Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình dịch HIV/AIDS 1. Trên thế giới Đại dịch HIV/AIDS đã đặt một gánh nặng lớn về bệnh tật và tử vong lên phụ nữ và trẻ em. Theo Báo cáo về sức khoẻ phụ nữ và trẻ em gái trên toàn cầu do Tố chức Y tế Thể giới (WHO) mới công bố vào đầu 11/2009 thì các bệnh liên quan đến AIDS đang là nguyên nhân hàng đầu gây ra bệnh tật và tử vong cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản ở các nước có thu nhập thấp và trung bình.
Theo thống kê của WHO đến tháng 12/2007 toàn thế giới có khoảng 33,2 triệu người hiện đang bị nhiễm HIV, 50% người đang sổng với HIV trên thế giới là phụ nữ và 7,5% là trẻ em dưới 15 tuổi [7]. Phụ nữ đang trở thành nhóm dân số có tốc độ gia tăng tỷ lệ nhiễm HIV, ở những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch như khu vực cận Sahara Châu Phi, hai phần ba tổng số người đang sống với HIV và 77% số phụ nữ nhiễm HIV của toàn thế giới đang sống tại khu vực này [19], Số trẻ em dưới 15 tuổi nhiễm HIV ngày một tăng. Chỉ tính riêng trong năm 2008, ước tính trên toàn cầu có khoảng 430.000 trẻ em sinh ra bị nhiễm HIV từ mẹ, hơn 90% trong số trẻ mới nhiễm năm 2008 là ở các nước vùng cận Sahara châu Phi [1]. Ở các nước có thu nhập thấp và trung bình, trong 115 triệu ca sinh mỗi năm, ước tính 1,5 triệu ca là từ các bà mẹ nhiễm HIV.
Gần 90% tổng số phụ nữ mang thai nhiễm HIV tập trung ở 20 quốc gia, tỉ lệ cao nhất thuộc về Nam Phi (15%), tiếp đó là Nigeria (13%) (2007) [26]. Gánh nặng của dịch HIV/A1DS đã chuyển hướng từ đàn ông sang phụ nữ và trẻ em. Trong số các trường hợp nhiễm HIV trên toàn cầu năm 2007 thì con số 15,4 triệu phụ nữ sống chung với HIV đã tăng thêm 1,6 triệu so với năm 2001 (13,8 triệu), tại vùng Cận Sahara Châu Phi gần 61% người lớn đang sống cùng HIV là phụ nữ, Châu Á tỷ lệ phụ nữ nhiễm HIV năm 2007 là 29% (so với 26% năm 2001). 5 Sổ lượng trẻ em đang sống với HIV trên toàn cầu tăng từ 1,5 triệu năm 2001 lên 2,5 triệu năm 2007, chủ yếu lây nhiễm HIV do từ mẹ bị nhiễm truyền sang [20] 1.
Tại Việt Nam Tính đến 31/12/2009, số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 160.019 trường hợp, số bệnh nhân AIDS hiện còn sống là 35.540 trường hợp đã tử vong do AIDS, số trường họp nhiễm HIV ở nam giới cao gần gấp 3 lần so với nữ giới, tuy nhiên so với năm 2008 và các năm trước, phân bố theo giới trong năm 2009 có sự thay đổi và có xu hướng dịch chuyển sang nữ giới. Trong năm 2009 phân bố các trường hợp nhiễm HIV vẫn tập trung chủ yếu ở nhóm tuổi từ 20 - 39 tuổi chiếm 85,1% số trường hợp nhiễm HIV và tỷ lệ này hầu như không thay đổi nhiều trong khoảng 5 năm trở lại đây. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm PNMT có xu hướng tăng lên từ 0,21% năm 2008 lên 0,28% năm 2009, tuy nhiên tỷ lệ này vẫn thấp hơn so với những năm trước đây [5]. Dịch HIV/AIDS ở Việt Nam hiện vẫn trong giai đoạn tập trung với tỷ lệ hiện nhiễm cao nhất nằm trong các nhóm quần thể những người tiêm chích ma tuý (18,4%), phụ nữ mại dâm (3,2%) và nam tình dục đồng giới (50%).
