Luận văn đánh giá kết quả bước đầu dự án nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh bắc kạn tại xã bình văn huyện chợ mới giai đoạn 2016 2019

Luận văn đánh giá kết quả dự án phát triển cây dược liệu tại Bắc Kạn giai đoạn 2016-2019, tập trung vào xã Bình Văn, huyện Chợ Mới.

• Tác giả: Vũ Minh Hoàng
• Người hướng dẫn: Đỗ Hoàng Sơn
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Đánh giá kết quả bước đầu dự án: “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới giai đoạn 2016 - 2019
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học, học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Một số khái niệm có liên quan
• 2.2. Quan điểm về phát triển
• 2.3. Ý nghĩa của việc phát triển vùng trồng dược liệu
• 2.4. Vai trò của cây dược liệu
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Dự án trồng cây dược liệu tại Bắc Kạn

Dự án trồng cây dược liệu tại Bắc Kạn giai đoạn 2016-2019 được triển khai nhằm phát triển nguồn tài nguyên dược liệu, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao thu nhập cho người dân. Dự án tập trung vào việc trồng thử nghiệm các loại cây dược liệu quý như Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, và Dong riềng đỏ tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới. Mục tiêu chính của dự án là tạo ra vùng trồng dược liệu tập trung, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của dự án

Dự án nhằm đánh giá khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế của các loại cây dược liệu tại Bắc Kạn. Kết quả dự án sẽ là cơ sở để nhân rộng mô hình trồng dược liệu, góp phần bảo tồn nguồn gen và phát triển kinh tế bền vững. Dự án cũng hướng đến việc xây dựng chuỗi giá trị từ sản xuất giống, trồng trọt, thu hái, chế biến đến phân phối sản phẩm.

1.2. Địa điểm và quy mô thực hiện

Dự án được triển khai tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới, với tổng diện tích trồng thử nghiệm là 7,5 ha. Các loại cây dược liệu được trồng bao gồm Ba kích tím (3 ha), Hà thủ ô đỏ (1 ha), và Dong riềng đỏ (2 ha). Địa điểm này được lựa chọn do điều kiện tự nhiên thuận lợi, đặc biệt là khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp cho sự phát triển của các loại cây dược liệu.

II. Kết quả dự án và đánh giá

Sau hơn hai năm thực hiện, kết quả dự án đã cho thấy những tín hiệu tích cực. Các loại cây dược liệu như Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, và Dong riềng đỏ đã thích nghi tốt với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng tại Bắc Kạn. Năng suất và chất lượng sản phẩm đạt yêu cầu, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với các loại cây trồng truyền thống.

2.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế

Kết quả nghiên cứu cho thấy, chi phí đầu tư cho 1 ha Dong riềng đỏ thấp hơn so với trồng lúa, trong khi lợi nhuận thu được cao hơn đáng kể. Tương tự, các mô hình trồng Hà thủ ô đỏ và Ba kích tím cũng mang lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần tăng thu nhập cho người dân địa phương.

2.2. Những khó khăn và thách thức

Mặc dù đạt được những kết quả ban đầu, dự án cũng gặp phải một số khó khăn như thiếu vốn đầu tư, kỹ thuật trồng trọt chưa đồng bộ, và thị trường tiêu thụ chưa ổn định. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của dự án.

III. Giải pháp và định hướng phát triển

Để phát triển bền vững dược liệu Bắc Kạn, cần có những giải pháp đồng bộ từ quy hoạch vùng trồng, đào tạo kỹ thuật, đến xây dựng thị trường tiêu thụ. Dự án cần được mở rộng và nhân rộng tại các địa phương khác trong tỉnh, đồng thời kết hợp với các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan.

3.1. Giải pháp kỹ thuật và quản lý

Cần tăng cường đào tạo kỹ thuật trồng trọt và chăm sóc cây dược liệu cho người dân. Đồng thời, xây dựng hệ thống quản lý chất lượng sản phẩm từ khâu trồng trọt đến thu hái và chế biến.

3.2. Định hướng phát triển thị trường

Cần xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm dược liệu từ Bắc Kạn. Kết hợp với các doanh nghiệp dược phẩm để tạo chuỗi giá trị bền vững, từ đó nâng cao giá trị kinh tế của sản phẩm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Đánh giá kết quả bước đầu Dự án: 'Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn' tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới giai đoạn 2016 - 2019" được thực hiện bởi sinh viên Vũ Minh Hoàng, chuyên ngành Phát triển nông thôn, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (năm 2019). Nghiên cứu thuộc loại hình đánh giá thực nghiệm mô hình kết hợp điều tra kinh tế nông thôn.

