MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng.Việc sử dụng thuốc trong nhân dân đã có từ lâu đời, con người không chỉ biết lợi dụng tính chất của cây cỏ để làm thức ăn mà còn làm thuốc chữa bệnh. Trong những thập kỷ gần đây, sự gia tăng dân số quá nhanh, nhu cầu sử dụng cây dược liệu càng nhiều, dẫn đến nhiều loài cây dược liệu trong đó có những cây quý hiếm đã bị tuyệt chủng,60000 loài có thể gặp rủi ro hoặc sự tồn tại là rất mong manh.Vì vậy song song với việc nghiên cứu về sử dụng cây dược liệu, một số vấn đề cấp bách đó là bảo tồn và phát triển các loài cây dược liệucũng được đặt ra. Đã có một số chương trình đánh giá nguồn tài nguyên cây dược liệu, một số dự án về bảo tồn và gây trồng thử nghiệm, phát triển cây dược liệutại một số địa phương.
Tuy nhiên, chưa có nhiều các nghiên cứu cụ thể về sự thích nghi, về sinh trưởng và phát triểncủa từng loại cây dược liệutrong bảo tồn, phát triển trong các dự án tại các địa phương. Để có cơ sở nhân rộng các mô hình bảo tồn, phát triển các loài cây dược liệu, đặc biệt là các loài cây quý có nguy cơ tuyệt chủng, rất cần có những nghiên cứu đánh giá về các chương trình, dự án về gây trồng bảo tồn và phát triển các loài cây dược liệugóp phần bảo tồn đa dạng sinh vật và nguồn gen, bảo tồn những kinh nghiệm chữa bệnh và phát triển kinh tế tại các vùng đồng bào dân tộc. Bắc Kạn được biết đến là địa phương có nhiều cây dược liệu quý. Tuy nhiên những năm gần đây, tình trạng khai thác tràn lan khiến diện tích cây dược liệu ngày càng bị thu hẹp, nhiều cây thuốc quý đứng trước nguy cơ bị tận diệt.
Cây dược liệu có ở hầu hết các địa phương trên địa bàn tỉnh, trong đó tập trung nhiều ở các huyện Ba Bể, Pác Nặm, Chợ Đồn, Na Rì… Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển h 2 nền y, dược cổ truyền ở địa phương, cũng là nền tảng phát triển kinh tế cho nhiều hộ dân khi mở rộng diện tích trồng các loại cây dược liệu có giá trị. Thấy được tiền năng và giá trị của cây dược liệu, vừa qua UBND tỉnh ban hành kế hoạch phát triển y, dược cổ truyền trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn đến năm 2020, trong đó có mục tiêu phát triển nguồn tài nguyên dược liệu của tỉnh. Để thực hiện được những mục tiêu đó, thì cần có sự vào cuộc mạnh mẽ của nhiều cấp, ngành trong việc quản lý, bảo tồn, phát triển cây dược liệu. Đồng thời, cần chấn chỉnh hoạt động thu mua, khai thác cây dược liệu trong tự nhiên theo hướng bảo tồn và phát triển; có những chính sách ưu đãi đối với việc quy hoạch vùng chuyên canh, phát triển trồng cây dược liệu tại địa phương.
Trong thời gian qua, trên địa bàn của tỉnh cũng đã có một vài đề tài, dự án có liên quan đến cây được liệu được tiến hành. Tuy nhiên, kết quả chỉ mới dừng lại ở điều tra thực trạng cây dược liệu, trồng thử nghiệm rải rác một số cây mà chưa xây dựng được các vùng trồng dược liệu, loại cây và sản phẩm cho thị trường, chưa thiết lập được chuỗi giá trị từ sản xuất giống, trồng trọt, thu hái, chế biến, chiết xuất, sản xuất, phân phối các sản phẩm. Đây là hạn chế lớn nhất trong chiến lược phát triển cây dược liệu ở tỉnh Bắc Kạn. Dự án: “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” thực hiện trong giai đoạn 2016 – 2019 đã chọn xã Bình Văn, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn là điểm thử nghiệm trồng các mô hình dược liệu với diện tích dự kiến là 7,5 ha với 03 loài cây: Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, Dong riềng đỏ.
Cây dược liệu được trồng thử nghiệm lần đầu tiên tại địa phương với kỳ vọng tạo được một vùng trồng dược liệu tập chung góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập và tạo việc làm cho người dân. Vì vậy, việc đánh giá kết quả bước đầu của dự án tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới để từ đó có những định hướng và giải pháp cho phát triển mở rộng các loại cây dược liệu là vô cùng cần thiết. Xã Bình Văn là xã miền núi có tổng diện tích là: 2815 ha nằm ở khu vực h 3 phía Đông của huyện Chợ Mới.Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên rất đa dạng, cho phép Bình Văn có thể phát triển nhiều loại cây trồng,trong đó có các loại cây dược liệu quý hiếm có nguồn gốc cận nhiệt đới và ôn đới được coi là thế mạnh của xã.Dự án “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” đã và đang tiến hành trồng thí điểm 3,0ha Ba kích tím, 1 ha Hà thủ ô đỏ, 2,0ha Dong riềng đỏ và sắp tới sẽ tiến hành trồng thêm nhiều loài cây dược liệu khác như Đẳng sâm, Hoài Sơn. Cây dược liệu trồng theo dự án được tiến hành tại nhóm hộ dân trong xã Bình Văn và tại Hợp tác xã (HTX) Thắng Lợi.
