Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề và việc thực hiện chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường làng nghề tại một số tỉnh bắc bộ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề và việc thực hiện chính sách pháp luật về bảo vệ môi, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Trần Duy Khánh
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Quốc Trọng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề và việc thực hiện chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường làng nghề tại một số tỉnh Bắc Bộ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ VIỆT NAM
• 1.1. HIỆN TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC LÀNG NGHỀ VIỆT NAM
• 1.1.1. XU THẾ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ Ở VIỆT NAM
• 1.1.2. CÁC ÁP LỰC TỚI MÔI TRƯỜNG TỪ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC LÀNG NGHỀ
• 1.1.3. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1.4. PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHẦN A: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ TẠI MỘT SỐ TỈNH BẮC BỘ
• 3.1.1. THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1.1.1. Tổng quan làng nghề Hà Nội
• 3.1.1.2. Kết quả khảo sát chất lượng môi trường năm 2011
• 3.1.1.3. Đánh giá chung
• 3.1.2. TỈNH BẮC NINH
• 3.1.2.1. Tổng quan làng nghề Bắc Ninh
• 3.1.2.2. Kết quả khảo sát tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• 3.1.2.3. Đánh giá chung
• 3.1.3. TỈNH HƯNG YÊN
• 3.1.3.1. Tổng quan về làng nghề, cụm công nghiệp làng nghề
• 3.1.3.2. Kết quả khảo sát tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh
• 3.1.3.3. Đánh giá chung
• 3.1.4. TỈNH HẢI DƯƠNG
• 3.1.4.1. Tổng quan về làng nghề Hải Dương. Kết quả khảo sát tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh
• 3.1.4.2. Đánh giá chung
• 3.1.5. TỈNH NAM ĐỊNH
• 3.1.5.1. Tổng quan về các làng nghề Nam Định
• 3.1.5.2. Kết quả khảo sát tại các làng nghề trên địa bàn tỉnh
• 3.1.5.3. Đánh giá chung
• 3.2. PHẦN B: TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI CÁC LÀNG NGHỀ
• 3.2.1. Hiện trạng văn bản quy phạm pháp luật
• 3.2.1.1. Cấp Trung ương
• 3.2.1.2. Cấp địa phương
• 3.2.2. Việc ban hành tiêu chuẩn môi trường và quy chuẩn kỹ thuật về môi trường có liên quan đến làng nghề
• 3.2.3. Phân công trách nhiệm về quản lý môi trường làng nghề
• 3.2.4. Việc thực hiện chính sách, pháp luật về BVMT
• 3.2.5. Đánh giá chung
• 3.2.6. Đề xuất, kiến nghị giải pháp bảo vệ môi trường làng nghề
• 3.2.6.1. Nhóm giải pháp về thể chế, chính sách. Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện
• 3.2.6.2. Nhóm giải pháp về nguồn lực
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề

Đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề tại các tỉnh Bắc Bộ cho thấy nhiều vấn đề nghiêm trọng. Các hoạt động sản xuất tại đây thường gây ra ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Theo số liệu khảo sát, chất lượng không khí và nước tại nhiều làng nghề không đạt tiêu chuẩn, dẫn đến tình trạng ô nhiễm ngày càng gia tăng. Các chất thải từ sản xuất, bao gồm chất thải rắn, lỏng và khí, thường không được xử lý đúng cách, gây ra tác động tiêu cực đến môi trường xung quanh. Đặc biệt, các làng nghề truyền thống như làng nghề gốm, dệt, và chế biến thực phẩm đang phải đối mặt với áp lực lớn từ ô nhiễm. Việc thiếu các hệ thống quản lý môi trường hiệu quả đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm kéo dài, ảnh hưởng đến đời sống và sức khỏe của người dân. "Ô nhiễm môi trường làng nghề đã trở thành vấn đề bức xúc cần được giải quyết ngay".

1.1. Tác động môi trường từ hoạt động sản xuất

Hoạt động sản xuất tại các làng nghề Bắc Bộ đã tạo ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Các chất thải từ quá trình sản xuất, như bụi, khí thải và nước thải, thường không được xử lý đúng cách. Điều này dẫn đến ô nhiễm không khí và nguồn nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nồng độ các chất ô nhiễm trong không khí tại các làng nghề cao hơn nhiều so với mức cho phép. "Chất lượng không khí tại các làng nghề truyền thống đang ở mức báo động". Việc thiếu ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng cũng là một nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Các biện pháp bảo vệ môi trường hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn ô nhiễm, đòi hỏi sự can thiệp từ chính quyền và các tổ chức liên quan.