Lý do lựa chọn đề tài xuất phát từ thực trạng nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên tại tỉnh Bắc Kạn đang bị khai thác quá mức dẫn đến nguy cơ cạn kiệt, trong khi các chương trình trước đây chỉ dừng lại ở mức điều tra sơ bộ hoặc khảo nghiệm rải rác mà chưa hình thành được chuỗi giá trị và vùng sản xuất chuyên canh tập trung. Trước bối cảnh Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn phê duyệt dự án khoa học công nghệ cấp tỉnh giao Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên chủ trì giai đoạn 2016 – 2019, xã Bình Văn (huyện Chợ Mới) được chọn làm địa bàn triển khai thí điểm ba loài dược liệu: Ba kích tím (Morinda officinalis), Hà thủ ô đỏ (Fallopia multiflora) và Dong riềng đỏ (Canna edulis). Việc nghiên cứu, đánh giá kết quả thực tế sau hơn hai năm triển khai mô hình là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện kỹ thuật và định hướng nhân rộng vùng trồng.

Mục tiêu chung của đề tài là đánh giá kết quả bước đầu triển khai dự án phát triển cây dược liệu tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn; từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển vùng trồng dược liệu tập trung trong những năm tiếp theo, đưa cây dược liệu trở thành cây trồng thế mạnh trong cơ cấu kinh tế địa phương.

Đề tài xác định 5 mục tiêu cụ thể:

1. Tìm hiểu đặc điểm, thuận lợi, khó khăn và các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu.
2. Đánh giá và phân tích những điều kiện tại xã Bình Văn phù hợp cho việc phát triển thành vùng trồng cây dược liệu tập trung.
3. Đánh giá những kết quả bước đầu trong thực hiện dự án: “Nghiên cứu phát triển vùng trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” đã đạt được tại xã Bình Văn.
4. Đánh giá được những thuận lợi và khó khăn đối với việc phát triển vùng cây dược liệu tập trung tại xã Bình Văn.
5. Đề xuất một số giải pháp cho phát triển vùng trồng dược liệu tập trung tại xã Bình Văn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Điều kiện và thực tế kết quả phát triển trồng cây dược liệu tại xã Bình Văn theo hai hình thức tổ chức sản xuất là Hợp tác xã (HTX Thắng Lợi) và các nhóm hộ dân.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Bình Văn, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu thứ cấp và dữ liệu theo dõi dự án trong giai đoạn từ tháng 8/2016 đến tháng 4/2019; thời gian thực địa và điều tra trực tiếp từ tháng 1/2019 đến tháng 5/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, tác giả hệ thống hóa các khái niệm nền tảng trong kinh tế nông nghiệp và phát triển nông thôn, bao gồm: khái niệm về sản xuất và sản xuất vật chất; khái niệm cây dược liệu; khái niệm phát triển cây dược liệu gắn với sự tăng trưởng về quy mô diện tích, sản lượng và cơ cấu ngành; khái niệm phát triển dược liệu bền vững dựa trên nguyên tắc đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm suy giảm khả năng đáp ứng của tương lai. Cơ sở thực tiễn được đối chiếu với hướng dẫn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc (GACP-WHO, 2004), Tuyên ngôn Alma-Ata (1978) của Tổ chức Y tế Thế giới và hệ thống chính sách của Việt Nam: Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030; Nghị định số 210/2013/NĐ-CP về chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn; Quyết định số 68/QĐ-TTg ngày 10/01/2014; Quyết định số 206/QĐ-BYT ngày 22/01/2015 của Bộ Y tế; Quyết định số 232/QĐ-UBND ngày 25/02/2016 và Quyết định số 1469/QĐ-UBND ngày 13/09/2016 của UBND tỉnh Bắc Kạn.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa thu thập dữ liệu định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Tiếp cận và phân loại các báo cáo thống kê tình hình kinh tế - xã hội của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân xã Bình Văn qua các năm; các văn bản chính sách, hồ sơ thuyết minh và báo cáo định kỳ của dự án trồng dược liệu tỉnh Bắc Kạn.
• Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp:
  • Phỏng vấn bán cấu trúc: Tiến hành trao đổi trực tiếp với Giám đốc và các xã viên thuộc HTX Thắng Lợi, đại diện các nhóm hộ tham gia mô hình trồng dược liệu và những người có kinh nghiệm thu hái cây thuốc bản địa. Nội dung phỏng vấn tập trung vào quy mô đất đai, nguồn lực lao động, chi phí đầu tư đối ứng, kỹ thuật chăm sóc, thu hái và phương thức tiêu thụ.
  • Phương pháp quan sát trực tiếp: Khảo sát thực địa điều kiện địa hình, chất lượng đất đai, tỷ lệ sống của cây trong các mô hình thâm canh và dưới tán rừng; kiểm tra quy trình vận hành và danh mục máy móc tại xưởng sơ chế dược liệu; quan sát thái độ và tập quán lao động của các hộ dân.
  • Phương pháp khảo sát sinh trắc học sơ bộ: Đào mẫu và cân đo năng suất củ tươi của 10 khóm Hà thủ ô đỏ 2,5 tuổi tại từng mô hình (thâm canh và dưới tán rừng) dưới sự giám sát của cán bộ kỹ thuật dự án.
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu điều tra được tổng hợp, kiểm tra chéo, phân loại danh mục chi phí - doanh thu và xử lý tính toán các chỉ tiêu kinh tế (năng suất, chi phí trung gian, tổng chi phí, tổng giá trị sản xuất, giá trị gia tăng) trên phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài dựa trên thực trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên cây thuốc tại miền núi phía Bắc và tỉnh Bắc Kạn. Khóa luận xác lập mục tiêu nghiên cứu tổng quát cùng 5 mục tiêu cụ thể, nêu bật ý nghĩa học thuật trong việc củng cố phương pháp đánh giá dự án phát triển nông thôn, đồng thời cung cấp căn cứ thực tiễn giúp chính quyền địa phương và các đơn vị sản xuất nhận định rõ tiềm năng, thách thức khi chuyển đổi cơ cấu cây trồng.

Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Nội dung chương tập trung làm rõ vai trò sinh thái và kinh tế của cây dược liệu trong chiến lược xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Tác giả phân tích lược sử nghiên cứu dược liệu trên thế giới (từ các công trình cổ như Thần Nông bản thảo, Bản thảo cương mục đến các tài liệu của WHO) và tình hình nghiên cứu cây thuốc tại Việt Nam (các công trình của Đỗ Tất Lợi, Lê Trần Đức, Viện Dược liệu). Chương này cũng phân tích các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Bộ Y tế và giới thiệu quyết định phê duyệt dự án nghiên cứu phát triển dược liệu của UBND tỉnh Bắc Kạn với mục tiêu xây dựng 10 ha mô hình và cơ sở sơ chế biến.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể không gian nghiên cứu tại xã Bình Văn, đối tượng theo dõi gồm HTX Thắng Lợi và nhóm hộ nông dân từ năm 2016 đến năm 2019. Tác giả xây dựng hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu gồm: diện tích thực hiện so với kế hoạch, tỷ lệ sống, định mức chi phí đầu tư, năng suất, sản lượng, giá bán, hiệu quả kinh tế so sánh với cây trồng truyền thống (cây lúa), và các vướng mắc trong khâu tổ chức sản xuất. Các bước thu thập số liệu thứ cấp, phỏng vấn bán cấu trúc, quan sát hiện trường và phân tích số liệu thống kê được mô tả chi tiết.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là chương trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện các kết quả nghiên cứu thu được tại địa bàn:

• Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Bình Văn: Tổng diện tích tự nhiên 2.815 ha (trong văn bản nêu hơn 2.800 ha / 28 km²), gồm 7 thôn bản; địa hình đồi núi dốc 25° - 40°, độ cao trung bình 500 - 600m (đỉnh Pù Lòn cao 1020m, điểm thấp nhất 105m); nhiệt độ trung bình năm 19°C; lượng mưa bình quân 1.510 mm/năm (tập trung 75 - 80% vào mùa mưa). Đất đai gồm đất nông nghiệp màu nâu xám và đất đồi núi Feralit vàng. Dân số toàn xã có 1.500 người thuộc 333 hộ (thời điểm 2015), tỷ lệ hộ nghèo chiếm 39,3% (131 hộ). Đất sản xuất nông nghiệp hẹp (hơn 100 ha), phụ thuộc nước tự nhiên nên thường chỉ cấy lúa 1 vụ; diện tích rừng sản xuất đạt 1449,22 ha, rừng phòng hộ đạt 275,15 ha.
• Thực trạng thực hiện dự án dược liệu: Tổng diện tích trồng đạt 10,175 ha (vượt mức dự kiến ban đầu là 7,5 ha), gồm 3 loài chính: Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, Dong riềng đỏ.
  • HTX Thắng Lợi thực hiện 4,05 ha: gồm 1,02 ha Ba kích tím dưới tán rừng; 1,0 ha Ba kích tím thâm canh; 1,28 ha Hà thủ ô đỏ dưới tán rừng; 0,75 ha Hà thủ ô đỏ thâm canh.
  • Nhóm hộ dân thực hiện 6,12 ha: gồm 2,12 ha Dong riềng đỏ; 1,5 ha Ba kích tím dưới tán rừng; 0,75 ha Ba kích tím thâm canh; 1,0 ha Hà thủ ô đỏ dưới tán rừng; 0,75 ha Hà thủ ô đỏ thâm canh.
• Đầu tư cơ sở chế biến: Dự án hỗ trợ 50% chi phí thiết bị (136.000.000 đồng), HTX Thắng Lợi đối ứng 236.000.000 đồng (tổng mức đầu tư 372.000.000 đồng) để lắp đặt lò sấy dược liệu (99,5 triệu đồng), máy thái (26 triệu đồng), máy đóng gói chân không (85,5 triệu đồng), nồi hấp 2 lớp (52 triệu đồng), hệ thống điện (10 triệu đồng), nhà xưởng sơ chế (80 triệu đồng) và kho bảo quản (20 triệu đồng).
• Đánh giá các mô hình trồng:
  • Cây Dong riềng đỏ: Trồng trên đất 1 vụ lúa, đạt năng suất 25 tấn khô/ha, sản lượng 53 tấn, thu nhập bình quân đạt 450.000.000 đồng/ha từ thân lá khô (giá 18.000 đồng/kg) cộng thêm nguồn thu từ hạt (70 kg/ha với giá 100.000 đồng/kg).
  • Cây Hà thủ ô đỏ: Khảo sát sơ bộ giai đoạn 2,5 tuổi ghi nhận năng suất bình quân 1,62 kg củ/khóm (mô hình thâm canh) và 1,08 kg củ/khóm (dưới tán rừng). Chi phí đầu tư 1 ha thâm canh là 165.400.000 đồng, mô hình dưới tán rừng là 68.810.000 đồng.
  • Cây Ba kích tím: Mô hình thâm canh dự kiến sau 5 năm đạt sản lượng 10.200 kg củ tươi/ha (8.500 gốc x 1,2 kg/gốc), doanh thu đạt 1,53 tỷ đồng/ha; mô hình dưới tán rừng đạt 2.550 kg/ha, doanh thu đạt 382,5 triệu đồng/ha. Tuy nhiên, mô hình tại HTX đang bị mối cắn phá gốc củ nghiêm trọng làm suy giảm mật độ cây sống.
• Phân tích tồn tại: HTX thiếu phân chuồng hoai mục đối ứng, lao động làm thuê thiếu kỹ năng (bón phân sát gốc, làm đứt dây leo); nhóm hộ thiếu vốn, e ngại rủi ro đầu ra, tập quán chăn thả gia súc tự do làm hư hại diện tích trồng.

