Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên đặc biệt và vô cùng quý giá, những giá trị của rừng mang lại cho con người rất lớn. Rừng cung cấp một khối lượng lớn gỗ và lâm sản cho các ngành công nghiệp, cung cấp nguyên liệu cho các ngành chế biến, lương thực thực phẩm cho cuộc sống của người dân sống trong và gần rừng. Ngoài ra rừng còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn đa dạng sinh học, góp phần bảo vệ nguồn nước, đất, điều hòa khí hậu, hạn chế một số thiên tai như: hạn hán, lũ lụt, gió bão, đặc biệt là sự nóng lên của trái đất, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Vì thế vai trò của rừng ngày càng trở nên quan trọng.
Trong quá trình phát triển, loài người đã biết sử dụng những sản phẩm của rừng mà đặc biệt là thực vật rừng để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống. Sự tích luỹ kinh nghiệm khiến cho con người hiểu rõ hơn về tác dụng của các loài thực vật rừng, từ đó chọn lọc và sử dụng chúng trong các hoạt động đời sống. Tuỳ từng đất nước, dân tộc, cộng đồng mà các loài cây, các bộ phận của cây được sử dụng theo những mục đích khác nhau, tác dụng khác nhau. Việt Nam nằm ở Đông-Nam lục địa Châu Á, có đường biên giới trên đất liền khoảng 3.700 km dọc theo các triền núi và châu thổ Mê Kông, có bờ biển dài 3.
Phần lãnh thổ Việt Nam trải dài từ Lũng Cú - Hà Giang tới Mũi Cà Mau nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, với sự thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở những vùng đất thấp phía nam đến các đặc điểm mang tính chất cận nhiệt đới ở các vùng núi cao phía bắc. Thêm vào đó, Việt Nam có nhiều dạng địa hình khác nhau, hình n 2 thành nên những hệ sinh thái khác biệt. Những đặc điểm khí hậu và địa hình đó đã góp phần tạo nên một Việt Nam giàu tính đa dạng sinh học. Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc lại có những bản sắc, phong tục, tập quán và điều kiện sống khác nhau nên ở mỗi vùng cư trú, mỗi dân tộc, cộng đồng dân cư đã đúc kết, tích luỹ cho riêng mình những kinh nghiệm quý báu về sử dụng thực vật để phục vụ các nhu cầu của cuộc sống.
Tuy nhiên, hầu hết chúng chỉ được lưu truyền trong nội bộ các cộng đồng riêng lẻ. Trong số đó có rất nhiều tri thức kinh nghiệm có thể sử dụng để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của người dân. Theo quá trình phát triển của đất nước sự tích luỹ về kiến thức, kinh nghiệm quý báu này đang dần bị mai một và lãng quên. Ở Việt Nam cũng có rất nhiều loại gia vị thực phẩm đặc trưng của từng dân tộc, từng vùng miền trên khắp đất nước.
Mỗi nơi lại có cách điều chế, sử dụng riêng của mình, có những cách thức vô cùng đặc biệt được gọi là bí quyết chỉ truyền cho người trong nhà, hoặc nội bộ dòng tộc, hình thành nên những loại gia vị thực phẩm đặc sản. Vũ Chấn là một xã thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam. Xã nằm ở phía bắc của huyện và thuộc lưu vực của sông Nghinh Tường. Vũ Chấn giáp với hai xã Sảng Mộc và Nghinh Tường lần lượt ở phía tây bắc và đông bắc, giáp với xã Phú Thượng ở phía đông nam, giáp với xã Lâu Thượng ở phía nam, giáp với xã Cúc Đường ở phía tây nam và giáp với xã Thượng Nung ở phía tây.
Xã Vũ Chấn có gần 100% dân số là dân tộc ít người. Với 6 dân tộc đa số là dân tộc Tày và Dao. Vũ Chấn được chia thành 10 xóm là Na Mấy, Đồng Đình, Na Rang, Khe Rạc, Cao Sơn, Na Đồng, Khe Rịa, Na Cà, Khe Cái, Khèn Nọi. n 3 Với sự đa dạng về thành phần dân tộc, kiến thức bản địa về các loài cây gia vị thực phẩm nơi đây vô cùng phong phú.
Để góp phần bảo tồn kiến thức về cây gia vị thực phẩm được tích luỹ, cũng như bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý các loài cây gia vị thực phẩm, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá hiện trạng khai thác và sử dụng các loài thực vật rừng dùng làm thực phẩm, gia vị tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Nhằm đánh giá mục đích thực trạng khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thực vật làm gia vị thực phẩm của người dân địa phương. Tìm hiểu, phân tích và làm rõ nguyên nhân những tồn tại, khó khăn từ đó đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển thực vật làm gia vị thực phẩm tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được thành phần loài lâm sản ngoài gỗ được sử dụng làm thực phẩm, gia vị.