II. Chính sách bảo vệ môi trường

Chính sách bảo vệ môi trường tại các tỉnh Bắc Bộ đã được xây dựng nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực từ hoạt động sản xuất làng nghề. Tuy nhiên, việc thực hiện các chính sách này còn nhiều hạn chế. Các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường chưa được áp dụng đồng bộ và hiệu quả. Nhiều địa phương vẫn chưa có đủ nguồn lực để thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường. "Chính sách bảo vệ môi trường cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn". Việc thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng cũng là một yếu tố cản trở việc thực hiện hiệu quả các chính sách này. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc giám sát và thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường.

2.1. Đánh giá thực hiện chính sách

Đánh giá thực hiện chính sách bảo vệ môi trường tại các làng nghề cho thấy nhiều bất cập. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực từ chính quyền địa phương, nhưng việc thực hiện các chính sách này vẫn còn nhiều khó khăn. Các văn bản pháp luật chưa được áp dụng một cách đồng bộ, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường vẫn tiếp diễn. "Cần có một cơ chế giám sát chặt chẽ hơn để đảm bảo việc thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường". Hơn nữa, sự thiếu hụt nguồn lực và kinh phí cho các hoạt động bảo vệ môi trường cũng là một rào cản lớn. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường là rất cần thiết để tạo ra sự thay đổi tích cực trong hành động bảo vệ môi trường tại các làng nghề.

III. Đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường

Để cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường tại các làng nghề Bắc Bộ, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Đầu tiên, cần tăng cường công tác quản lý môi trường, bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng về xử lý chất thải và bảo vệ môi trường. "Cần có các chương trình đào tạo cho người dân về bảo vệ môi trường". Thứ hai, cần khuyến khích các làng nghề áp dụng công nghệ sạch và thân thiện với môi trường trong sản xuất. Việc đầu tư vào các hệ thống xử lý chất thải hiện đại sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và doanh nghiệp trong việc thực hiện các giải pháp bảo vệ môi trường. "Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong việc bảo vệ môi trường".

3.1. Giải pháp về thể chế và chính sách

Giải pháp về thể chế và chính sách là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường tại các làng nghề. Cần xây dựng các chính sách cụ thể nhằm khuyến khích các làng nghề thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường. "Chính sách cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn". Đồng thời, cần có các cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện các chính sách này. Việc tạo ra các quỹ hỗ trợ cho các làng nghề trong việc đầu tư vào công nghệ sạch cũng là một giải pháp quan trọng. Hơn nữa, cần có sự tham gia của các tổ chức xã hội trong việc giám sát và thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động làng nghề tại Việt Nam, đặc biệt ở các tỉnh Bắc Bộ, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn với hơn 3.300 làng nghề được công nhận và hàng nghìn làng có nghề chưa được công nhận. Tại Hà Nội, có hơn 272 làng nghề được cấp bằng công nhận với hơn 600.000 lao động tham gia, đóng góp khoảng 8,3% giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất khẩu đạt 804,5 triệu USD năm 2010. Tuy nhiên, sự phát triển tự phát, quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu và thiếu hệ thống xử lý chất thải đã gây ra áp lực lớn lên môi trường sống, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá hiện trạng môi trường tại các làng nghề tiêu biểu ở một số tỉnh Bắc Bộ, đồng thời phân tích việc thực hiện chính sách pháp luật về bảo vệ môi trường (BVMT) làng nghề. Nghiên cứu tập trung vào các tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương và Nam Định trong năm 2012, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp quản lý và cải thiện môi trường làng nghề.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp số liệu cụ thể về mức độ ô nhiễm không khí, nước thải và chất thải rắn tại các làng nghề, từ đó hỗ trợ xây dựng chính sách phát triển bền vững, hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các chỉ số ô nhiễm vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) từ 1,1 đến hơn 100 lần tại nhiều địa điểm khảo sát cho thấy sự cấp thiết của việc kiểm soát ô nhiễm tại các làng nghề.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về phát triển bền vững, quản lý môi trường và chính sách công. Lý thuyết phát triển bền vững nhấn mạnh sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Mô hình quản lý môi trường làng nghề tập trung vào ba yếu tố chính: nguồn thải, tác động môi trường và biện pháp kiểm soát. Các khái niệm chuyên ngành bao gồm:

• Chất lượng môi trường: Đánh giá dựa trên các chỉ tiêu không khí, nước và đất theo tiêu chuẩn quốc gia.
• Ô nhiễm môi trường làng nghề: Tác động tiêu cực do hoạt động sản xuất gây ra, bao gồm khí thải, nước thải và chất thải rắn.
• Chính sách pháp luật về BVMT: Các văn bản quy phạm pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và chương trình hành động của Chính phủ liên quan đến bảo vệ môi trường làng nghề.
• Cụm công nghiệp làng nghề (CCN): Khu vực tập trung các cơ sở sản xuất làng nghề nhằm kiểm soát ô nhiễm và nâng cao hiệu quả quản lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổ hợp các phương pháp sau:

• Phương pháp thống kê, tổng hợp: Thu thập và phân tích số liệu từ các báo cáo, điều tra của UBND, Sở TN&MT và Tổng cục Môi trường.
• Phương pháp điều tra, phỏng vấn: Khảo sát thực địa, phỏng vấn cán bộ quản lý và người dân tại 5 làng nghề tiêu biểu ở các tỉnh Bắc Bộ.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích mẫu: Thu thập mẫu nước thải, khí thải và chất thải rắn để phân tích các chỉ tiêu ô nhiễm theo QCVN.
• Phương pháp phân tích, đánh giá: So sánh kết quả phân tích với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, đánh giá mức độ ô nhiễm và hiệu quả thực hiện chính sách.
• Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến chuyên gia môi trường để hoàn thiện đánh giá và đề xuất giải pháp.
• Phương pháp kế thừa: Sử dụng dữ liệu từ các dự án, nhiệm vụ trước đây của Bộ TN&MT và các cơ quan liên quan.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 5 làng nghề điển hình với hàng trăm hộ sản xuất, lấy mẫu phân tích môi trường tại nhiều vị trí khác nhau. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp so sánh định lượng với tiêu chuẩn quốc gia và đánh giá định tính về thực trạng quản lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại các làng nghề: Tại 46 làng nghề Hà Nội khảo sát năm 2010, có tới 97,8% làng nghề có chỉ tiêu chất lượng không khí vượt quy chuẩn từ 1,1 đến 4,3 lần. Ví dụ, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc có nồng độ H2S vượt 2,8 - 3,1 lần; làng nghề sơn mài Hạ Thái có bụi PM10 vượt 3,35 - 3,8 lần; làng nghề đồ gỗ mỹ nghệ Bắc Hồng có bụi PM10 vượt 7,9 - 80 lần.

2. Ô nhiễm nước thải phổ biến và nghiêm trọng: 100% mẫu nước thải tại các làng nghề Hà Nội vượt tiêu chuẩn về ít nhất một chỉ tiêu. Làng nghề cơ khí Phùng Xá có 8/12 chỉ tiêu vượt từ 21,3 đến 107,1 lần; làng nghề chế biến nông sản thực phẩm Bá Nội vượt 2,5 - 14 lần; làng nghề dệt Vạn Phúc vượt TSS 2,6 lần; làng nghề tái chế nhựa Trung Văn vượt BOD5, COD và các chất lơ lửng.

3. Chất thải rắn và chất thải nguy hại chưa được xử lý hiệu quả: Tại làng nghề tái chế nhựa Trung Văn, chất thải nguy hại ước tính khoảng 62 tấn/tháng, nhiều chất thải đổ trực tiếp ra môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước ngầm và không khí. Tại Bắc Ninh, chất thải nguy hại từ làng nghề giấy Phong Khê và đúc đồng Đại Bái cũng gây ô nhiễm nghiêm trọng.

