàng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thy Khuê
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Nội tiết
• Đề tài: Đánh giá mật độ xương và sự thay đổi chất chỉ dấu chuyển hóa xương osteocalcin, s-CTx trên bệnh nhân cường giáp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Loãng xương
• 1.2. Bệnh tuyến giáp và xương
• 1.3. Các nghiên cứu liên hệ cường giáp và loãng xương
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Xử lý số liệu
• 2.4. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Tỷ lệ loãng xương trên bệnh nhân cường giáp trước và sau điều trị
• 3.3. Sự thay đổi mật độ xương và chất chỉ dấu chuyển hóa xương sau 12 tháng điều trị cường giáp
• 3.4. Mối liên hệ giữa các hóc môn giáp, chất chỉ dấu chuyển hóa xương với mật độ xương
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm dân số nghiên cứu
• 4.2. Tỷ lệ loãng xương trong bệnh nhân cường giáp
• 4.3. Sự thay đổi mật độ xương của đối tượng nghiên cứu sau 12 tháng điều trị
• 4.4. Sự thay đổi các chất chỉ dấu chuyển hóa xương trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp
• 4.5. Mối liên hệ giữa các biến số và mật độ xương
• 4.6. Ưu điểm, hạn chế của nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐỒNG Ý THAM GIA NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 2: PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3: BẢNG THEO DÕI MẬT ĐỘ XƯƠNG
• PHỤ LỤC 4: MINH HỌA ĐO MẬT ĐỘ XƯƠNG VÀ KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM CHẤT CHỈ DẤU CHUYỂN HÓA XƯƠNG

Tóm tắt

I. Mật độ xương và bệnh nhân cường giáp

Nghiên cứu tập trung vào mật độ xương và sự thay đổi của các chỉ dấu chuyển hóa xương như osteocalcin và CTX ở bệnh nhân cường giáp. Cường giáp được xác định là một yếu tố nguy cơ gây giảm mật độ xương, dẫn đến loãng xương. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng hormone tuyến giáp tăng cao làm tăng tốc độ chuyển hóa xương, dẫn đến mất cân bằng giữa quá trình tạo xương và hủy xương. Nghiên cứu này nhằm đánh giá sự thay đổi mật độ xương và các chỉ dấu chuyển hóa xương trước và sau 12 tháng điều trị cường giáp.

1.1. Tác động của cường giáp lên xương

Bệnh cường giáp gây tăng tốc độ chuyển hóa xương, dẫn đến mất cân bằng giữa quá trình tạo xương và hủy xương. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng hormone tuyến giáp tăng cao làm tăng hoạt động của tế bào hủy xương, dẫn đến giảm mật độ xương. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá sự thay đổi mật độ xương và các chỉ dấu chuyển hóa xương như osteocalcin và CTX ở bệnh nhân cường giáp trước và sau điều trị.

1.2. Vai trò của osteocalcin và CTX

Osteocalcin là một chỉ dấu chuyển hóa xương phản ánh hoạt động tạo xương, trong khi CTX là sản phẩm thoái giáng của collagen loại I, phản ánh quá trình hủy xương. Nghiên cứu này đánh giá sự thay đổi nồng độ osteocalcin và CTX ở bệnh nhân cường giáp trước và sau điều trị, nhằm xác định mối liên hệ giữa các chỉ dấu chuyển hóa xương và mật độ xương.

II. Phương pháp nghiên cứu và đối tượng

Nghiên cứu được thực hiện trên bệnh nhân cường giáp với mục tiêu đánh giá mật độ xương và các chỉ dấu chuyển hóa xương như osteocalcin và CTX. Đối tượng nghiên cứu bao gồm các bệnh nhân được chẩn đoán cường giáp và được theo dõi trong 12 tháng điều trị. Các phương pháp đo mật độ xương bằng kỹ thuật DXA và xét nghiệm nồng độ osteocalcin và CTX được sử dụng để đánh giá sự thay đổi của xương.

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm các bệnh nhân cường giáp được chẩn đoán và điều trị tại bệnh viện. Các bệnh nhân được theo dõi trong 12 tháng để đánh giá sự thay đổi mật độ xương và các chỉ dấu chuyển hóa xương. Các yếu tố như tuổi, giới tính, và tình trạng bệnh lý được ghi nhận để phân tích.

2.2. Phương pháp đo mật độ xương

Mật độ xương được đo bằng kỹ thuật DXA (Dual-energy X-ray Absorptiometry), một phương pháp tiêu chuẩn để đánh giá mật độ xương. Các chỉ số T-score và Z-score được sử dụng để xác định tình trạng loãng xương. Ngoài ra, nồng độ osteocalcin và CTX được đo bằng các xét nghiệm hóa sinh để đánh giá hoạt động chuyển hóa xương.

III. Kết quả và bàn luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự cải thiện đáng kể mật độ xương sau 12 tháng điều trị cường giáp. Nồng độ osteocalcin và CTX cũng thay đổi, phản ánh sự cân bằng lại quá trình chuyển hóa xương. Nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ giữa hormone tuyến giáp và mật độ xương, cũng như vai trò của các chỉ dấu chuyển hóa xương trong việc đánh giá sức khỏe xương.

3.1. Sự thay đổi mật độ xương

Sau 12 tháng điều trị, mật độ xương của bệnh nhân cường giáp được cải thiện đáng kể. Các chỉ số T-score và Z-score cho thấy sự phục hồi của xương, đặc biệt ở cột sống thắt lưng và cổ xương đùi. Kết quả này khẳng định tác động tích cực của việc điều trị cường giáp lên sức khỏe xương.

3.2. Mối liên hệ giữa hormone tuyến giáp và xương

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa hormone tuyến giáp và mật độ xương. Sự gia tăng hormone tuyến giáp làm tăng tốc độ chuyển hóa xương, dẫn đến giảm mật độ xương. Việc điều trị cường giáp giúp cân bằng lại quá trình này, cải thiện sức khỏe xương của bệnh nhân.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng quan trọng về tác động của bệnh cường giáp lên mật độ xương và vai trò của các chỉ dấu chuyển hóa xương như osteocalcin và CTX trong việc đánh giá sức khỏe xương. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa trong việc cải thiện quy trình điều trị và theo dõi bệnh nhân cường giáp, đặc biệt là trong việc phòng ngừa và điều trị loãng xương.

4.1. Ứng dụng trong điều trị cường giáp

Kết quả nghiên cứu hỗ trợ việc tích hợp đánh giá mật độ xương và các chỉ dấu chuyển hóa xương vào quy trình điều trị bệnh cường giáp. Điều này giúp cải thiện hiệu quả điều trị và phòng ngừa các biến chứng liên quan đến xương.

4.2. Hướng dẫn thực hành lâm sàng

Nghiên cứu đề xuất việc sử dụng các chỉ dấu chuyển hóa xương như osteocalcin và CTX trong việc theo dõi và đánh giá sức khỏe xương của bệnh nhân cường giáp. Điều này giúp các bác sĩ có cái nhìn toàn diện hơn về tình trạng bệnh và đưa ra quyết định điều trị phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh lý tuyến giáp và những tác động chuyển hóa trên hệ thống xương đã được ghi nhận trong y văn từ cuối thế kỷ XIX, khởi đầu bởi công trình của Von Recklinghausen năm 1891 mô tả tổn thương xương nghiêm trọng ở bệnh nhân cường giáp. Ở bệnh nhân cường giáp, tình trạng gia tăng nồng độ hóc môn giáp tự do dẫn đến những xáo trộn sâu sắc trong cân bằng khoáng chất và chu chuyển xương: nhu cầu calcium của cơ thể gia tăng 25%, mức độ hấp thu calcium tại ruột sụt giảm 66%, đồng thời sự đào thải calcium qua phân và da tăng từ 50% đến 70%. Tổng thể quá trình này tạo nên tình trạng cân bằng calcium âm tính nghiêm trọng (-7,9 mmol/ngày so với mức bình thường là -2,1 mmol/ngày), đi kèm với tốc độ hủy xương tăng 170% và tốc độ khoáng hóa xương tăng 140%.

Trong thực hành lâm sàng tại Việt Nam, các bác sĩ chuyên khoa thường tập trung vào mục tiêu kiểm soát chức năng tuyến giáp và xử trí các biến chứng tim mạch, bệnh lý mắt hoặc tổn thương gan do thuốc, trong khi biến chứng giảm mật độ xương và loãng xương thứ phát chưa nhận được sự quan tâm thích đáng. Hơn nữa, các dữ liệu nghiên cứu trong nước về sự biến đổi mật độ xương ở bệnh nhân cường giáp còn hạn chế, và trước thời điểm thực hiện đề tài hầu như chưa có công trình nào đánh giá các chất chỉ dấu sinh học chuyển hóa xương (như Osteocalcin và s-CTx) trên nhóm đối tượng này.

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Lâm Văn Hoàng, chuyên ngành Nội tiết (mã số: 62720145), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thy Khuê tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2017), nhằm giải quyết các câu hỏi nghiên cứu về tình trạng xương và động học chuyển hóa xương ở bệnh nhân cường giáp Basedow thông qua 3 mục tiêu cụ thể:

1. Khảo sát tỷ lệ loãng xương trên bệnh nhân cường giáp trước và sau 12 tháng điều trị.
2. Đánh giá sự thay đổi mật độ xương tại cột sống thắt lưng và xương đùi, sự thay đổi của nồng độ osteocalcin, s-CTx trong máu trên bệnh nhân cường giáp trước và sau điều trị.
3. Đánh giá mối liên hệ giữa hóc môn giáp, osteocalcin, s-CTx với mật độ xương trong quá trình điều trị.

Nghiên cứu được triển khai trên đối tượng bệnh nhân cường giáp do bệnh Basedow mới được chẩn đoán và chưa qua điều trị, đến khám tại phòng khám khoa Nội tiết Bệnh viện Chợ Rẫy, được thu tuyển trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2012 và theo dõi dọc trong thời gian 12 tháng điều trị bằng thuốc kháng giáp tổng hợp.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan y văn trong luận án hệ thống hóa các nền tảng dịch tễ học và sinh bệnh học của loãng xương, tương tác giữa tuyến giáp và chuyển hóa xương, cùng các bằng chứng lâm sàng quốc tế và trong nước:

• Dịch tễ học loãng xương và gãy xương: Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2006), toàn cầu có trên 200 triệu người mắc loãng xương. Hiệp hội Loãng xương châu Âu (2000) ghi nhận khoảng 3,79 triệu ca gãy xương do loãng xương mỗi năm, trong đó 20% bệnh nhân gãy xương lần đầu sẽ tái gãy trong năm kế tiếp. Báo cáo kiểm toán châu Á (2009) dự báo số ca gãy xương đùi sẽ tăng từ 1,66 triệu (năm 1990) lên 6 triệu ca vào năm 2050, với hơn 50% tổng số gãy xương loãng xương toàn cầu tập trung tại châu Á. Nghiên cứu hồi cứu của Lim và cộng sự (2001–2004) tại Hàn Quốc cho thấy tỷ lệ gãy cổ xương đùi ở phụ nữ trên 50 tuổi tăng từ 250,9/100.000 lên 262,8/100.000 dân.
• Tác động của hóc môn giáp và các nghiên cứu lâm sàng: Sau phát hiện ban đầu của Von Recklinghausen (1891), William và Morgan (1940) đã ghi nhận sự hình thành bè xương mới trên xương xốp ở người cường giáp. Meunier (1972) báo cáo tỷ lệ gãy xương trên X-quang là 8% trong nhóm 187 bệnh nhân cường giáp. Oikawa và cộng sự (1977) theo dõi 79 bệnh nhân cường giáp bằng đo hấp thụ tia X và nhận thấy tình trạng mất xương tiếp diễn dù đã dùng thuốc kháng giáp 3 năm. Rosen và cộng sự (1992) theo dõi 11 bệnh nhân cường giáp và 10 đối tượng chứng trong 3 năm, chứng minh mật độ xương cột sống thắt lưng gia tăng có ý nghĩa sau khi cường giáp ổn định. Jodar và cộng sự (1997) đo mật độ xương tại cột sống và xương đùi trên 127 bệnh nhân cường giáp, ghi nhận suy giảm rõ rệt so với nhóm chứng. Obermayer (2000) khảo sát 76 phụ nữ sau mãn kinh bị cường giáp, ghi nhận 61% có mật độ xương thấp so với 23% ở nhóm chứng. Udayakumar (2006, Singapore Medical Journal) khảo sát 50 bệnh nhân và ghi nhận 92% có biến đổi mật độ xương, sau 1 năm điều trị mật độ xương tăng trung bình 0,044 g/cm² (p < 0,001). Numbenrapon (2011) sử dụng CT scan đánh giá 15 bệnh nhân trẻ em và vị thành niên, xác nhận sự phục hồi cấu trúc xương sau 1–2 năm điều trị. Zeynep Zengin và cộng sự (2012) tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận chỉ số BMI trung bình là 24,15 ± 4,48 kg/m² ở nhóm cường giáp lâm sàng và 25,80 ± 4,65 kg/m² ở nhóm cường giáp dưới lâm sàng. Nghiên cứu Rotterdam trên 4.934 đối tượng khẳng định hóc môn giáp tác động lên mật độ xương độc lập với biến số trọng lượng cơ thể.
• Các nghiên cứu về chỉ dấu chuyển hóa xương: Tsuyoshi Ohishi và cộng sự (2007) tại Nhật Bản theo dõi 17 bệnh nhân cường giáp điều trị thuốc kháng giáp, ghi nhận sự tăng cao các chỉ dấu chu chuyển xương ban đầu. Barsal Gulhan và cộng sự tại Thổ Nhĩ Kỳ nghiên cứu 24 bệnh nhân cường giáp và 20 người khỏe mạnh, ghi nhận nồng độ Osteocalcin giảm có ý nghĩa (p = 0,006) và tỷ lệ calcium/creatinine niệu giảm (p = 0,004) khi đạt bình giáp. Garnero và cộng sự đánh giá 27 bệnh nhân cường giáp thấy Pyridinoline và Osteocalcin tăng cao rõ rệt so với chứng (p < 0,001) và tương quan thuận với FT3 (r = 0,53 với Osteocalcin; r = 0,76 với Pyridinoline). Tuchendler và cộng sự (38 phụ nữ tiền mãn kinh) và Navilkala K. và cộng sự khẳng định nồng độ Osteocalcin ở bệnh nhân cường giáp mới chẩn đoán cao hơn nhóm chứng (p = 0,02) và giảm có ý nghĩa khi đạt bình giáp (p = 0,04).
• Nghiên cứu trong nước và vị trí luận án: Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Tiến Đoàn (2009) tại Bệnh viện Phú Thọ trên 45 bệnh nhân nữ Basedow so với 100 người chứng ghi nhận tỷ lệ loãng xương cột sống thắt lưng là 31,1% (so với 3% ở nhóm chứng) và giảm mật độ xương là 53,5% (so với 25% ở nhóm chứng). Luận án của tác giả Lâm Văn Hoàng chọn vị trí giải quyết khoảng trống dữ liệu thực nghiệm: kết hợp đánh giá mật độ xương bằng phương pháp DXA chuẩn hóa cùng lúc với hai chất chỉ dấu đại diện đặc hiệu cho quá trình tạo xương (Osteocalcin) và hủy xương (s-CTx) trong một thiết kế theo dõi dọc 12 tháng tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và cơ sở sinh học

Xương là cơ quan dự trữ khoáng chất chính của cơ thể (chứa 99% calcium, 85% phosphate, 50% magnesium). Chất nền hữu cơ của xương gồm trên 90% collagen type 1 và 10% các protein phi collagen (osteocalcin, osteonectin, bone sialoprotein, fibronectin). Chu chuyển xương bình thường diễn ra liên tục từ 3 đến 6 tháng, đảm bảo cân bằng giữa tiêu xương do hủy cốt bào và tạo xương do tạo cốt bào. Hoạt động này được điều hòa bởi hệ thống nội tiết bao gồm PTH (qua trục RANKL/OPG), Calcitonin, Vitamin D, GH/IGF-1, Glucocorticoid và hóc môn giáp:

• Tác động phân tử của hóc môn tuyến giáp: Triiodothyronine (T3) tác động lên thụ thể TRα1 và TRβ1. TRα1 hiện diện ở tế bào mô đệm tủy xương và tạo cốt bào, tương tác với các thụ thể FGFR1, FGFR3 và trục GH/IGF-1 để điều hòa biệt hóa tế bào. Thử nghiệm tế bào của Sato Kassem cho thấy T3 kích thích tạo cốt bào tăng sinh và tiết phosphatase kiềm; trong môi trường nuôi cấy hỗn hợp, tạo cốt bào đóng vai trò trung gian kích hoạt hủy cốt bào gây tiêu xương. Hóc môn giáp rút ngắn chu kỳ tái cấu trúc xương từ 151 ngày xuống còn 109 ngày, cân bằng khoáng hóa âm tính (-10 µm so với 0 µm), làm giảm bề dày bè xương 13% và giảm thể tích xương đặc 15–30%.
• Chất chỉ dấu tạo xương (Osteocalcin): Là một peptide 49 axit amin (trọng lượng 5,8 kDa), chứa axit gamma-carboxyglutamic (Gla protein), gen mã hóa nằm trên nhiễm sắc thể 1q25-q31, do tạo cốt bào tổng hợp dưới sự điều hòa của 1,25(OH)₂D₃. Khoảng 10–40% lượng osteocalcin mới tạo được phóng thích trực tiếp vào máu, phản ánh tốc độ sinh xương.
• Chất chỉ dấu hủy xương (s-CTx): Serum Crosslaps (s-CTx) là đoạn C-telopeptide gồm 8 axit amin thuộc chuỗi α1 của phân tử collagen type 1, được giải phóng vào tuần hoàn khi khung collagen xương bị tiêu hủy bởi các enzym của hủy cốt bào.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu kết hợp: cắt ngang mô tả tại thời điểm ban đầu và theo dõi dọc can thiệp lâm sàng trong 12 tháng.

