Chương 1 TONG QUAN TÀI LIEU 1.1 Sơ lược về cây dừa Dừa (Cocos nucifera L.) là loại cây có giá trị sử dụng cao, là nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Cây dừa là một trong mười loại cây hữu ích nhất trên thé giới. Nguồn gốc cây dừa trên thế giới vẫn còn là một vấn đề gây tranh cãi, một số học giả cho rằng nó có nguồn gốc ở khu vực Đông Nam châu Á trong khi những người khác cho rằng nó có nguồn gốc ở miền Tây Bắc Nam Mỹ. Tuy nhiên, cây dừa tập trung nhiều nhất ở khu vực Châu A — Thái Bình Dương.
Cây dừa là một loại cây trồng nông nghiệp truyền thống, sức sông mãnh liệt, phân bố rộng, phát triển tốt ở khu vực Duyên hải đến Dong bang, chủ yếu tập trung ở vùng Đồng bằng ven biển (Grimwood và Ashman, 1975).2 Sơ lược về tình hình sản xuất dừa trên thế giới và Việt Nam Theo FAOstat (2021), cây dừa được trồng trên 86 quốc gia với tổng điện tích 11,347 triệu ha, trong đó diện tích dừa của các nước Châu A là 9,646 triệu ha, chiếm 85% tổng diện tích dừa thế giới. Trong đó, quốc gia trồng dừa nhiều nhất là Philippine, với tông diện tích là 3,646 triệu ha, kế đến là Indonesia 2,825 triệu ha và An Độ 2,199 triệu ha (FAOstat, 2021). Từ năm 2016 đến năm 2021, diện tích trồng dựa trên thé giới đã tăng từ 11,066 triệu ha lên đến 11,347 triệu ha và đồng thời kéo theo sản lượng dừa trên thế giới cũng tăng từ 59,203 triệu tấn lên đến 64,093 triệu tan. Diện tích dita của Việt Nam đứng hàng thứ 7 trong các nước trồng dừa trên thế giới với điện tích 167.642 ha, sản lượng 1,866 triệu tan đứng hàng thứ 6 trên 86 quốc gia (FAOstat, 2021).
Dừa ở ĐBSCL chiếm 88,2% diện tích diva cả nước với điện tích khoảng 171. Các tỉnh có diện tích trong dừa lớn là: Bến Tre (khoảng 78.000 ha), Trà Vinh (khoảng 26.000 ha), Tiền Giang (khoảng 21.000 ha), Vĩnh Long (khoảng 10. Dừa được xác định là cây trồng quan trọng cung cấp nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. PHÂN BỎ DIỆN TÍCH DỪA VIỆT NAM 2022 Các tỉnh phía Bắc Các tỉnh MĐNB (1,8% Hình 1.1 Diện tích trồng dừa của Việt Nam phân theo vùng năm 2022 (Nguồn: Hiệp hội Dừa Bến Tre, 2022) 1.3 Một số sâu hại trên dừa Sâu hại phá hoại cây dừa quanh năm (Mohan và ctv, 2010), là nguyên nhân chính làm giảm năng suất dừa.
Sâu gây hại trên các bộ phận khác nhau như thân, lá, hoa và trái. Theo Abhishek và Dwivedi (2021), cây dừa bị rất nhiều loài côn trùng tấn công, có hơn 900 loài được phát hiện, trong đó kiến vương Oryctes rhinoceros Linnaeus (Coleoptera: Scarabaeidae), bọ dừa Brontispa longissima Gestro (Coleoptera: Chrysomellidae), đuông dừa Rhynchophorus ferruginenus Olivier (Coleoptera: Curculionidae) và sâu đầu den Opisina arenosella Walker là những loài côn trùng gây hại chính trên dừa. Theo ghi nhận của Winotai (2014), Kumara va ctv. (2015), kiến vương Oryctes rhinoceros L.