4. Việc thực hiện chính sách pháp luật về BVMT còn hạn chế: Các địa phương chưa có cán bộ chuyên trách môi trường làng nghề, kinh phí quản lý hạn chế, ý thức BVMT của người dân và doanh nghiệp thấp. Hệ thống xử lý nước thải và chất thải rắn chưa đồng bộ, nhiều cơ sở sản xuất vẫn xả thải trực tiếp ra môi trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của ô nhiễm là do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, sản xuất xen kẽ trong khu dân cư, thiếu hệ thống xử lý chất thải và quản lý nhà nước chưa chặt chẽ. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy tình trạng ô nhiễm làng nghề tại Việt Nam có mức độ nghiêm trọng hơn do đặc thù phát triển tự phát và thiếu quy hoạch.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh mức độ vượt quy chuẩn các chỉ tiêu ô nhiễm không khí và nước thải tại các làng nghề tiêu biểu, bảng tổng hợp lượng chất thải phát sinh và tỷ lệ thu gom xử lý. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng các cụm công nghiệp làng nghề tập trung, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường thực thi pháp luật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hoàn thiện quy hoạch phát triển cụm công nghiệp làng nghề (CCN): Tập trung di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư, đầu tư hệ thống xử lý nước thải và chất thải rắn đồng bộ. Mục tiêu giảm 50% lượng chất thải chưa xử lý trong vòng 3 năm, do UBND các tỉnh phối hợp Sở TN&MT thực hiện.

2. Tăng cường công tác quản lý và giám sát môi trường: Thành lập đội ngũ cán bộ chuyên trách môi trường làng nghề tại các cấp địa phương, nâng cao năng lực kiểm tra, xử phạt vi phạm. Mục tiêu đạt 100% làng nghề có cán bộ quản lý môi trường trong 2 năm tới.

3. Nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng: Triển khai các chương trình tuyên truyền, đào tạo kỹ thuật BVMT cho người dân và doanh nghiệp làng nghề, khuyến khích áp dụng công nghệ sạch. Mục tiêu 70% hộ sản xuất tham gia các khóa đào tạo trong 1 năm.

4. Huy động nguồn lực tài chính cho BVMT làng nghề: Xây dựng quỹ hỗ trợ phát triển công nghệ xử lý chất thải, khuyến khích xã hội hóa và hợp tác công tư. Mục tiêu tăng 30% vốn đầu tư cho BVMT trong 5 năm, do Bộ TN&MT phối hợp các địa phương triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và phát triển nông thôn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy hoạch phát triển làng nghề bền vững, nâng cao hiệu quả quản lý môi trường.

2. Các tổ chức nghiên cứu và đào tạo về môi trường và phát triển bền vững: Là tài liệu tham khảo khoa học, bổ sung kiến thức thực tiễn về ô nhiễm môi trường làng nghề và giải pháp quản lý.

3. Doanh nghiệp và hộ sản xuất làng nghề: Hiểu rõ tác động môi trường của hoạt động sản xuất, từ đó áp dụng các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm, nâng cao hiệu quả sản xuất và tuân thủ pháp luật.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư: Tham gia giám sát, vận động nâng cao nhận thức BVMT, thúc đẩy xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường tại các làng nghề.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao các làng nghề lại gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng?
   Do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, sản xuất xen kẽ trong khu dân cư và thiếu hệ thống xử lý chất thải. Ví dụ, làng nghề cơ khí Phùng Xá có chỉ tiêu BOD5 vượt quy chuẩn hơn 1,2 lần, COD vượt hơn 1,1 lần.

2. Các chỉ tiêu ô nhiễm nào thường vượt quy chuẩn tại làng nghề?
   Chủ yếu là bụi PM10, SO2, NO2 trong không khí và BOD5, COD, TSS trong nước thải. Tại làng nghề sơn mài Hạ Thái, bụi PM10 vượt 3,8 lần; tại làng nghề dệt Vạn Phúc, TSS vượt 2,6 lần.

3. Chính sách pháp luật hiện nay đã được thực hiện như thế nào?
   Chính sách đã được ban hành nhưng việc thực thi còn hạn chế do thiếu cán bộ chuyên trách, kinh phí quản lý thấp và ý thức BVMT của người dân chưa cao.

4. Giải pháp nào hiệu quả nhất để giảm ô nhiễm làng nghề?
   Xây dựng cụm công nghiệp làng nghề tập trung với hệ thống xử lý chất thải đồng bộ, kết hợp nâng cao nhận thức và tăng cường quản lý nhà nước.

5. Làm thế nào để huy động nguồn lực cho công tác BVMT làng nghề?
   Khuyến khích xã hội hóa, xây dựng quỹ hỗ trợ công nghệ sạch, hợp tác công tư và tăng cường đầu tư từ ngân sách nhà nước.