Phần Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các kết quả đạt được về quy mô diện tích và tính khả thi kinh tế bước đầu của dự án. Khóa luận kiến nghị các cấp quản lý tiếp tục hỗ trợ vốn vay ưu đãi, hoàn thiện quy trình kỹ thuật phòng trừ mối cho cây Ba kích, củng cố chuỗi liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp và hướng dẫn nông dân tận dụng phụ phẩm ủ phân hữu cơ vi sinh.

Kết quả và đóng góp

1. Kết quả thực nghiệm và số liệu cụ thể trong văn bản

Khóa luận đã tổng hợp đầy đủ số liệu diện tích, định mức đầu tư và hiệu quả kinh tế của các mô hình dược liệu tại địa bàn nghiên cứu:

Bảng 1: Tổng hợp diện tích trồng cây dược liệu theo dự án tại xã Bình Văn (2016 - 2019)

STT	Loài cây và phương thức trồng	HTX Thắng Lợi (ha)	Nhóm hộ (ha)	Tổng diện tích (ha)
1	Dong riềng đỏ	0	2,12	2,12
2	Ba kích tím trồng dưới tán rừng	1,02	1,50	2,52
3	Ba kích tím trồng thâm canh	1,00	0,75	1,75
4	Hà thủ ô đỏ trồng dưới tán rừng	1,28	1,00	2,28
5	Hà thủ ô đỏ trồng thâm canh	0,75	0,75	1,50
Tổng	Tổng diện tích	4,05	6,12	10,175

Bảng 2: So sánh kết quả và hiệu quả kinh tế giữa cây Dong riềng đỏ và cây Lúa (tính trên 1 ha)

Chỉ tiêu so sánh	Đơn vị tính	Dong riềng đỏ	Cây lúa	Tỷ lệ (Dong riềng / Lúa)
Năng suất bình quân	kg/ha	25.000	5.440	4,60 lần
Giá bán bình quân	1.000 đ/kg	18,0	9,8	1,84 lần
Tổng giá trị sản xuất (GO)	1.000 đ	450.000	53.312	8,44 lần
Chi phí trung gian (IC)	1.000 đ	50.828,65	2.843,35	17,87 lần
Giá trị gia tăng (VA)	1.000 đ	399.171,35	50.468,65	7,91 lần
Chi phí công lao động	1.000 đ	3.000	3.000	1,00 lần
Tổng chi phí sản xuất	1.000 đ	53.828,65	5.843,35	9,19 lần