Sau hơn hai năm thực hiện trồng cây dược liệu, rất cần có những đánh giá những kết quả đạt được, phân tích cụ thể những khó khăn tồn tại để có những giải pháp tiếp theo cho phát triển cây dược liệu tại địa phương. Được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm Khoa Kinh tế & PTNT, giảng viên hướng dẫn tôi đã tiến hành thực hiện đề tài:“Đánh giá kết quả bước đầu Dự án “Nghiên cứu phát triển trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” tại xã Bình Văn, huyện Chợ Mới giai đoạn 2016 - 2019” nhằm đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn về mở rộng xây dựng mô hình trồng và kinh doanh cây thuốc tại địa phương. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Đề tài đánh giá kết quả bước đầu dự án phát triển cây dược liệu tại xã Bình Văn - huyện Chợ Mới - tỉnh Bắc Kạn.
Từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển vùng trồng cây dược liệu tại địa phương trong những năm tới, đưa cây dược liệu trở thành cây trồng có thế mạnh trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của xã Bình Văn. Góp phần khai thác có hiệu quả tiềm năng cây dược liệu trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu đặc điểm, thuận lợi khó khăn và các điều kiện của địa bàn nghiên cứu. - Đánh giá và phân tích những điều kiện tại xã Bình Văn phù hợp cho h 4 việc phát triển thành vùng trồng cây dược liệu tập chung.
- Đánh giá những kết quả bước đầu trong thực hiện dự án: “Nghiên cứu phát triển vùng trồng cây dược liệu tỉnh Bắc Kạn” đã đạt được tại xã Bình Văn. - Đánh giá được những thuận lợi và khó khăn dối với việc phát triển vùng cây dược liệu tập chungvới xã Bình Văn. - Đề xuất một số giải pháp cho phát triển vùng trồng dược liệu tập trung tại xã Bình Văn. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa khoa học, học tập - Đề tài có ý nghĩa quan trọng, giúp sinh viên nâng cao được năng lực cũng như rèn luyện được kỹ năng của mình và vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn một cách sáng tạo và khoa học. - Quá trình thực tập tốt nghiệp giúp cho sinh viên có điều kiện tiếp cận với thực tế, giúp sinh viên củng cố thêm những kiến thức, kỹ năng đã học. Đồng thời có cơ hội vận dụng chúng vào sản xuất thực tế. - Đề tài bổ sung tài liệu cho khoa, trường, các cán bộ tập huấn và các cơ quan trong ngành.
Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở thực tiễn cho người dân, chính quyền địa phương xây dựng hướng phát triển, giải quyết những khó khăn trở ngại nhằm phát triển cây dược liệu hướng tới phát triển kinh tế bền vững. - Qua đề tài giúp người dân hiểu biết thêm về những lợi ích kinh tế và lợi ích khác mà cây dược liệu mang lại nhằm nhân rộng ra nhiều địa phương. - Những phân tích đánh giá trong đề tài có thể làm cơ sở cho chính quyền cơ sở đi sâu tìm hiểu nhu cầu vào mong muốn của người dân nhằm nâng cao hiệu quả công tác phát triển cây dược liệu. h 5 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2.
Một số khái niệm có liên quan - Khái niệm về sản xuất: Sản xuất là hoạt động đặc trưng của con người và xã hội loài người, sản xuất xã hội bao gồm: sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra bản thân con người. Ba quá trình đó gắn bó chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, trong đó sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển của xã hội [15]. Sản xuất vật chất là quá trình con người sử dụng công cụ lao động tác động vào tự nhiên, cải biến các dạng vật chất của giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất thoả mãn nhu cầu tồn tại và phát triển của con người [15]. Sản xuất là quá trình tạo ra của cải vật chất cho xã hội.
Trong sản xuất con người phải đấu tranh với thiên nhiên, tác động lên những vật chất làmthayđổi những vật chất sẵn có nhằm tạo ra lương thực, thực phẩm và những của cải vật chất khác phục vụ cuộc sống [15]. - Khái niệm về cây dược liệu: Là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời. Từ thời nguyên thuỷ, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hoá, hoặc hôn mê có khi chết người, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được [3].
- Khái niệm về phát triển cây dược liệu là: Là một quá trình tăng tiến về mọi mặt của nuôi trồng dược liệu trong một thời gian nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng trưởng về quy mô, diện tích, sản lượng và cơ cấu sản xuất của ngành [4]. - Phát triển dược liệu bền vững: Là sự đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu dược liệu hiện tại nhưng không làm xấu đi khả năng đáp ứng ngày càng cao về phát triển dược liệu cho tương lai [4].