(Winotai, 2014), bọ dừa Brontispa longissima G., đuông dừa Rhynchophorus ferruginenus O. và sâu đầu đen Opisina arenosella Walker là những loài côn trùng gây thiệt hại nghiêm trọng nhất ở các vùng trồng dừa lớn trên thế giới. Tại Việt Nam, theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bến Tre (2009), bọ đừa (Brontispa longissima G.) hay còn gọi là bọ cánh cứng xuất hiện ở Việt Nam vào cuối năm 1999 và phát triển nhanh thành dịch gây hại trên qui mô rộng khắp các tỉnh phía nam; kiến vương (Oryctes rhinoceros L.) là một loại côn trùng phổ biến và gây thiệt hại nhiều nhất cho cây dừa, thành trùng tấn công cây dừa ở đủ mọi lứa tuổi, ăn các lá non đang phát triển, đục vào chồi và đỉnh tăng trưởng của dừa, trường hợp nặng có thê gây chết cây dừa; đuông dừa (Rhynchophorus ferruginenus O.) là côn trùng gây hại nguy hiểm bởi vì rất khó phát hiện khi nó bắt đầu tấn công đọt non, đến khi phát hiện ra thì đỉnh sinh trưởng đã bị phá hủy, cây dừa chết mà không thé cứu được; sâu nai (Parasa lepida) khác với con bọ dừa, sâu nai ăn lá dừa già, trường hop gây hại nặng tán lá trở nên xơ xác, cây không quang hợp được dẫn đến giảm năng suất dừa. Đặc biệt, năm 2020 xuất hiện loài Opisina arenosella Walker tại tỉnh Bến Tre, loài này đã gây hại nặng và đang tiếp tục lây lan (Trung tâm giám định kiểm dịch thực vật, 2020).4 Sâu đầu đen Opisina arenosella Walker 1.1 Nguồn gốc và phân bố Sâu đầu đen hại dừa O.
arenosella thuộc ho Xylorictidae, có nguồn sốc ở Nam A. Trong những thập ky qua, O. arenosella đã lan sang một số nước ở Đông và Đông Nam Á. Âu trùng BHC có thể gây rụng lá nghiêm trọng trên dừa và có thể làm chết cây, dẫn đến thiệt hại trực tiếp về sản lượng, đồng thời làm giảm giá trị thâm mỹ của cảnh quan đô thị và nông thôn (Lu và ctv, 2023).
BHC được mô tả lần đầu tiên ở Án Độ và Sri Lanka vào giữa thé ky XIX, loài O. arenosella gần đây đã xâm chiếm một số nước châu Á, bao gồm Myanmar, Bangladesh, Thái Lan, Malaysia và Pakistan (Perera và ctv 1988; Muralimohan và ctv 2007; Lya và ctv 2013). CHÚ GIẢI ` test train L_] Không thích hơn E=M.- mm Rất thích hop Hình 1.2 Dự đoán phân bồ dia ly của O. arenosella dựa trên sự thích hợp của khí hậu.
(Nguồn: Lu và ctv, 2023) Theo Lu và ctv (2023), đặc tính gây hại của BHC cùng với sự phân bồ rộng rãi của của các loại cây ký chủ khác nhau làm gia tăng sự phát triển và lây lan của BHC. Sự tương đồng về khí hậu giữa các quốc gia Đông Nam Á và nơi bắt nguồn của BHC, tạo điều kiện thuận lợi rất lớn cho sự hình thành, lây lan của loài này. Mô hình dự đoán khí hậu thích hợp cho thấy một số khu vực trồng cọ quan trọng ở Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ Latinh có mức độ tương đồng cao về khí hậu với các khu vực bị ảnh hưởng bởi BHC. Năm 2007, BHC xuất hiện lần đầu ở tỉnh Prajuabkirikhan, Thái Lan (Chomphukhiao va Uraichuen, 2017).
arenosella cũng được ghi nhận ở thành phố Vạn Ninh (Hải Nam), lan sang Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến trên đất liền Trung Quốc (Yan và ctv, 2013, Jin và ctv, 2018). Tại Việt Nam, BHC xuất hiện lần đầu tại tỉnh Bến Tre vào tháng 7 năm 2020. Theo kết quả giám định của Trung tâm giám định kiểm dịch thực vật, số 17/GDKDTV/PKQ, ngày 29 tháng 7 năm 2020, đã xác định mẫu loài sâu đầu den hại dừa được phát hiện tại Bến Tre là loài O. arenosella Walker từng gây ra dịch hại nguy hiểm tại Ấn Độ, Indonesia, Myanma và Thái Lan.2 Ký chủ Cây dừa (Cocos nucifera L.) là ky chủ chính cua BHC.
Các cây ký chủ khác bao gồm cây cha là hoang dã (Phoenix sylvestris L), cây cọ Trung Quốc (Livistona chinensis Jacq.), cây cọ Washington (Washingtonia Robusta H. Wendl), cọ trầu hoặc co Areca (Areca catechu L.), cọ hoàng gia (Roystonea regia (Kunth) O. Cook), cọ đường (Arenga pinnata (Wurmb) Merr.), cọ bướm (Chrysalidocarpus lutescens H.), co đuôi chồn (Wodyetia bifurcata K. Cây cọ Alexandra (Archontophoenix alexandrac H.) va cay co palmyra (Borrassus flabellifer L.