Kết luận

• Các làng nghề tại Bắc Bộ đóng góp quan trọng vào kinh tế nông thôn nhưng đang đối mặt với ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, đặc biệt là không khí và nước thải vượt quy chuẩn từ 1,1 đến hơn 100 lần.
• Nguyên nhân chính là do sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, thiếu quy hoạch và quản lý môi trường yếu kém.
• Việc thực hiện chính sách pháp luật về BVMT làng nghề còn nhiều hạn chế, cần tăng cường năng lực quản lý và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Đề xuất xây dựng cụm công nghiệp làng nghề, tăng cường quản lý, nâng cao nhận thức và huy động nguồn lực tài chính là các giải pháp trọng tâm.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc phát triển làng nghề bền vững, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Tiếp theo, cần triển khai các đề án thí điểm xây dựng cụm công nghiệp làng nghề, đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo nâng cao nhận thức và kỹ năng BVMT cho người dân và doanh nghiệp. Mời các cơ quan, tổ chức và cá nhân quan tâm phối hợp thực hiện để góp phần phát triển làng nghề bền vững, thân thiện môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong những năm gần đây, chính sách phát triển KT - XH và định hƣớng công nghiệp hóa - hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của Đảng và Nhà nƣớc ta đã tạo động lực cho sự phát triển mạnh mẽ của các làng nghề. Nhiều làng nghề truyền thống đƣợc khôi phục trở lại và nhiều làng nghề mới ra đời, góp phần thay đổi bộ mặt nông thôn Việt Nam, mang lại nhiều hiệu quả kinh tế, nâng cao đời sống, tăng thu nhập cho ngƣời lao động, góp phần xóa đói giảm nghèo, giải quyết lao động dƣ thừa tại các địa phƣơng thu hút một số lƣợng lớn lao động nhàn rỗi ở nông thôn, tỷ trọng đóng góp cho ngân sách Nhà nƣớc ngày một tăng lên theo đà phát triển. Do tính chất linh hoạt trong sản xuất, quy mô sản xuất nhỏ, sản phẩm đa dạng và luôn thay đổi theo nhu cầu thị trƣờng, các làng nghề đang là một bộ phận quan trọng cấu thành nền kinh tế và luôn đƣợc chú trọng trong các định hƣớng phát triển KT - XH nƣớc ta. Bên cạnh những mặt thuận lợi, các làng nghề của Việt Nam đang đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức nhƣ trình độ sản xuất, chất lƣợng sản phẩm, các mâu thuẫn về xã hội.

nhƣng quan trọng nhất là các tác động đến chất lƣợng môi trƣờng sống và và sức khỏe cộng đồng do hoạt động sản xuất của làng nghề gây ra. Đa phần các làng nghề Việt Nam đƣợc hình thành và phát triển một cách tự phát, với công nghệ lạc hậu và thiết bị đơn giản, thủ công, hiệu quả sử dụng nguyên nhiên liệu thấp, mặt bằng sản xuất hạn chế, việc đầu tƣ cho xây dựng các hệ thống BVMT nhƣ xử lý, giảm thiểu chất thải (lỏng, rắn và khí) từ các quá trình sản xuất rất ít đƣợc quan tâm; ý thức BVMT sinh thái và bảo vệ sức khỏe cho chính gia đình của ngƣời lao động còn rất hạn chế. Vì vậy, vấn đề ô nhiễm môi trƣờng các làng nghề ở nông thôn đã và đang là vấn đề bức xúc cần đƣợc quan tâm và giải quyết. Trƣớc những thực trạng bức xúc đó, trong những năm qua, Đảng và Chính phủ đã rất quan tâm chỉ đạo các cơ quan hữu quan, chính quyền địa phƣơng và cộng đồng quan tâm giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trƣờng tại các làng nghề.

Cụ thể là: - Ngày 15 tháng 11 năm 2004, Bộ Chính trị đã ra Nghị quyết số 41-NQ/TƢ về “BVMT trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc” trong đó đã xác định một trong các nhiệm vụ cụ thể là: “khắc phục cơ bản nạn ô nhiễm môi trƣờng làng nghề, các cơ sở công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp đi đôi với hình thành các CCN 5 bảo đảm các điều kiện về xử lý môi trƣờng; chủ động có kế hoạch thu gom và xử lý khối lƣợng rác thải ngày càng tăng lên”. - Ngày 22/02/2005, Thủ tƣớng Chính phủ đã có Quyết định số 34/2005/QĐ- TTg ban hành Chƣơng trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 41- NQ/TW. Trong đó, xác định nhiệm vụ “Quy hoạch và quản lý môi trƣờng trong phát triển làng nghề, CCN, trang trại chăn nuôi tập trung; xây dựng và tổ chức thực hiện chƣơng trình cải thiện ô nhiễm môi trƣờng làng nghề”. - Ngày 02 tháng 12 năm 2003, Chính phủ đã phê duyệt “Chiến lƣợc BVMT quốc gia đến năm 2010 và định hƣớng đến năm 2020”, (ban hành theo Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg).