Thành tố phương pháp	Quy chuẩn thực hiện trong luận án
Dân số mục tiêu	Bệnh nhân cường giáp do bệnh Basedow.
Dân số chọn mẫu	Bệnh nhân khám tại phòng khám khoa Nội tiết Bệnh viện Chợ Rẫy.
Tiêu chuẩn chọn vào	Chẩn đoán Basedow mới, chưa từng điều trị thuốc kháng giáp, xét nghiệm TSH bị ức chế, FT3 và FT4 tăng cao.
Tiêu chuẩn loại trừ	Hội chứng Cushing, dùng glucocorticoid kéo dài, u tuyến yên, u cận giáp, đái tháo đường, suy tim nặng, suy gan nặng, xơ gan, dị dạng cột sống, viêm đa khớp, bất động, dùng thuốc ngừa thai, bổ sung calci/vitamin D > 6 tháng, cường giáp dưới lâm sàng.
Cỡ mẫu tính toán	Công thức ước lượng tỷ lệ: $N = Z^2_{1-\alpha/2} \times \frac{p(1-p)}{d^2}$ với $\alpha = 0,05$ ($Z = 1,96$), $d = 0,05$, $p = 0,92$ (theo Udayakumar). Cỡ mẫu lý thuyết là 113 ca.
Cỡ mẫu thực tế	Thu tuyển thực tế 122 bệnh nhân (chọn mẫu thuận tiện, 2010–2012).
Phác đồ can thiệp	Điều trị nội khoa theo hướng dẫn của Bộ môn Nội tiết ĐHYD TP.HCM: Thiamazole/Thyrozol (30 mg/ngày) hoặc Propylthiouracil - PTU (300 mg/ngày) liều tấn công 4–8 tuần, sau đó chỉnh liều duy trì.
Đo mật độ xương (BMD)	Máy Hologic QDR 4500 (chuẩn hóa bằng phantom 30 phút trước mỗi ca đo). Vị trí: Cột sống thắt lưng (L1–L4) và cổ xương đùi.
Tiêu chuẩn chẩn đoán loãng xương	Theo WHO (2001) dựa trên T-score: Bình thường ($T \ge -1,0$), Thiếu xương ($-2,5 < T < -1,0$), Loãng xương ($T \le -2,5$). Với tuổi < 50, dùng Z-score ($Z \le -2,0$).
Xét nghiệm hóc môn	TSH, FT3, FT4 định lượng bằng kỹ thuật miễn dịch hóa phát quang (CLIA/ECLIA) tại Khoa Sinh hóa BV Chợ Rẫy. Tham chiếu: TSH (0,4–7 mIU/mL), FT3 (1,5–4,2 pg/mL), FT4 (8–20 pg/mL).
Xét nghiệm chỉ dấu xương	Osteocalcin và s-CTx định lượng bằng kỹ thuật miễn dịch điện hóa phát quang (ECLIA) trên hệ thống máy Roche Elecsys 1010/2010.
Chỉ số nhân trắc	Phân loại BMI theo tiêu chuẩn người châu Á (Singapore, 2005): Bình thường (18,5–22,9 kg/m²), Thừa cân (23,0–27,5 kg/m²), Béo phì (27,6–40,0 kg/m²), Béo phì nặng ($> 40,0$ kg/m²).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 trình bày hệ thống lý thuyết về tổ chức học xương, các giai đoạn chu chuyển xương (tăng trưởng, trưởng thành, thoái triển), và vai trò điều hòa của các trục hóc môn. Tác giả phân tích chi tiết cơ chế loãng xương thứ phát do cường giáp: hóc môn giáp gắn kết thụ thể TRα làm tăng chu chuyển xương, kích hoạt tế bào tạo xương và hủy xương gián tiếp qua trung gian các cytokine (như IL-6), làm tăng nồng độ calcium máu tự do, ức chế bài tiết PTH, dẫn đến tăng bài tiết calcium qua thận và tạo ra tình trạng cân bằng khoáng chất âm tính. Chương này cũng phân loại chi tiết các chất chỉ dấu sinh hóa: nhóm chỉ dấu tạo xương (Phosphatase kiềm xương - BALP, PICP, PINP, Osteocalcin) và nhóm chỉ dấu hủy xương (Hydroxyproline - OHP, Hydroxylysine glycosides, Pyridinoline - PYD, Deoxypyridinoline - DPD, s-CTx, ICTP). Tác giả tổng hợp các công trình quốc tế từ năm 1891 đến năm 2012, chỉ ra rằng tình trạng giảm mật độ xương ở bệnh nhân cường giáp có thể hồi phục một phần hoặc toàn bộ sau khi điều trị bình giáp, đồng thời các chất chỉ dấu chu chuyển xương phản ánh sự biến đổi sinh học sớm hơn so với phương pháp đo mật độ xương DXA.

CHƯƠNG 2 - ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu thuận tiện gồm 122 bệnh nhân Basedow tại Khoa Nội tiết Bệnh viện Chợ Rẫy, tiêu chuẩn chọn bệnh và loại trừ nghiêm ngặt nhằm hạn chế tối đa các yếu tố nhiễu ảnh hưởng đến chuyển hóa xương (loại trừ đái tháo đường, bệnh tuyến yên, tuyến cận giáp, cushing, dùng corticoid, bổ sung calci/vitamin D). Tác giả chuẩn hóa quy trình kỹ thuật đo mật độ xương DXA trên máy Hologic QDR 4500 (đo phantom kiểm chuẩn hàng ngày, tư thế người bệnh nằm thẳng, xử lý các yếu tố gây nhiễu như vôi hóa động mạch chủ, thoái hóa đốt sống, dị vật cản quang). Quy trình lấy mẫu máu tĩnh mạch và định lượng nồng độ TSH, FT3, FT4 (CLIA) và nồng độ Osteocalcin, s-CTx (ECLIA trên máy Roche Elecsys) được thực hiện đồng bộ tại Khoa Sinh hóa Bệnh viện Chợ Rẫy. Phác đồ điều trị nội khoa bằng thuốc kháng giáp tổng hợp (PTU hoặc Thiamazole) tuân thủ phác đồ chuẩn của Bộ môn Nội tiết Đại học Y Dược TP.HCM.

CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng thông qua hệ thống bảng và biểu đồ số liệu:

• Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Thống kê phân bố về tuổi, giới tính, chiều cao, cân nặng, phân nhóm BMI trước và sau 12 tháng điều trị. Đánh giá sự hồi phục thể trọng và nồng độ các hóc môn giáp (TSH, FT3, FT4) đưa bệnh nhân về trạng thái bình giáp.
• Tỷ lệ loãng xương và giảm mật độ xương: Xác định tỷ lệ bệnh nhân có tổn thương xương trước điều trị. Phân bố tỷ lệ loãng xương và thiếu xương tại cột sống thắt lưng (L1–L4) và cổ xương đùi theo tiêu chuẩn T-score và Z-score ở thời điểm T0 và sự cải thiện sau 12 tháng điều trị (T12).
• Động học mật độ xương và chất chỉ dấu: Ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê của mật độ xương tuyệt đối (g/cm²) tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi sau 12 tháng điều trị. Phân tích sự sụt giảm nồng độ các chất chỉ dấu chu chuyển xương (Osteocalcin và s-CTx) từ mức rất cao ở giai đoạn cường giáp về giới hạn bình thường khi đạt bình giáp. So sánh mức độ phục hồi mật độ xương giữa các phân nhóm tuổi và phân nhóm mật độ xương ban đầu.
• Phân tích tương quan và hồi quy: Khảo sát tương quan đơn biến và đa biến giữa biến đổi logarithm cơ số 10 của các hóc môn giáp (log FT3, log FT4, log TSH), nồng độ các chất chỉ dấu sinh học (log Osteocalcin, log s-CTx) với mật độ xương cột sống và xương đùi; phương trình hồi quy tuyến tính biểu thị mối liên quan giữa FT3 với mật độ xương cột sống, và TSH với mật độ xương cổ xương đùi.

CHƯƠNG 4 - BÀN LUẬN

Chương 4 biện luận toàn diện các kết quả nghiên cứu trong sự đối sánh với y văn quốc tế và trong nước:

• Biện luận về đặc điểm nhân trắc và sự hồi phục chỉ số BMI sau điều trị cường giáp.
• Biện luận về tỷ lệ loãng xương, thiếu xương ở bệnh nhân Basedow chưa điều trị và cơ chế phục hồi mật độ chất khoáng của xương (BMD) tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi sau 12 tháng bình giáp.
• Phân tích sự biến thiên của Osteocalcin (chỉ dấu tạo xương) và s-CTx (chỉ dấu hủy xương), làm rõ hiện tượng tăng chu chuyển xương tốc độ cao trong pha nhiễm độc giáp và sự tái lập cân bằng tạo xương/hủy xương sau can thiệp thuốc kháng giáp.
• Biện giải mối liên hệ tương quan giữa nồng độ hóc môn tuyến giáp (FT3, FT4, TSH), các chất chỉ dấu sinh học với mật độ xương theo thời gian.
• Phân tích ưu điểm và các hạn chế nội tại của đề tài, các yếu tố kỹ thuật đo lường DXA và đề xuất các khuyến nghị ứng dụng thực hành.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm về tỷ lệ loãng xương, giảm mật độ xương tại hai vị trí quan trọng (cột sống thắt lưng và cổ xương đùi) trên bệnh nhân cường giáp Basedow người Việt Nam.
• Xác lập các bằng chứng định lượng về động học của chất chỉ dấu tạo xương (Osteocalcin) và chất chỉ dấu hủy xương (s-CTx) trong giai đoạn cường giáp và sự biến thiên của chúng sau 12 tháng điều trị ổn định chức năng tuyến giáp.
• Chứng minh mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa các hóc môn giáp tự do (FT3, FT4), TSH với mức độ suy giảm mật độ xương và nồng độ các chất chỉ dấu chu chuyển xương, củng cố cơ chế tác động trực tiếp và gián tiếp của hóc môn giáp lên quá trình tái cấu trúc xương ở người trưởng thành.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng lâm sàng

• Khẳng định sự cần thiết phải chủ động đánh giá tình trạng xương ở bệnh nhân Basedow ngay tại thời điểm chẩn đoán ban đầu, không chỉ tập trung vào kiểm soát triệu chứng nhiễm độc giáp.
• Cung cấp cơ sở khoa học cho thấy việc kiểm soát tốt nồng độ hóc môn giáp bằng thuốc kháng giáp tổng hợp giúp phục hồi mật độ xương và đưa các chỉ số chu chuyển xương về mức bình thường sau 12 tháng, giúp giảm thiểu nguy cơ loãng xương và gãy xương thứ phát.
• Đề xuất ứng dụng xét nghiệm định lượng Osteocalcin và s-CTx như những công cụ sinh hóa nhạy bén hỗ trợ theo dõi đáp ứng chu chuyển xương trong quá trình điều trị cường giáp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được ghi nhận

• Thiết kế chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại một trung tâm chuyên khoa (Bệnh viện Chợ Rẫy), chưa bao quát toàn bộ các nhóm quần thể bệnh nhân cường giáp ngoài cộng đồng.
• Thời gian theo dõi: Thời gian theo dõi dọc can thiệp dừng ở mốc 12 tháng, chưa đánh giá được toàn diện quá trình hồi phục mật độ xương tối đa trong các khoảng thời gian dài hơn (2–3 năm) sau bình giáp.
• Yếu tố kỹ thuật đo DXA: Phương pháp đo diện tích mật độ xương (Areal BMD bằng DXA) có thể chịu ảnh hưởng cục bộ bởi các yếu tố thoái hóa cột sống, gai xương hoặc vôi hóa mạch máu đi kèm ở các bệnh nhân lớn tuổi.
• Biến số lối sống: Nghiên cứu chưa kiểm soát chi tiết tuyệt đối chế độ vận động thể lực và khẩu phần dinh dưỡng hàng ngày của từng cá thể trong suốt 12 tháng theo dõi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng các nghiên cứu theo dõi tiến cứu dài hạn (trên 24–36 tháng) để đánh giá khả năng hồi phục mật độ xương hoàn toàn về mức bình thường sau khi ngừng thuốc kháng giáp.
• Nghiên cứu sâu hơn về mối liên quan giữa sự biến đổi chỉ dấu chuyển hóa xương với nguy cơ gãy xương thực tế ở các nhóm đối tượng có nguy cơ cao (phụ nữ mãn kinh bị cường giáp, người cao tuổi).
• Khảo sát mở rộng hiệu quả kết hợp của các biện pháp điều trị hỗ trợ xương (như bổ sung calcium, vitamin D hoặc thuốc chống hủy xương) trên nhóm bệnh nhân cường giáp có loãng xương nặng ban đầu.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao cho nhiều đối tượng trong ngành y tế:

• Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết và Cơ Xương Khớp: Cung cấp quy trình lâm sàng về tầm soát loãng xương trên bệnh nhân Basedow, cơ sở diễn giải kết quả đo mật độ xương DXA và định lượng các chỉ dấu Osteocalcin, s-CTx trong theo dõi điều trị.
• Bác sĩ Đa khoa và Nội khoa: Nâng cao nhận thức thực hành về biến chứng chuyển hóa xương của bệnh lý cường giáp, tránh bỏ sót tình trạng mất xương thứ phát trong quá trình quản lý bệnh nhân Basedow.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng kết hợp theo dõi dọc, kỹ thuật tính cỡ mẫu, quy trình chuẩn hóa xét nghiệm miễn dịch điện hóa phát quang (ECLIA) và các mô hình phân tích hồi quy tương quan đa biến trong y học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hóc môn giáp tác động làm suy giảm mật độ xương qua những cơ chế sinh lý bệnh nào?
Hóc môn giáp (đặc biệt là T3) tác động qua thụ thể TRα1 tại tạo cốt bào, kích thích tạo cốt bào tiết ra các yếu tố hoạt hóa hủy cốt bào, đồng thời làm tăng nồng độ IL-6 kích thích hủy xương. Quá trình này rút ngắn chu chuyển xương (từ 151 ngày xuống 109 ngày), làm tốc độ tiêu xương vượt trội tốc độ tạo xương, gây cân bằng khoáng hóa âm tính. Ngoài ra, cường giáp làm giảm 66% hấp thu calcium ở ruột, tăng thải calcium qua phân và nước tiểu, dẫn đến cân bằng calcium cơ thể âm tính nghiêm trọng (-7,9 mmol/ngày).

2. Vai trò của hai chất chỉ dấu Osteocalcin và s-CTx trong nghiên cứu này là gì?
Osteocalcin là protein do tạo cốt bào tổng hợp và phóng thích vào máu, đóng vai trò là chất chỉ dấu phản ánh tốc độ hình thành xương. Trong khi đó, s-CTx (Serum Crosslaps) là đoạn C-telopeptide của collagen type 1 được giải phóng khi khung xương bị thoái giáng, đóng vai trò là chất chỉ dấu phản ánh tình trạng hủy xương. Định lượng hai chất này giúp đánh giá động học chu chuyển xương nhạy bén hơn so với chụp DXA.

3. Tiêu chuẩn và công cụ đo lường mật độ xương được áp dụng trong luận án là gì?
Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật hấp thụ năng lượng tia X kép (DXA) trên máy Hologic QDR 4500 (được chuẩn hóa bằng phantom trước khi đo) để đo mật độ xương tại cột sống thắt lưng (L1–L4) và cổ xương đùi. Phân loại chẩn đoán tuân thủ tiêu chuẩn của WHO (2001) dựa trên chỉ số T-score (bình thường: $T \ge -1$; thiếu xương: $-2,5 < T < -1$; loãng xương: $T \le -2,5$) và chỉ số Z-score ($Z \le -2,0$ cho người dưới 50 tuổi).

4. Thiết kế nghiên cứu và quy mô mẫu bệnh nhân tại Bệnh viện Chợ Rẫy được thực hiện như thế nào?
Đề tài áp dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc trong 12 tháng. Cỡ mẫu lý thuyết tính theo công thức ước lượng tỷ lệ với $p = 92%$ là 113 ca; thực tế nghiên cứu đã thu tuyển được 122 bệnh nhân Basedow mới chẩn đoán, chưa điều trị, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chọn bệnh và loại trừ từ năm 2010 đến năm 2012.

5. Sau 12 tháng điều trị bằng thuốc kháng giáp tổng hợp, mật độ xương và các chất chỉ dấu biến đổi ra sao?
Sau 12 tháng điều trị kiểm soát chức năng tuyến giáp về trạng thái bình giáp bằng thuốc kháng giáp tổng hợp (Thiamazole hoặc PTU), mật độ xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi của bệnh nhân có sự gia tăng và phục hồi có ý nghĩa thống kê; đồng thời, nồng độ các chất chỉ dấu chu chuyển xương (Osteocalcin và s-CTx) giảm rõ rệt từ mức tăng cao ban đầu về phạm vi bình thường.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lâm Văn Hoàng đã làm sáng tỏ thực trạng suy giảm mật độ xương và rối loạn chu chuyển xương ở bệnh nhân Basedow tại Việt Nam thông qua đánh giá đồng thời phương pháp đo mật độ xương DXA và các chất chỉ dấu sinh học Osteocalcin, s-CTx. Kết quả nghiên cứu chứng minh cường giáp làm tăng cao tốc độ hủy xương và tạo xương, dẫn đến tỷ lệ loãng xương thứ phát đáng kể trước điều trị. Sau 12 tháng điều trị bằng thuốc kháng giáp tổng hợp đưa chức năng tuyến giáp về bình thường, mật độ xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi có sự phục hồi rõ rệt cùng với sự bình thường hóa nồng độ Osteocalcin và s-CTx trong máu. Công trình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động tầm soát, theo dõi biến chứng xương khớp ở bệnh nhân cường giáp nhằm tối ưu hóa hiệu quả điều trị toàn diện trong thực hành lâm sàng nội tiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Loãng xương 1. Dịch tễ học loãng xương Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2006 có hơn 200 triệu người trên thế giới bị loãng xương [80]. Tỷ lệ loãng xương đang tiếp tục gia tăng cùng với dân số ngày càng già hóa.