- Xác định được thực trạng khai thác, sử dụng của các loài cây làm thực phẩm, gia vị trên địa bàn ghiên cứu - Đề xuất được một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển các loài thực vật rừng làm thực phẩm, gia vị. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Việc nghiên cứu đề tài trước hết là một phương pháp tốt để tự hệ thống và củng cố lại những kiến thức đã học. Giúp sinh viên có cơ hội vận dụng lý thuyết vào thực tế.
Biết cách thu thập, phân tích và xử lý thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với cộng đồng thôn bản và người dân. n 4 Làm tiền đề cho sinh viên sau khi ra trường có thêm kiến thức để vững vàng bước vào cuộc sống sau này. Ý nghĩa trong thực tiễn Giúp bảo tồn kiến thức bản địa về các loài cây được sử dụng làm thực phẩm, gia vị. Bổ sung thêm kiến thức bản địa vào kho tàng kiến thức dân tộc.
Nâng cao ý thức trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên rừng và kết hợp hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng với hiệu quả bảo vệ môi trường. Tìm ra giá trị sử dụng của các loài cây làm thực phẩm, gia vị. n 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest products) bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hoặc các sản phẩm của chúng) củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi (J.
De beer, 2000) LSNG thường được phân chia theo nhóm giá trị sử dụng như sau: - Nhóm LSNG dùng làm nguyên liệu công nghiệp - Nhóm LSNG dùng làm vật liệu thủ công mỹ nghệ - Nhóm LSNG dùng làm lương thực thực phẩm và chăn nuôi - Nhóm LSNG dùng làm dược liệu - Nhóm LSNG dùng làm cảnh LSNG đa dạng về giá trị sử dụng do đó nó có vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội. LSNG có tầm quan trọng về kinh tế xã hội, chúng có giá trị lớn và có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm cho người dân trong vùng. LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng. Chúng đóng góp vào sự đa dạng sinh học cho rừng, chúng là nguồn gen hoang dã quý có thể bảo tồn phục vụ gây trồng công nghiệp.
LSNG hiện đang bị cạn kiệt cùng với sự suy thoái của rừng bởi sự ảnh hưởng của tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc 2. Tình hình trên thế giới Lịch sử của các loài cây gia vị thực phẩm dài như chính lịch sử của nhân loại. Người ta đã sử dụng các loại thực vật để làm gia vị thực phẩm từ rất sớm.
Không có mặt hàng nào có thể so sánh với vai trò của gia vị thực phẩm trong sự phát triển của nền văn minh hiện đại. Cuộc sống của người dân và các loài cây này ngày càng gắn bó và chi phối lẫn nhau. Theo quá trình lịch sử và kinh tế, vị thế của cây gia vị thực phẩm không ngừng được nâng lên, chúng là những thành phần thiết yếu của các sản phẩm như: thuốc men, nước hoa, mỹ phẩm, thực phẩm. Người dân trên khắp thế giới đã chọn và khai thác các loại cây hương liệu và gia vị trong tự nhiên từ thời cổ đại.
Những kiến thức về nơi chúng phát triển và thời gian tốt nhất để thu thập chúng đã hình thành một truyền thống truyền miệng quan trọng giữa những người sản xuất của nhiều quốc gia khác nhau trong nhiều nền văn hóa khác nhau. Những truyền thống cổ xưa đã cân bằng thành công giữa cung và cầu, cho phép thực vật có thể tái sinh và tái sản xuất để khai thác theo mùa. Gia vị đóng một vai trò quan trọng trong tất cả các nền văn minh cổ đại tiêu biểu như Trung Quốc - Ấn Độ, Hy Lạp - La Mã, Babylon - Ai Cập, và từ lâu chúng đã được đánh giá là có khả năng chống lại bệnh tật. Điều này được xác thực trong thời đại kim tự tháp ở Ai Cập.
Trong giai đoạn này, hành tây và tỏi được cho người lao động ăn để bảo vệ sức khỏe và quế của họ đã được sử dụng để ướp người chết. Sử dụng thuốc là các loại gia vị được đề cập trong “Charaka Samhita and Sushruta Samhita”. Ban đầu con người sử dụng các loại gia vị trong thực phẩm là để bảo quản thịt, do đặc tính kháng khuẩn của chúng. Với sự ra đời của điện lạnh, nhu cầu đối với các loại gia vị như một chất bảo quản trong thế giới phương Tây giảm.
Tuy nhiên, theo thời gian các n 7 loại gia vị đã trở thành không thể thiếu trong nghệ thuật ẩm thực để tăng cường hương vị và khẩu vị của các loại thực phẩm và đồ uống, vì vậy việc sử dụng chúng không ngừng tăng ở phương Tây. Với sự phát triển của các quy trình tách, chiết xuất gia vị, gia vị đã được sử dụng rộng rãi hơn trong nước hoa, mỹ phẩm và các ngành công nghiệp dược phẩm.