Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 1. Khái niệm hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng các nguồn tài nguyên hiện có tại địa phương có hiệu quả cao trong sản xuất để đảm bảo phát triển một nền nông nghiệp bền vững là xu thế tất yếu đối với các nước trên thế giới. Sử dụng đất sản xuất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn đề được chú trọng hiện nay của hầu hết các nước trên thế giới.
Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là nhu cầu của nông dân, những người trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp (Lục Thị Minh Huệ, 2014). Theo Nguyễn Đình Hợi (1993) , căn cứ vào nhu cầu của thị trường, thực hiện đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi trên cơ sở lựa chọn các sản phẩm có ưu thế ở từng địa phương, từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ mới nhằm làm cho sản phẩm có tính cạnh tranh cao, đảm bảo sự thống nhất giữa các ngành, đó là một trong những điều kiện tiên quyết để phát triển nền nông nghiệp hướng về xuất khẩu có tính ổn định và bền vững, đồng thời phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường cao nhất. Các nội dung sử dụng đất có hiệu quả được thể hiện ở: - Sử dụng hợp lý về không gian và thời gian để hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. - Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất được sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất.
- Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất thích hợp hình thành việc sử dụng đất một cách kinh tế, tập trung thâm canh. - Bố trí cây trồng phù hợp với tính chất lý hóa của đất để tạo ra hiệu quả kinh tế sử dụng đất cao nhất đồng thời bảo vệ và cải tạo đất. Luan van 4 Việc sử dụng đất phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố liên quan (Hội khoa học đất ,2000).
Vì vậy, việc xác định bản chất khái niệm hiệu quả sử dụng đất phải xuất phát từ luận điểm triết học của Mác và những nhận thức lý luận của lý thuyết hệ thống (Nguyễn Thị Vòng và cs, 2001): - Hiệu quả phải được xem xét trên 3 mặt: Hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường. - Phải xem xét đến lợi ích trước mắt và lâu dài. - Phải xem xét cả lợi ích riêng của người sử dụng đất và lợi ích của cả cộng đồng. - Phải xem xét giữa hiệu quả sử dụng đất và hiệu quả sử dụng các nguồn lực khác.
- Đảm bảo sự phát triển thống nhất giữa các ngành. Phân loại hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất có hiệu quả là đem lại lợi ích về kinh tế, ổn định đời sống một cách bền vững. Chính vì thế khi đánh giá hiệu quả sử dụng đất người ta thường đánh giá trên 3 khía cạnh: Hiệu quả về mặt kinh tế sử dụng đất, hiệu quả về mặt xã hội và hiệu quả về mặt môi trường. Hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là mục tiêu chính của mọi hoạt động kinh tế, phản ánh trình độ thực hiện các nhu cầu trong xã hội.
Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế - xã hội phản ánh về mặt chất lượng của các hoạt động sản xuất kinh doanh. Nâng cao hiệu quả kinh tế là một xu thế khách quan và bức xúc của sản xuất xã hội. Để nâng cao được hiệu quả kinh tế cần tăng cường sử dụng các nguồn lực về kinh tế, tự nhiên có sẵn trong hoạt động kinh tế để phục vụ cho lợi ích con người, xã hội, đó là một đòi hỏi khách quan của mọi nền sản xuất xã hội. Bản chất của hiệu quả kinh tế có thể tóm lược như sau: - Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế chung nhất là khâu trung tâm của các loại hiệu quả trong sản xuất kinh doanh.
- Hiệu quả kinh tế có thể lượng hóa, tính toán chính xác mối quan hệ so sánh giữa lượng kết quả đạt được với chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Luan van 5 - Hiệu quả kinh tế liên quan trực tiếp đến yếu tố đầu vào và yếu tố đầu ra của quá trình sản xuất vì được tính toán dựa trên các yếu tố đầu vào (chi phí) và các yếu tố đầu ra (kết quả) trong quá trình sản xuất ở từng đơn vị, ngành, nền sản xuất xã hội trong từng thời kỳ nhất định các doanh nghiệp với mục đích là tiết kiệm lợi nhuận tối đa trên cơ sở khối lượng sản phẩm hàng hóa nhiều nhất với các chi phí tài nguyên và lao động thấp nhất. Theo Đỗ Thị Tám (2001), bản chất của phạm trù kinh tế sử dụng đất là: Với một diện tích đất đai nhất định sản xuất ra một khối lượng của cải vật chất nhiều nhất với một lượng đầu tư chi phí về vật chất và lao động thấp nhất nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về vật chất của xã hội. Hiệu quả xã hội Theo Nguyễn Thị Vòng và cs (2001), hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phí bỏ ra.