Các cây ký chủ khác bao gồm cây cha là (Phoenix dactylifera L.) (Butani, 1975), cây cọ Talipot (Corypha umbraculifera L.) (Talati và Busani. 1988), cây cọ cao lương (Metroxylon sagu Rottboell), cây cọ Kithul (Caryota urens L.), cọ doum (Hyphaene thebaica L., 1969), cọ bắp cải (Oredoxa oleracea Kurth) và cọ Nipa (Nypa fruticans Wurmb. BHC được xem là loài sâu ăn lá gây hại nguy hiểm trên cây dia, cũng như một số cây ký chủ phụ như cây mít (Artocarpus heterophyllus), cây chuỗi (Musa paradise), cây cọ (Elaeis guineensis), cau kiếng (Normanbya merillii). O điều kiện không có sự lựa chọn ký chủ cho thấy dấu hiệu ăn phá của sâu đầu đen hại dừa O.
arenosella chỉ xuất hiện ở cây mít (ăn phá ở phần lá non rất nhiều so lá già), cây chuối, cây cọ dầu, cây cau kiếng và cây dừa, các cây điều, cacao, lúa cũng có xuất hiện những dấu cắn phá của sâu đầu đen hại dừa O. arenosella nhưng thời gian sống rất ngắn (Lư Nữ Chiều Xuân, 2021). Theo Seni (2019), ký chủ của loài sâu này có loài cọ dừa Palmyra (Borassus flabellifer), thực vật thuộc chi Corypha, Hyphaene, Phoenix và Roystonia. BHC được ghi nhận gây hại trên cây cọ dầu, cây chà là, cây quả hạch, cây cọ cảnh, cây chuối (Winotai, 2014), là loài gây hại chính trong vùng canh tác cây cọ, gây thiệt hại và làm giảm đáng ké năng suất dita (Mohan và ctv.
Theo IPPC (2022), một số ký chủ của BHC bao gồm cọ dầu, chà là, cọ cảnh và chuối. BHC ăn lá chuối ở các vườn dừa bị nhiễm khuẩn nặng, khi ký chủ chính của nó đã cạn kiệt (Shameer và ctv. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, BHC hoàn tat quá trình phát trién trên quả mít và hạt điều (Kumara và ctv, 2015; Shameer và ctv 2018).3 Đặc điểm sinh học và hình thái của sâu đầu đen O. arenosella Trứng Trứng hình elip, màu vàng nhạt khi mới nở và có màu nâu đỏ khi trứng gần nở (Nasser và Abdurahiman, 2001).
Theo Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), trứng mới đẻ 1 — 2 ngày đầu có màu vàng kem, sau 3 — 5 ngày chuyền màu đỏ cam, sau 6 — 7 ngày gan nở trứng có màu nâu đỏ; trên bề mặt trứng trơn bóng, vỏ trứng mỏng; chiều dải trung bình 0,7 mm, chiều rộng trung bình 0,5 mm, thời gian trứng nở trung bình 7 ngày. Thành trùng cái đẻ theo từng nhóm không đều ở mặt dưới lá dừa (Nasser và Abdurahiman, 2001). Trứng thường nam gần các 6 ấu trùng cũ (Seni, 2019). BHC đẻ trứng thành từng nhóm nhỏ.
Trứng thường được tìm thấy trong vùng lân cận nơi ấu trùng đang ăn phá, người ta cho rằng điều này dẫn đến sự lây lan chậm của BHC (Perera và ctv, 1987). Au trùng Au trùng mới nở có màu đỏ cam, sau đó chuyền sang màu vàng nhạt, đầu màu nâu sam. Ba đường mau nâu chạy dọc thân. Mau ngực nhạt hon mau ở đầu và chân (Chomphukhiao, 2011).
Au trùng thường có 5 tuôi và lên đến 8 tuổi khi được nhân nuôi ở điều kiện phòng thí nghiệm (Chomphukhiao, 2011). Perera và ctv (1988) cũng khẳng định mặc dù thông thường BHC có 5 tuổi, nhưng có tới 8 tuổi đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm khi ấu trùng ở trong điều kiện bat lợi. Theo Lê Khắc Hoàng và ctv (2022), ấu trùng sâu đầu đen trải qua 6 tuổi, mỗi tuôi có sự thay đổi về mau sắc, kích thước. Âu trùng tuổi 1 đến tuổi 3 có màu vàng nhạt, nhưng ấu trùng tuổi 4 và 5 có màu xám nâu, au trùng tuổi 6 có màu vàng Ong.
Tổng thời gian ấu trùng trung bình 31 ngày.