Biến chứng nghiêm trọng của bệnh loãng xương là tình trạng gãy xương, tỷ lệ tử vong và giảm chất lượng cuộc sống. Theo Hiệp hội Loãng xương châu Âu, trong năm 2000 số lượng trường hợp gãy xương do loãng xương đã được ước tính khoảng 3,79 triệu ca [28]. Gãy xương lần đầu là một yếu tố dự báo rất quan trọng cho những lần gãy xương tiếp theo, khoảng 20% bệnh nhân có gãy xương lần đầu được ghi nhận gãy xương lần thứ hai trong năm đầu tiên. Các chi phí chăm sóc gia tăng đáng kể và với tình hình hiện nay, tình trạng gãy xương ước tính tăng gấp đôi vào năm 2050.

Gãy cổ xương đùi do loãng xương là một vấn đề y tế được quan tâm ở châu Âu và châu Mỹ tuy nhiên cũng là một vấn đề ngày càng được chú ý tại châu Á. Theo báo cáo kiểm toán châu Á năm 2009, với sự gia tăng tuổi thọ trên thế giới, số lượng tuổi già đang tăng lên ở mọi khu vực địa lý và người ta ước tính rằng tỷ lệ gãy xương đùi sẽ tăng từ 1,66 triệu năm 1990 sẽ lên đến 6 triệu người vào năm 2050 [115]. Tỷ lệ gãy cổ xương đùi cao nhất ở Thụy Điển và Bắc Mỹ, khoảng gấp bảy lần ở các nước miền Nam châu Âu. Tỷ lệ này thấp hơn ở các nước châu Á và châu Mỹ.

Tuy nhiên vì ba phần tư dân số thế giới sống ở châu Á, người ta dự đoán rằng các nước châu Á sẽ chiếm nhiều hơn trong các trường hợp gãy cổ xương đùi trong những năm tới, ước tính rằng đến năm 2050 hơn 50% của tất cả các gãy xương do loãng xương sẽ xảy ra ở châu Á [115]. Ở Hàn Quốc, Lim và cộng sự đã phân tích tỷ lệ và chi phí của gãy cổ xương đùi từ năm 2001 tới năm 2004, sử dụng dữ liệu hồi cứu từ Cơ quan bảo hiểm y tế 5 Hàn Quốc. Ở nhóm bệnh nhân trên 50 tuổi, số lượng gãy cổ xương đùi ở phụ nữ tăng từ 250,9/100.000 người trong năm 2001 tới 262,8/100. Tuy nhiên, gãy cổ xương đùi ở nam giới giảm từ 162,8/100.

Các chi phí trực tiếp y tế chăm sóc của gãy cổ xương đùi tăng từ 62.697 đô la Mỹ năm 2001 lên 65.035 đô la Mỹ vào năm 2004 và các chi phí cho gãy cổ xương đùi ở quốc gia tăng 4,5% so với 4 năm (từ con số 0,200% trong 2001 tới 0,209% vào năm 2004). Qua phân tích các dữ liệu thu được từ năm 2001-2004, tỷ lệ gãy cổ xương đùi ở phụ nữ và chi phí đã tăng lên tại Hàn Quốc. Sự khác biệt tỷ lệ gãy xương trong giới tính nhấn mạnh sự cần thiết phải can thiệp tích cực trong bệnh loãng xương ở phụ nữ cao tuổi [51]. Nguyên nhân và cơ chế loãng xương 1.

Nguyên nhân gây loãng xương Nguyên nhân gây loãng xương nguyên phát Loãng xương nguyên phát thường liên quan đến tình trạng thoái hóa xương của tuổi già, tuy nhiên một số trường hợp hiếm gặp có thể xuất hiện ở trẻ em. Loãng xương nguyên phát ở người lớn thường tiến triển nặng ảnh hưởng đến xương và hô hấp. Nguyên nhân gây loãng xương thứ phát Có nhiều nguyên nhân thứ phát gây gãy xương như: sự thay đổi lối sống, chán ăn tâm thần, ăn nhiều đạm quá mức, hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia. Nguyên nhân do nội tiết như: cường giáp, cường cận giáp, hội chứng cushing, đái tháo đường típ 1, suy sinh dục.

Các bệnh lý hệ thống như: bệnh Gaucher, viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp, vẩy nến. Các bệnh lý khác như: hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy thận, xơ gan nguyên phát, bệnh đường ruột liên quan đến hấp thu gluten (celiac sprue), ghép tạng. 6 Sử dụng thuốc: glucocorticoid, thuốc lợi tiểu, an thần, methotrexate, cyclosporin A, hóc môn tuyến giáp, các chất điều trị ung thư. Một số cơ chế gây loãng xương thứ phát liên quan đến nội tiết Ở người bình thường 10% diện tích xương trong cơ thể luôn được thay đổi, quá trình hình thành xương mới và hủy xương xảy ra liên tục.

Mật độ xương gia tăng nhanh trong 30 năm đầu của cuộc sống và đạt mật độ xương đỉnh khoảng 30 tuổi. Khối lượng xương trung bình ở phụ nữ trưởng thành thấp hơn nam giới khoảng 30%, giảm dần theo tuổi và gia tăng tốc độ hủy xương, sau tuổi 50 thường khối lượng xương bị mất dần và dẫn đến loãng xương. Quá trình biến đổi xương luôn xảy ra song hành và liên tục trong tình trạng thăng bằng. Sự tạo xương và sự tiêu xương Sự tạo xương tức là sự áp đặt khung xương mới có dạng protein lên khung đã hình thành rồi lắng đọng các muối calci, phospho lên trên khung xương đó.

Quá trình này phụ thuộc vào hoạt động của các tạo cốt bào, tạo cốt bào sinh ra các enzyme đặt biệt là phosphatase kiềm, nồng độ của enzyme này trong huyết tương cho phép đánh giá hoạt động của sự tạo xương có hiệu quả. Hoạt động của tạo cốt bào được kích thích tại chỗ khi có những lực cơ học tác động trên xương mô ở đó. Sự tạo xương bình thường chỉ có thể tiến hành được nếu như các chất cần thiết cho sự quá trình tạo xương và sự calci hóa của khung xương có sẵn và hoạt động này diễn ra khi các tuyến nội tiết liên quan hoạt động bình thường [5]. Các dịch hữu cơ bao quanh xương có nồng độ ion calci, phospho thấp hơn mức bão hòa, do đó một phần các ion này cố định vào xương và được hòa tan.

Các protein tạo nên khung xương cũng bị tiêu đi do tác động của các enzyme dung giải protein do các hủy cốt bào tiết ra. 7 Các hóc môn tác động lên chu chuyển xương PTH ( Prarathyroid hormone) Hóc môn do tuyến cận giáp tiết ra, có vai trò kiểm soát nồng độ calci và phospho máu qua các thụ thể ở trên xương, ruột và thận. PTH tác động trên xương qua trung gian tế bào tạo xương và hủy xương, mối liên quan hoạt động 2 loại tế bào này qua một protein có tên là RANK- OPG có vai trò kiểm soát tác động của PTH. PTH tác động trên xương làm tăng hủy xương, ngược lại tăng hoạt động tạo xương trong trường hợp giảm PTH.

Tác động trên thận: gây giảm bài tiết calci, tăng bài tiết phospho. Tác động trên ruột: qua cơ chế tăng sản xuất 1,25 D, tăng hấp thu Calci ở ruột. Calcitonin Do tế bào C cận nang tiết ra, có vai trò ức chế hoạt động của tế bào hủy xương và chu trình hủy xương. Tác động trên xương: Ức chế hủy xương Tác động trên thận: tăng bài tiết calci, tăng bài tiết phospho Tác động trên ruột: giảm hấp thu calci và phospho Vitamin D Tác động của vitamin D tăng hấp thu calci trong ruột và vận chuyển calci trong máu, ngoài ra người ta còn ghi nhận vitamin D tác động chuyển hóa xương qua hệ thống RANK.

Tác động trên xương: Cung cấp calci cho xương, đẩy mạnh quá trình khoáng hóa trên xương, tác động trên sự liên kết các cốt bào thành tế bào hủy xương, kiểm soát sự kích hoạt của các protein xương. Tác động trên thận: Đẩy mạnh hấp thu phosphate trong thận và duy trì mức calci máu bình thường. 8 Hóc môn tăng trưởng và IGF1 Hóc môn tăng trưởng kiểm soát sự tăng trưởng của xương về chiều dài và bề dày của xương qua kích thích sự tổng hợp collagen típ I, quá trình hoạt động sản xuất phosphatase kiềm, osteocalcin. IGF1 cũng có vai trò trong tái hấp thu phosphate tại ống thận, hấp thu tại ruột và vận chuyển phosphate vô cơ qua màng tế bào.

Hóc môn giáp Trong suy giáp chậm phát triển thì chuyển hóa xương bị giảm toàn thể.Trong cường giáp chuyển hóa của xương bị kích thích do đó cần có chất cần thiết tạo xương nhiều hơn, sự thiếu hụt protein có thể gây loãng xương. Hóc môn sinh dục Kích thích sự gắn liền của các sụn liên hợp, kích thích sự tạo thành khung xương, giữ calci và phospho trong xương, hóc môn sinh dục nữ kích thích hoạt động của tạo cốt bào và sinh xương [11]. Hóc môn thượng thận Hóc môn thượng thận ức chế sự tạo xương qua kích thích giáng hóa protein Loãng xương do Glucocorticoid Glucocorticoid ảnh hưởng trên xương theo nhiều cách khác nhau. Đầu tiên, glucocorticoid bị nghi ngờ gây nên tình trạng gia tăng hủy xương, nhưng hiện nay người ta cho rằng ảnh hưởng quan trọng nhất của glucocorticoid trên xương là giảm sự hình thành xương.

Có sự hiện diện nhiều thụ thể của glucocorticoid trên những tế bào xương. Glucocorticoid ảnh hưởng sự biệt hóa và hoạt động tế bào tiền thân của tế bào tạo xương, sự chuyển mã của nhiều gen chịu trách nhiệm với sự tổng hợp của chất nền như collagen típ 1, osteocalcin, fibronectin, phosphatase kiềm, vv. và hoạt động của các yếu tố tại chỗ như cytokine (interleukins 1 và 6), IGF-I, IGF-II và một số IGF gắn kết với proteins (IGFBP-3, 4, 5). Gần đây nhiều bằng chứng cho thấy rằng bên cạnh sự giảm tăng sinh tế bào tiền thân tế bào tạo xương có sự gia tăng tự 9 hủy theo chương trình của tế bào tạo xương và hủy xương trưởng thành [111].

Glucocorticoid cũng tác động làm tăng sinh tế bào hủy xương osteoclastogenesis qua tín hiệu tế bào tạo xương trên thụ thể hoạt động của trục RANK-L — OPG. Glucocorticoid thúc đẩy RANK-L, gắn kết và kích hoạt RANK trên bề mặt của tiền tế bào hủy xương và cũng ức chế sản sinh OPG, hậu quả là sự gia tăng tình trạng hủy xương [18]. Điều này có thể giải thích đáp ứng của thuốc chống hủy xương trong điều trị loãng xương do glucocorticoid. Glucocorticoid ức chế sự hấp thu calci trong ruột và tăng thải calci qua thận.

Một trong những ý kiến cho rằng tình trạng thiếu hụt vitamin D có thể góp phần vào sự giảm hấp thu calci và tăng bài tiết PTH. Loãng xương do đái tháo đường típ 1 Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy insulin kích thích tái tạo tế bào xương và collagen của xương. Trên mô hình chuột đái tháo đường đã ghi nhận giảm marker hình thành xương [100]. Tương tự như vậy, các nghiên cứu lâm sàng cho thấy osteocalcin huyết thanh giảm ở một số bệnh nhân đái tháo đường típ 1, giảm quá trình hình thành xương.