Theo ước tính hiện nay tỷ lệ hiện nhiễm HIV là 0,28% và con số phát hiện được từ đầu vụ dịch đến nay là 0,23% [5], về cơ bản chương trình phòng, chống HIV/AIDS đã kiềm chế được tốc độ gia tăng của đại dịch thể hiện tỷ lệ hiện nhiễm HIV dưới 0,3% so với mục tiêu của chiến lược quốc gia đề ra [8]. Hình thái lây nhiễm HIV có xu hướng chuyển dịch từ lây truyền qua đường máu sang lây truyền qua đường tình dục. Trong 5 năm trở lại đây, tỷ lệ người nhiễm HIV lây qua con đường quan hệ tình dục không an toàn tăng dần từ 12% năm 2004 lên 27% năm 2008 và 29% năm 2009, đồng thời tỷ lệ này có sự khác nhau giữa các vùng sinh thái [5]. Tình hình dịch HIV/AIDS tại Bắc Giang Tính đến ngày 31/12/2009, lũy tích số người nhiễm HIV được phát hiện là 3.120, trong đó sổ người nhiễm có địa chỉ tại tỉnh Bắc Giang là 2.109 người chuyển sang giai đoạn AIDS và 456 người đã tử vong do AIDS [2].
6 LŨY TÍCH SỐ NGƯỜI NHIỄM HIV QUA CÁC NĂM (Nguồn sổ liệu từ Trung tâm PC HIV/AIDS tỉnh) 0 Mới nhiêm 0 Lùỵ tích Tất cả 10 huyện/TP với 176/230 xã/phường/thị trấn (76,5%) phát hiện có người nhiễm HIV, TPBG là nơi có số người nhiễm cao nhất: 1002/2093 (47,9%), thấp nhất là huyện Sơn Động: 51/2093 (2,4%) ương tổng số người nhiễm HIV được phát hiện trong tỉnh, số người nhiễm HIV chủ yếu là nam giới: 1.689 (81 %) gấp 4,3 lần so với nữ. Tuy nhiên, những năm gần đây số phụ nữ phát hiện nhiễm HIV ngày càng nhiều. Đối tượng tập trung nhiều trong nhóm nghiện chích ma tuý 66%; Gái mại dâm: 2 %) [2]. PHÂN TÍCH THEO NHÓM ĐỐI TƯỢNG (Nguồn báo cáo từ Trung tâm PC HIV/AIDS tỉnh - năm 2009) 7 Độ tuổi tập trung ở nhóm 20-40: 1.
Kết quả giám sát trọng điểm 2009 cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma tuý là 15,25%; nhóm phụ nữ mại dâm là 2%; nhóm bệnh nhân Lao là 1,25%, bệnh nhân mắc các nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục (STIs) là 1,25%; và PNMT thành thị là 0,75% [2]. KẾT QUẢ GIÁM SÁT TRỌNG ĐIỂM TRÊN NHÓM STI VÀ PNMT 1. Một số khái niệm và nội dung về tư vấn và xét nghiệm HIV Các khái niệm, định nghĩa và nguyên tắc được sử dụng trong luận văn này được dựa trên ”Hướng dẫn tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện ” của Bộ Y tế ban hành tại Quyết định số 647/QĐ - BYT ngày 22 tháng 2 năm 2007 [3] và "Quy trình chăm sóc và điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con ” được ban hành tại quyết định số 4361/QĐ-BYT ngày 7/11/2007 [11] 1. Các khái niệm, định nghĩa và nguyên tắc Tư vấn về HIV/AIDS (sau đây gọi chung là tư vẩn) là quá trình trao đổi, cung cấp các kiến thức, thông tin cần thiết về phòng, chống HIV/AIDS giữa người tư vấn và người được tư vấn nhằm giúp người được tư vấn tự quyết định, giải quyết các 8 vấn đề liên quan đến dự phòng lây nhiễm HIV, chăm sóc và điều trị người nhiễm HIV.
Tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện là hình thức kết họp giữa tư vấn và xét nghiệm HIV, trong đó đối tượng tư vấn hoàn toàn tự nguyện sử dụng và toàn quyền lựa chọn dịch vụ tư vấn, xét nghiệm HIV vô danh hoặc tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện ghi tên. Xét nghiệm HIV là việc thực hiện các kỹ thuật chuyên môn nhằm xác định tình trạng nhiễm HIV trong mẫu máu, mẫu dịch sinh học của cơ thể người. Nguyên tắc của hoạt động TVXNTN đảm bảo tuân thủ năm nguyên tắc: 1) Bảo đảm tính bí mật; 2) Tự nguyện; 3) Tuân thủ quy định của pháp luật về xét nghiệm HIV; 4) Giới thiệu chuyển tiếp và 5) Lựa chọn dịch vụ tự nguyện vô danh hoặc ghi tên. Trình tự tư vẩn, xét nghiêm HIV tự nguyện Tư vấn trước xét nghiệm -ỳ Thực hiện việc xét nghiệm HIV cho đối tượng được tư vấn -> Tư vấn sau xét nghiệm HIV -ỳ Tư vấn hỗ trợ tiếp tục (nếu đối tượng tư van có nhu cầu).
Tư vấn, xét nghiệm (TVXN) HIV cho PNMT Được thực hiện theo quy trình tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện chung, khuyển khích các PNMT đến khám thai đều được xét nghiệm HIV trừ khi họ từ chối. Xét nghiệm HIV được coi là một phần của chăm sóc thai nghén. Sau khi được cung cấp thông tin về HIV, PNMT sẽ được thông báo rằng XN HIV sẽ được tiến hành như một xét nghiệm thường quy và họ có quyền từ chối không làm XN. TVXN HIV cho PNMT bao gồm các thành phần [3], [11], [12]: Tư vấn trước xét nghiệm'.
Các cơ sở sản khoa có thể tổ chức tư vấn nhóm hoặc tư vấn cá nhân tuỳ điều kiện. Thực hiện theo các nội dung của quy trình TVXNTN nói chung và bổ sung tư vẩn trước XN cho PNMT như sau: Cung cấp thông tin về HIV/AIDS, đường lây nhiễm đặc biệt là LTMC; Hướng dẫn các biện pháp phòng chống lây nhiễm HIV; Giải thích nguy cơ lây nhiễm HIV từ mẹ sang con, lợi ích của XN HIV khi mang thai để dự phòng, điều trị và chăm sóc cho bà mẹ 9 và trẻ khi bị nhiễm HIV; Giải thích cụ thể các bước xét nghiệm: Lấy máu, thời gian trả kết quả, tư vấn sau xét nghiệm. Xét nghiệm HỈV: Được thực hiện theo quy định hiện hành của Bộ Y tế, quy trình xét nghiệm HIV hiện đang được áp dụng tại các cơ sở sản phụ khoa: Sau khi tư vấn PNMT đồng ý xét nghiệm, cán bộ y tế sẽ lấy 03 ml máu và chuyển lên phòng xét nghiệm, kết quả xét nghiệm sẽ được trả trong ngày cho các trường hợp âm tính và sau 7 ngày cho các trường hợp dương tính. Tư vấn sau xét nghiệm: Để thông báo và giải thích ý nghĩa của kết quả xét nghiệm, giúp PNMT có quyết định làm gì và làm như thế nào với kết quả xét nghiệm HIV.
cần đảm bảo tính riêng tư, không phán xét và dành đủ thời gian, đặc biệt đối với những trường hợp có kết quả HIV dương tính. Chỉ thực hiện tư vấn cá nhân cho tất cả PNMT đến nhận kết quả xét nghiệm với nội dung tư vấn sau xét nghiệm như sau: Nếu kết quả xét nghiệm HIV âm tính, thực hiện việc tư vấn theo các nội dung của quy trình tư vấn sau xét nghiệm âm tính chung đó là tư vấn để hiểu đúng kết quả xét nghiệm, ý nghĩa của giai đoạn cửa sổ, hướng dẫn trao đổi các biện pháp an toàn tình dục và giới thiệu các dịch vụ hỗ trợ phù hợp.