Trong đó, đã xác định nội dung về BVMT tại các khu vực trọng điểm (nội dung 3.4) là “chú trọng BVMT tại các làng nghề” bằng các biện pháp cải tiến công nghệ, xây dựng hệ thống xử lý chất thải hoặc quy hoạch các khu làng nghề với hệ thống kết cấu hạ tầng đạt tiêu chuẩn môi trƣờng. Tuy nhiên, trong danh mục các chƣơng trình ƣu tiên thực hiện Chiến lƣợc không có nội dung cụ thể nào về BVMT đối với làng nghề. - Ngày 12 tháng 12 năm 2005, Thủ tƣớng Chính phủ ban hành Quyết định số 328/2005/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch quốc gia kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng đến năm 2010. Trong đó, đặt ra mục tiêu: “Tăng cƣờng mạnh mẽ năng lực kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng và xử lý chất thải, đặc biệt chất thải ở những vùng kinh tế trọng điểm, khu đô thị, KCN, làng nghề và lƣu vực sông”.

Nội dung thứ 15 trong 19 nội dung, chƣơng trình, đề án, dự án ƣu tiên để triển khai thực hiện Kế hoạch là: “Dự án kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng làng nghề” do Bộ TN&MT đã và đang chủ trì thực hiện nhằm tạo dựng hành lang pháp lý và các công cụ kỹ thuật cần thiết cho công tác BVMT tại các làng nghề trên lãnh thổ Việt Nam hiện nay. Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nƣớc đã quan tâm đầu tƣ và hỗ trợ phát triển các làng nghề. Đồng thời, nhiều công trình nghiên cứu, điều tra, khảo sát về thực trạng ô nhiễm môi trƣờng làng nghề đƣợc tiến hành. Các công trình này đã thu đƣợc những kết quả nhất định nhƣng những kết quả đó vẫn manh mún, rời rạc, chƣa đủ sức mạnh để tạo một bƣớc đột phá trong công tác quản lý môi trƣờng và xử lý ô nhiễm môi trƣờng làng nghề, chƣa tạo động lực để thúc đẩy các làng nghề vừa phát triển, vừa đảm bảo đƣợc sự tuân thủ các quy định về BVMT.

Bên cạnh đó, đến nay vẫn chƣa có một 6 cơ chế ràng buộc đủ mạnh để các cấp chính quyền, ngƣời dân nâng cao nhận thức, trách nhiệm trong công tác cải thiện và BVMT làng nghề; chƣa khuyến khích đƣợc công tác xã hội hóa trong BVMT làng nghề. Với thực trạng báo động của môi trƣờng làng nghề, tôi đã thực hiện đề tài “Đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề và việc thực hiện chính sách pháp luật về BVMT làng nghề tại một số tỉnh Bắc bộ”. Kết quả của đề tài sẽ hỗ trợ cho việc đƣa ra các mục tiêu tổng quát và các mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn, với lộ trình hợp lý nhằm từng bƣớc phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý, khắc phục ô nhiễm môi trƣờng làng nghề. TỔNG QUAN MÔI TRƢỜNG LÀNG NGHỀ VIỆT NAM 1.

HIỆN TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC LÀNG NGHỀ VIỆT NAM Từ xa xƣa, hoạt động sản xuất nghề thủ công đã là một trong những nét văn hóa đặc thù trong đời sống của ngƣời dân nông thôn Việt Nam. Theo thời gian, các hoạt động sản xuất đơn lẻ dần gắn kết với nhau, hình thành nên các làng nghề, xóm nghề, trong đó có nhiều làng mang tính truyền thống, tồn tại lâu đời, trở thành một hình thức kết cấu KT - XH của nông thôn. Bên cạnh sự đóng góp to lớn vào đời sống kinh tế, hoạt động sản xuất nghề còn giúp ngƣời dân gắn bó với nhau, tạo ra những truyền thống, nét đẹp trong đời sống văn hóa, tinh thần cho nông thôn Việt Nam. Trong những năm qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa, làng nghề nƣớc ta cũng đang có tốc độ phát triển mạnh thông qua sự tăng trƣởng về số lƣợng và chủng loại ngành nghề sản xuất mới.

Một số làng nghề từng bị mai một trong thời kỳ bao cấp thì nay cũng đang dần đƣợc khôi phục và phát triển. Nhiều sản phẩm thủ công truyền thống của làng nghề có đƣợc vị thế trên thị trƣờng, đƣợc khách hàng trong và ngoài nƣớc ƣa chuộng. Tuy nhiên, có một thực tế là đã và đang có sự biến thái, pha tạp giữa làng nghề thực sự mang tính chất thủ công, truyền thống và làng nghề mà thực chất là sự phát triển công nghiệp nhỏ ở khu vực nông thôn, tạo nên một bức tranh hỗn độn của làng nghề Việt Nam. Cho đến nay, đã có số liệu thống kê về số lƣợng, loại hình của các làng nghề, làng nghề truyền thống và làng có nghề cũng nhƣ mật độ và phân bố trên quy mô toàn quốc nhƣng chƣa đầy đủ và toàn diện.

Nguyên nhân chủ yếu là do tuy đã có tiêu chí phân loại làng nghề và làng nghề truyền thống, nhƣng còn chƣa thống nhất về cách hiểu và cách thức phân loại giữa các địa phƣơng, dẫn tới một số địa phƣơng vẫn chƣa công nhận làng nghề, trong khi đó, nhiều địa phƣơng khác ngoài việc đã công nhận rất nhiều làng nghề, còn thống kê đƣợc hàng trăm, thậm chí hàng nghìn làng có nghề trên địa bàn tỉnh. Bên cạnh đó, thời điểm thống kê và phƣơng pháp thống kê cũng ảnh hƣởng rất lớn đến các thông tin và số liệu về làng nghề do tính biến động liên tục theo nhu cầu thị trƣờng, thay đổi theo mùa vụ sản xuất hoặc theo nguồn nguyên liệu sản xuất. Theo kết quả Nghiên cứu Quy hoạch phát triển ngành nghề thủ công phục vụ công nghiệp hóa nông thôn Việt Nam từ 2002 - 2004 trong khuôn khổ hợp tác với tổ chức JICA của Bộ 8 NN &PTNT thì hiện có khoảng 2. Theo số liệu thống kê mới nhất của Tổng cục Môi trƣờng đƣợc tổng hợp từ báo cáo chính thức của UBND, Sở TN&MT các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng tính đến tháng 7/2011 thì tổng số làng nghề và làng có nghề trên toàn quốc là 3.318 làng nghề đã đƣợc công nhận và 2.037 làng có nghề chƣa đƣợc công nhận.

Sự phân bố các làng nghề ở Việt Nam - Làng nghề truyền thống phân bố và có mật độ không đều giữa các vùng miền trên phạm vi toàn quốc và phản ánh những nét đặc thù của các dân tộc. Ví dụ, ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số thì nghề dệt thổ cẩm, đan lát, nghề gốm là những thế mạnh, mang nặng tính tự cung tự cấp, ở vùng đồng bằng hoạt động làng nghề rất đa dạng từ những hoạt động sản xuất các công cụ sản xuất nông nghiệp đến những hoạt động đòi hỏi kỹ năng tay nghề cao nhƣ chạm bạc, đúc đồng làm các vật dụng thờ cúng… - Các làng nghề ở nƣớc ta chủ yếu tập trung tại những vùng nông thôn, vì vậy, khái niệm làng nghề luôn đƣợc gắn với nông thôn. Tuy nhiên, hiện nay do xu thế đô thị hóa, nhiều khu vực nông thôn đã trở thành đô thị, nhƣng vẫn duy trì nét sản xuất văn hóa truyền thống, chính điều này đã tạo ra “lỗ hổng” trong chính sách phát triển và hành lang pháp lý về quản lý làng nghề. - Làng nghề tập trung nhiều nhất ở miền Bắc, chiếm từ 60 - 70% trong đó đồng bằng sông Hồng chiếm khoảng 50%, tập trung chủ yếu ở các tỉnh Hà Tây cũ, Bắc Ninh; Hƣng Yên, Hà Nội, Thái Bình, Nam Định… Ở miền Trung chiếm khoảng 23,6%, tập trung nhiều ở các tỉnh Quảng Nam, Thừa Thiên Huế.