Bảng 3: Chi phí đầu tư và kết quả khảo sát củ Hà thủ ô đỏ 2,5 tuổi tại Bình Văn

Hạng mục / Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Mô hình thâm canh	Mô hình dưới tán rừng
Tổng chi phí đầu tư 1 ha	1.000 đ	165.400	68.810
Số lượng cây giống (kể cả trồng dặm)	Cây/ha	9.350	2.750
Khối lượng phân chuồng hoai mục	Tấn/ha	15	15
Số công chăm sóc	Công/ha	230	120
Vật liệu làm giàn leo	Cọc/cây	6.000	2.522
Năng suất củ bình quân (tuổi 2,5)	kg/khóm	1,62	1,08
Mật độ khóm sống ước tính (90%)	Khóm/ha	3.825	2.250
Sản lượng củ ước tính (tuổi 2,5)	kg/ha	6.430	2.430
Doanh thu ước tính (giá 100.000 đ/kg)	1.000 đ	619.650	243.000
Lợi nhuận ước tính (tại thời điểm 2,5 tuổi)	1.000 đ	454.250	174.190

2. Giải pháp và đề xuất của tác giả

• Tăng cường chuyển giao kỹ thuật canh tác chuyên sâu cho người dân; tổ chức tập huấn có kiểm tra thực hành, tránh tình trạng bón phân hóa học sát gốc làm chết rễ cây dược liệu thân leo.
• Xử lý vấn đề thiếu phân bón hữu cơ đối ứng bằng cách hướng dẫn hộ dân tận dụng nguồn phế phụ phẩm nông nghiệp, rơm rạ, phân chuồng sẵn có tại chỗ để ủ phân vi sinh, giảm chi phí mua ngoài.
• Thiết lập hàng rào bảo vệ và quy ước quản lý thôn bản nhằm chấm dứt tình trạng thả rông gia súc phá hoại các vạt đồi trồng dược liệu.
• Hoàn thiện liên kết chuỗi giá trị: Củng cố hợp đồng bao tiêu sản phẩm giữa HTX, nhóm hộ với Công ty TNHH Y học Bản địa Việt Nam nhằm đảm bảo giá sàn ổn định, không để tư thương ép giá.
• Tận dụng tối đa công suất của xưởng chế biến tại HTX Thắng Lợi: Ngoài chế biến Dong riềng đỏ và hoa Hồi, mở rộng sang sấy măng khô thương phẩm từ tre, nứa, vầu sẵn có tại địa phương để gia tăng giá trị sản xuất trong thời gian chờ thu hoạch các cây dài ngày.

3. Đóng góp khoa học và thực tiễn của khóa luận

Khóa luận là công trình đầu tiên hạch toán chi tiết dòng tiền đầu tư, chi phí trung gian và hiệu quả kinh tế so sánh của cây Dong riềng đỏ so với canh tác lúa nước truyền thống tại vùng miền núi huyện Chợ Mới. Tác giả chỉ ra được các nguyên nhân cụ thể dẫn đến suy giảm tỷ lệ sống của cây dược liệu dài ngày (do mối đất, chuột cắn dây, thiếu hụt phân chuồng và kỹ thuật chăm sóc của lao động thuê mướn), cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm cho Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và Ban quản lý dự án tỉnh Bắc Kạn điều chỉnh định mức kỹ thuật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Do thời gian nghiên cứu diễn ra khi dự án mới bước sang năm thứ ba (tháng 1 – tháng 5/2019), các loài cây dược liệu dài ngày chưa đi hết chu kỳ sinh trưởng tự nhiên. Cụ thể, Hà thủ ô đỏ đạt tiêu chuẩn khai thác khi đủ 4 năm tuổi, Ba kích tím cần 5 năm tuổi; do đó số liệu sản lượng, doanh thu và lợi nhuận của hai loài này chỉ dừng ở mức khảo sát mẫu đào thử (10 khóm/mô hình) hoặc số liệu ước tính theo mật độ lý thuyết, chưa phải số liệu thu hoạch đại trà trên toàn bộ diện tích.
• Nghiên cứu chưa định lượng được chính xác tỷ lệ thất thoát do dịch hại mối tại các lô trồng Ba kích tím thâm canh của HTX Thắng Lợi và chưa phân tích hoạt chất hóa sinh (hàm lượng dược tính) của củ khi trồng dưới tán rừng so với trồng thâm canh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Tiếp tục theo dõi, đo đạc năng suất và kiểm nghiệm chất lượng dược liệu của Hà thủ ô đỏ khi bước vào tuổi thứ 4 và Ba kích tím ở tuổi thứ 5 để hoàn thiện chuỗi số liệu kinh tế hoàn chỉnh sau thu hoạch thực tế.
• Nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật phòng trừ sinh học đối với đối tượng mối hại củ và chuột cắn dây Ba kích tím tại địa phương mà không vi phạm tiêu chuẩn an toàn dược liệu.
• Đánh giá khả năng thị trường và tính toán hiệu quả tài chính của việc mở rộng diện tích trồng thêm các loài mới theo định hướng của dự án như Đảng sâm và Hoài sơn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng và Nông học khi thực hiện các chuyên đề tốt nghiệp về đánh giá dự án nông - lâm nghiệp, chuyển dịch cơ cấu cây trồng vùng cao.
• Cán bộ khuyến nông, phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các huyện miền núi thuộc tỉnh Bắc Kạn và các tỉnh Trung du miền núi phía Bắc tham khảo định mức chi phí vật tư, cơ cấu lao động khi xây dựng mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng hoặc đất bãi chuyển đổi.
• Các hợp tác xã và hộ gia đình nông dân có nhu cầu tiếp cận định mức kinh tế kỹ thuật trồng Dong riềng đỏ, Hà thủ ô đỏ, phương thức thiết kế nhà xưởng sấy dược liệu quy mô vừa và nhỏ (372 triệu đồng) gắn với kênh liên kết doanh nghiệp bao tiêu trực tiếp.

Câu hỏi thường gặp

1. Dự án trồng cây dược liệu tại xã Bình Văn do đơn vị nào chủ trì và triển khai những loài cây nào? Dự án có tên đầy đủ là “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn”, do UBND tỉnh Bắc Kạn phê duyệt tại Quyết định số 232/QĐ-UBND và 1469/QĐ-UBND năm 2016, cơ quan quản lý là Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Kạn, cơ quan chủ trì thực hiện là Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (thời gian thực hiện 36 tháng, từ 8/2016 đến 7/2019). Tại xã Bình Văn, dự án thử nghiệm 3 loài cây gồm: Dong riềng đỏ, Hà thủ ô đỏ và Ba kích tím.

2. Tổng diện tích trồng cây dược liệu thực tế tại xã Bình Văn đạt bao nhiêu hecta và phân bổ giữa các đơn vị như thế nào? Tổng diện tích trồng thực tế đạt 10,175 ha (vượt so với kế hoạch ban đầu). Phân bổ gồm: HTX Thắng Lợi thực hiện 4,05 ha (1,02 ha Ba kích dưới tán; 1,0 ha Ba kích thâm canh; 1,28 ha Hà thủ ô dưới tán; 0,75 ha Hà thủ ô thâm canh); Nhóm hộ dân thực hiện 6,12 ha (2,12 ha Dong riềng đỏ; 1,5 ha Ba kích dưới tán; 0,75 ha Ba kích thâm canh; 1,0 ha Hà thủ ô dưới tán; 0,75 ha Hà thủ ô thâm canh).

3. Hiệu quả kinh tế của mô hình trồng Dong riềng đỏ so với cây lúa nước tại địa phương chênh lệch như thế nào? Theo số liệu điều tra năm 2018, trồng 1 ha Dong riềng đỏ cho năng suất 25 tấn khô, giá bán bình quân 18.000 đồng/kg, mang lại tổng giá trị sản xuất 450.000.000 đồng/ha, cao gấp 8,44 lần so với cây lúa (53.312.000 đồng/ha). Tuy nhiên, tổng chi phí sản xuất Dong riềng đỏ cũng cao gấp 9,19 lần so với lúa (53.828.650 đồng/ha so với 5.843.350 đồng/ha) do đòi hỏi chi phí giống và phân bón lớn hơn.

4. Khó khăn lớn nhất khiến cây Ba kích tím bị thiệt hại tại HTX Thắng Lợi là gì? Cây Ba kích tím trồng tại HTX Thắng Lợi bị thiệt hại nặng do mối cắn phá rễ củ (vì củ có vị ngọt) và chuột cắn đứt dây leo, khiến nhiều cây dù đã 2,5 tuổi vẫn bị chết. Ngoài ra, việc HTX thiếu nguồn phân chuồng hoai mục đối ứng và lao động làm thuê thiếu tinh thần trách nhiệm (bón phân NPK sát gốc, làm đứt dây leo khi phát cỏ) cũng làm giảm đáng kể tỷ lệ sống của cây.

5. Sản phẩm Dong riềng đỏ của các hộ dân xã Bình Văn được tiêu thụ qua kênh nào và cơ chế giá ra sao? Sản phẩm Dong riềng đỏ được tiêu thụ trực tiếp qua Công ty TNHH Y học Bản địa Việt Nam theo hợp đồng bao tiêu đã ký kết, không qua khâu trung gian thương lái. Nhờ đó, giá bán luôn được giữ ổn định ở mức 18.000 đồng/kg thân lá khô và 100.000 đồng/kg hạt giống.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Vũ Minh Hoàng đã cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết và khách quan về kết quả bước đầu triển khai mô hình trồng dược liệu tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới. Nghiên cứu khẳng định cây Dong riềng đỏ mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với cây lúa trên đất 1 vụ, đồng thời bước đầu ghi nhận tiềm năng năng suất của cây Hà thủ ô đỏ và Ba kích tím. Các phân tích về chi phí đầu tư, vướng mắc trong khâu đối ứng vật tư và dịch hại thực tế là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác nhân rộng vùng trồng dược liệu tập trung trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng.Việc sử dụng thuốc trong nhân dân đã có từ lâu đời, con người không chỉ biết lợi dụng tính chất của cây cỏ để làm thức ăn mà còn làm thuốc chữa bệnh. Trong những thập kỷ gần đây, sự gia tăng dân số quá nhanh, nhu cầu sử dụng cây dược liệu càng nhiều, dẫn đến nhiều loài cây dược liệu trong đó có những cây quý hiếm đã bị tuyệt chủng,60000 loài có thể gặp rủi ro hoặc sự tồn tại là rất mong manh.Vì vậy song song với việc nghiên cứu về sử dụng cây dược liệu, một số vấn đề cấp bách đó là bảo tồn và phát triển các loài cây dược liệucũng được đặt ra. Đã có một số chương trình đánh giá nguồn tài nguyên cây dược liệu, một số dự án về bảo tồn và gây trồng thử nghiệm, phát triển cây dược liệutại một số địa phương.

Tuy nhiên, chưa có nhiều các nghiên cứu cụ thể về sự thích nghi, về sinh trưởng và phát triểncủa từng loại cây dược liệutrong bảo tồn, phát triển trong các dự án tại các địa phương. Để có cơ sở nhân rộng các mô hình bảo tồn, phát triển các loài cây dược liệu, đặc biệt là các loài cây quý có nguy cơ tuyệt chủng, rất cần có những nghiên cứu đánh giá về các chương trình, dự án về gây trồng bảo tồn và phát triển các loài cây dược liệugóp phần bảo tồn đa dạng sinh vật và nguồn gen, bảo tồn những kinh nghiệm chữa bệnh và phát triển kinh tế tại các vùng đồng bào dân tộc. Bắc Kạn được biết đến là địa phương có nhiều cây dược liệu quý. Tuy nhiên những năm gần đây, tình trạng khai thác tràn lan khiến diện tích cây dược liệu ngày càng bị thu hẹp, nhiều cây thuốc quý đứng trước nguy cơ bị tận diệt.

Cây dược liệu có ở hầu hết các địa phương trên địa bàn tỉnh, trong đó tập trung nhiều ở các huyện Ba Bể, Pác Nặm, Chợ Đồn, Na Rì… Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển h 2 nền y, dược cổ truyền ở địa phương, cũng là nền tảng phát triển kinh tế cho nhiều hộ dân khi mở rộng diện tích trồng các loại cây dược liệu có giá trị. Thấy được tiền năng và giá trị của cây dược liệu, vừa qua UBND tỉnh ban hành kế hoạch phát triển y, dược cổ truyền trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đến năm 2020, trong đó có mục tiêu phát triển nguồn tài nguyên dược liệu của tỉnh. Để thực hiện được những mục tiêu đó, thì cần có sự vào cuộc mạnh mẽ của nhiều cấp, ngành trong việc quản lý, bảo tồn, phát triển cây dược liệu. Đồng thời, cần chấn chỉnh hoạt động thu mua, khai thác cây dược liệu trong tự nhiên theo hướng bảo tồn và phát triển; có những chính sách ưu đãi đối với việc quy hoạch vùng chuyên canh, phát triển trồng cây dược liệu tại địa phương.

Trong thời gian qua, trên địa bàn của tỉnh cũng đã có một vài đề tài, dự án có liên quan đến cây được liệu được tiến hành. Tuy nhiên, kết quả chỉ mới dừng lại ở điều tra thực trạng cây dược liệu, trồng thử nghiệm rải rác một số cây mà chưa xây dựng được các vùng trồng dược liệu, loại cây và sản phẩm cho thị trường, chưa thiết lập được chuỗi giá trị từ sản xuất giống, trồng trọt, thu hái, chế biến, chiết xuất, sản xuất, phân phối các sản phẩm. Đây là hạn chế lớn nhất trong chiến lược phát triển cây dược liệu ở tỉnh Bắc Kạn. Dự án: “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” thực hiện trong giai đoạn 2016 – 2019 đã chọn xã Bình Văn, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn là điểm thử nghiệm trồng các mô hình dược liệu với diện tích dự kiến là 7,5 ha với 03 loài cây: Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, Dong riềng đỏ.

Cây dược liệu được trồng thử nghiệm lần đầu tiên tại địa phương với kỳ vọng tạo được một vùng trồng dược liệu tập chung góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập và tạo việc làm cho người dân. Vì vậy, việc đánh giá kết quả bước đầu của dự án tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới để từ đó có những định hướng và giải pháp cho phát triển mở rộng các loại cây dược liệu là vô cùng cần thiết. Xã Bình Văn là xã miền núi có tổng diện tích là: 2815 ha nằm ở khu vực h 3 phía Đông của huyện Chợ Mới.Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên rất đa dạng, cho phép Bình Văn có thể phát triển nhiều loại cây trồng,trong đó có các loại cây dược liệu quý hiếm có nguồn gốc cận nhiệt đới và ôn đới được coi là thế mạnh của xã.Dự án “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” đã và đang tiến hành trồng thí điểm 3,0ha Ba kích tím, 1 ha Hà thủ ô đỏ, 2,0ha Dong riềng đỏ và sắp tới sẽ tiến hành trồng thêm nhiều loài cây dược liệu khác như Đẳng sâm, Hoài Sơn. Cây dược liệu trồng theo dự án được tiến hành tại nhóm hộ dân trong xã Bình Văn và tại Hợp tác xã (HTX) Thắng Lợi.

Sau hơn hai năm thực hiện trồng cây dược liệu, rất cần có những đánh giá những kết quả đạt được, phân tích cụ thể những khó khăn tồn tại để có những giải pháp tiếp theo cho phát triển cây dược liệu tại địa phương. Được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm Khoa Kinh tế & PTNT, giảng viên hướng dẫn tôi đã tiến hành thực hiện đề tài:“Đánh giá kết quả bước đầu Dự án “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới giai đoạn 2016 - 2019” nhằm đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn về mở rộng xây dựng mô hình trồng và kinh doanh cây thuốc tại địa phương. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Đề tài đánh giá kết quả bước đầu dự án phát triển cây dược liệu tại xã Bình Văn - huyện Chợ Mới - tỉnh Bắc Kạn.

Từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển vùng trồng cây dược liệu tại địa phương trong những năm tới, đưa cây dược liệu trở thành cây trồng có thế mạnh trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của xã Bình Văn. Góp phần khai thác có hiệu quả tiềm năng cây dược liệu trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu đặc điểm, thuận lợi khó khăn và các điều kiện của địa bàn nghiên cứu. - Đánh giá và phân tích những điều kiện tại xã Bình Văn phù hợp cho h 4 việc phát triển thành vùng trồng cây dược liệu tập chung.

- Đánh giá những kết quả bước đầu trong thực hiện dự án: “Nghiên cứu phát triển vùng trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” đã đạt được tại xã Bình Văn. - Đánh giá được những thuận lợi và khó khăn dối với việc phát triển vùng cây dược liệu tập chungvới xã Bình Văn. - Đề xuất một số giải pháp cho phát triển vùng trồng dược liệu tập trung tại xã Bình Văn. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học, học tập - Đề tài có ý nghĩa quan trọng, giúp sinh viên nâng cao được năng lực cũng như rèn luyện được kỹ năng của mình và vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn một cách sáng tạo và khoa học. - Quá trình thực tập tốt nghiệp giúp cho sinh viên có điều kiện tiếp cận với thực tế, giúp sinh viên củng cố thêm những kiến thức, kỹ năng đã học. Đồng thời có cơ hội vận dụng chúng vào sản xuất thực tế. - Đề tài bổ sung tài liệu cho khoa, trường, các cán bộ tập huấn và các cơ quan trong ngành.

Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở thực tiễn cho người dân, chính quyền địa phương xây dựng hướng phát triển, giải quyết những khó khăn trở ngại nhằm phát triển cây dược liệu hướng tới phát triển kinh tế bền vững. - Qua đề tài giúp người dân hiểu biết thêm về những lợi ích kinh tế và lợi ích khác mà cây dược liệu mang lại nhằm nhân rộng ra nhiều địa phương. - Những phân tích đánh giá trong đề tài có thể làm cơ sở cho chính quyền cơ sở đi sâu tìm hiểu nhu cầu vào mong muốn của người dân nhằm nâng cao hiệu quả công tác phát triển cây dược liệu. h 5 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2.

Một số khái niệm có liên quan - Khái niệm về sản xuất: Sản xuất là hoạt động đặc trưng của con người và xã hội loài người, sản xuất xã hội bao gồm: sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra bản thân con người. Ba quá trình đó gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển của xã hội [15]. Sản xuất vật chất là quá trình con người sử dụng công cụ lao động tác động vào tự nhiên, cải biến các dạng vật chất của giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất thoả mãn nhu cầu tồn tại và phát triển của con người [15]. Sản xuất là quá trình tạo ra của cải vật chất cho xã hội.

Trong sản xuất con người phải đấu tranh với thiên nhiên, tác động lên những vật chất làmthayđổi những vật chất sẵn có nhằm tạo ra lương thực, thực phẩm và những của cải vật chất khác phục vụ cuộc sống [15]. - Khái niệm về cây dược liệu: Là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời. Từ thời nguyên thuỷ, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hoá, hoặc hôn mê có khi chết người, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được [3].

- Khái niệm về phát triển cây dược liệu là: Là một quá trình tăng tiến về mọi mặt của nuôi trồng dược liệu trong một thời gian nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng trưởng về quy mô, diện tích, sản lượng và cơ cấu sản xuất của ngành [4]. - Phát triển dược liệu bền vững: Là sự đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu dược liệu hiện tại nhưng không làm xấu đi khả năng đáp ứng ngày càng cao về phát triển dược liệu cho tương lai [4].