Hiệu quả xã hội trong sử dụng đất hiện nay được xác định dựa vào ba yếu tố các yếu tố. Thứ nhất là mức độ thu hút lao động: nhu cầu sử dụng lao động, tạo ra việc làm, tăng thu nhập. Thứ hai là trình độ dân trí, trình độ hiểu biết khoa học: khả năng ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất. Thứ ba là đời sống người lao động: tổng thu nhập, lãi thuần, giá trị ngày công lao động.
Sử dụng đất phù hợp với tập quán, nền văn hoá của địa phương 1. Hiệu quả môi trường Hiệu quả môi trường là một vấn đề quan trọng mang tính toàn cầu và ngày càng được chú trọng, quan tâm và không thể bỏ qua khi đánh giá hiệu quả của tất cả các hoạt động sản xuất. Theo Đỗ Nguyên Hải(2000), trong sản xuất nông nghiệp, hiệu quả môi trường là hiệu quả mang tính lâu dài, vừa đảm bảo lợi ích hiện tại mà không làm ảnh hưởng xấu đến tương lai, nó gắn chặt với quá trình khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất và môi trường sinh thái. Hiệu quả môi trường đánh giá dựa vào mức độ ảnh hưởng của các hoạt động sản xuất đến môi trường như: có gây tổn hại hoặc có những tác động xấu đến môi trường đất, môi trường nước, môi trường không khí; có làm ảnh hưởng xấu đến môi trường sinh hoạt và đa dạng sinh học.
Luan van 6 Trong sản xuất nông nghiệp hiệu quả môi trường được phân thành các loại cụ thể như sau: - Hiệu quả hoá học môi trường được đánh giá thông qua mức độ sử dụng các chất hoá học trong quá trình sản xuất nông nghiệp. Khi sử dụng lượng vừa đủ phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong quá trình sản xuất đảm bảo cho cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao, hàm lượng tồn dư trong sản phẩm thấp và không gây ô nhiễm môi trường. - Hiệu quả sinh học môi trường được thể hiện qua mối tác động qua lại giữa cây trồng với các vi sinh vật trong đất, giữa cây trồng với các loại dịch hại dựa vào mối quan hệ thiên địch nhằm giảm thiểu việc sử dụng hoá chất trong nông nghiệp mà vẫn đạt được mục tiêu đề ra. - Hiệu quả vật lý môi trường được thể hiện thông qua việc lợi dụng tốt nhất tài nguyên khí hậu có sẵn như: ánh sáng, nhiệt độ, nước mưa của các kiểu sử dụng đất tại địa phương để đạt được sản lượng cao và tiết kiệm chi phí đầu vào và công lao động.
Ngoài ra còn đảm tăng độ che phủ của đất. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất cần kết hợp chặt chẽ giữa ba hệ thống chi tiêu kinh tế, xã hội và môi trường trong một thể thống nhất. Tùy từng điều kiện cụ thể mà ta có thể nhấn mạnh từng hệ thống chỉ tiêu ở mức độ khác nhau Hoàng Văn Luyện,2001). Sự cần thiết phải đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 1.
Khái quát về đất nông nghiệp và quan điểm sử dụng đất nông nghiệp 1. Khái quát về đất nông nghiệp Đất được hình thành trong hàng triệu năm và là một trong những yếu tố không thể thiếu cấu thành môi trường sống. Đất là nơi chứa đựng không gian sống của con người và các loài sinh vật, là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người. Với đặc thù vô cùng quý giá là có độ phì nhiêu, đất làm nhiệm vụ của một bà mẹ nuôi sống muôn loài trên trái đất.
Đất đai là sản phẩm của thiên nhiên, là tư liệu sản xuất không thể thay thế trong sản xuất nông nghiệp. Đất có những tính chất đặc thù riêng khiến nó không giống bất kỳ một tư liệu sản xuất nào khác, đó là đất có độ phì, có giới hạn về diện Luan van 7 tích, có vị trí cố định trong không gian và vĩnh cửu với thời gian. Nếu biết sử dụng hợp lý thì sức sản xuất của đất đai sẽ ngày càng tăng lên. Sản xuất nông nghiệp tạo việc làm cho lao động địa phương, cung cấp lương thực, thực phẩm cho con người, đảm bảo nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm.
Khi hiểu đúng nghĩa vẫn đề này sẽ giúp người sử dụng đất có các định hướng sử dụng đất nông nghiệp tốt hơn, khai thác có hiệu quả và khoa học các tiềm năng tự nhiên của đất đồng thời không ngừng bảo vệ đất và môi trường sinh thái. Hiện tại cũng như trong tương lai, nông nghiệp vẫn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế cũng như sự phát triển của xã hội loài người, không ngành nào có thể thay thế được. Các Mác đã từng có câu “Đất là mẹ, sức lao động là cha sản sinh ra của cải vật chất”. Theo Luật đất đai năm 2013, đất nông nghiệp được chia ra làm 5 nhóm đất chính sau: đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thuỷ sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác.