MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là tài nguyên chiến lược đối với bất kì một quốc gia, một dân tộc và mỗi một con người cụ thể. Đất đai vừa là đối tượng sản xuất lại vừa là tư liệu sản xuất cho các ngành, đặc biệt là đối với ngành nông nghiệp. Có thể nói đất đai là cơ sở của sản xuất nông nghiệp, là đối tượng lao động, đồng thời là môi trường sản xuất ra lương thực, thực phẩm phục vụ cho cuộc sống của con người.
Hiện nay xã hội ngày càng phát triển, trình độ khoa học kỹ thuật ngày càng cao, con người đã sử dụng đất cho nhiều mục đích khác nhau để đạt được hiệu quả. Tuy nhiên mỗi loại đất khác nhau sẽ có phương thức sử dụng khác nhau tại mỗi vùng, mỗi khu vực, mỗi điều kiện kinh tế, xã hội cụ thể. Những năm gần đây, diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do thực tiễn phát triển công nghiệp, quá trình đô thị hóa và quá trình hội nhập, đồng thời muốn sử dụng đất đai có hiệu quả không chỉ đơn thuần là năng suất của các loại cây trồng mà còn cần chú ý đến các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường. Vì thế đối với từng vùng khác nhau, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất tại mỗi vùng là hết sức cần thiết nhằm phục vụ tốt cho công tác quản lý, bảo vệ và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Con người đã và đang tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng của mình. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất. Ngoài ra, với quá trình đô thị hoá làm cho quỹ đất nông nghiệp ngày càng giảm, trong khi khả năng khai hoang đất mới và các loại đất khác chuyển sang đất nông nghiệp lại rất hạn chế. Do vậy, việc đánh giá hiện trạng sử dụng đất từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả và đưa ra giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đang trở thành vấn đề được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm.
Đối với một nước có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. h 2 Xã Thịnh Đức nằm về phía Tây Nam của thành phố Thái Nguyên với diện tích 1. Trong những năm gần đây, diện tích nông nghiệp của xã bị giảm dần do việc chuyển đổi hình thức sử dụng đất nông nghiệp sang các mục đích phi nông nghiệp khác, do một số hình thức canh tác chưa thực sự phù hợp hoặc do hoạt động sản xuất chưa chú trọng bảo vệ tài nguyên đất. Vì vậy để thúc đẩy và phát huy hết tiềm năng, lợi thế của xã trong phát triển nông nghiệp, góp phần quan trọng trong thúc đẩy kinh tế xã hội của xã thì việc đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp là vấn đề rất cần thiết.
Hoạt động này sẽ phục vụ thiết thực cho công tác quy hoạch sử dụng đất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tìm ra những hạn chế trong việc sử dụng đất nông nghiệp từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng đất nông nghiệp hợp lý, hiệu quả đem lại lợi ích kinh tế, xã hội cao và bảo vệ môi trường đang cần được quan tâm, chú trọng. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và căn cứ vào tình hình sử dụng đất, được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm Khoa Kinh tế & PTNT - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá hiện trạng và đề xuất một số giải pháp sử dụng đất nông nghiệp tại xã Thịnh Đức, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá và đề xuất một số giải pháp sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp và đề xuất sử dụng hợp lý, nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu tiến tới công nghiệp hoá - hiện đại hoá và phát triển nông nghiệp bền vững cho xã Thịnh Đức, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.
Mục tiêu cụ thể Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã. Đánh giá được thực trạng một số loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp với ĐKTN – KTXH của xã Thịnh Đức, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên. Lựa chọn được các loại hình sử dụng đất có hiệu quả. Đề xuất các giải pháp phù hợp để đưa các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp thích hợp vào sản xuất tại xã.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1.
Ý nghĩa khoa học - Đánh giá được thực trạng đất nông nghiệp đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các mô hình sử dụng đất bền vững đối với nhóm đất này. - Xây dựng và đề xuất một số loại hình (mô hình) quản lý và sử dụng đất nông nghiệp. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở để giúp các nhà quản lý ở địa phương chỉ đạo chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất theo hướng phát triển một nền nông nghiệp bền vững, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng và cải tạo nhóm đất nông nghiệp. Xây dựng được một số mô hình sử dụng đất mang tính đặc thù phù hợp với các điều kiện của xã h 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài 2. Cơ sở lý luận của đề tài * Khái niệm về đất và đất sản xuất nông nghiệp: Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển [3]. Đất là lớp mặt tươi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.
Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản [10]. - Các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch Việt Nam cho rằng: “Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được”. - Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng đất, đất đai được nhìn nhận như một nhân tố sinh thái [28]. Trên quan điểm nhìn nhận của FAO thì đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất.
Như vậy, đất được hiểu như một tổng thể của nhiều yếu tố bao gồm: (khí hậu, địa mạo/địa hình, đất, thổ nhưỡng, thủy văn, thảm thực vật tự nhiên, động vật tự nhiên, những biến đổi của đất do hoạt động của con người). - Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt như: khí hậu, bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước, các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn động thực vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại (san nền, hồ chứa nước hay hệ thống tiêu thoát nước, đường sá v. - Đất đai là một vạt đất xác định về mặt địa lý, là một phần diện tích bề mặt của trái đất với những thuộc tính tương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của môi trường bên trên, bên trong và bên dưới nó như: không khí, loại đất, điều kiện địa chất, thủy văn, động thực vật, những hoạt động tác động từ trước và hiện tại của con người, ở chừng mực mà những thuộc tính này có ảnh hưởng đáng kể đến việc sử dụng vạt đất đó của con người trong hiện tại và tương lai. h 5 - Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng và có những thuộc tính tổng hợp của các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội gồm: Khí hậu của bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, địa chất/địa mạo, diện tích mặt nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất; theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người [5].
- Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng, bao gồm: đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. - Đất sản xuất nông nghiệp là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp bao gồm: đất cây trồng hàng năm và đất trồng cây lâu năm. * Sử dụng đất và những quan điểm sử dụng đất Khái niệm sử dụng đất: Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường. Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất [3].
Vì vậy, sử dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai.