MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Việt Nam là một trong những nƣớc nghèo, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt lại trải qua thời gian dài chiến tranh. Vì thế có một bộ phận không nhỏ dân cƣ cần sự trợ cấp xã hội đặc biệt là trợ cấp xã hội thƣờng xuyên để đảm bảo đời sống hàng ngày cùng với các nhu cầu nhƣ y tế, giáo dục, nhà ở, nƣớc sạch. Trong nhóm ngƣời cần trợ giúp đó có ngƣời khuyết tật, nhóm ngƣời luôn cần sự quan tâm chăm sóc và trợ giúp đặc biệt từ cộng đồng.
Trên thế giới có khoảng 650 triệu ngƣời khuyết tật dƣới hình thức này hay hình thức khác chiếm khoảng 10% dân số thế giới, 80% số này sống tại các nƣớc đang phát triển. Tại Việt Nam có khoảng hơn 5,3 triệu ngƣời khuyết tật, chiếm khoảng 6,3% dân số, có khoảng 8% hộ gia đình Việt Nam có ngƣời khuyết tật và hầu hết các hộ gia đình có ngƣời khuyết tật thuộc hộ nghèo [15,tr.7] Ngƣời khuyết tật luôn là mối quan tâm của cộng đồng quốc tế cũng nhƣ của Đảng, Nhà nƣớc Việt Nam. Suốt mấy thập kỷ qua xã hội đã có những chuyển biến tích cực trong nhận thức, thái độ và hành động vì ngƣời khuyết tật. Ngƣời khuyết tật không còn bị coi là gánh nặng của xã hội nhƣ trƣớc.
Mọi vấn đề có liên quan đến ngƣời khuyết tật đã đƣợc xem xét dƣới nhiều góc độ quyền con ngƣời mà trên hết là các quyền bình đẳng, quyền đƣợc sống một cuộc sống đầy đủ và đƣợc tôn trọng phẩm giá. Chính sách trợ giúp xã hội trợ giúp cho ngƣời khuyết tật đƣợc hình thành cùng với các chính sách trợ giúp xã hội đối với các đối tƣợng khác. Hiện nay, đã có rất nhiều chính sách trợ giúp ngƣời khuyết tật về mọi mặt, chính phủ Việt Nam cũng đã đƣa ra luật ngƣời khuyết tật và thông tƣ hƣớng dẫn thi hành luật đối với ngƣời khuyết tật. Nhà nƣớc đã ban hành nhiều văn bản Luật, Nghị định liên quan đến ngƣời khuyết tật nhƣ Luật NKT, Nghị định 67/2007/NĐ-CP, Nghị định 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13/2010/NĐ-CP và Nghị định 28/2012/NĐ-CP ngày 10 tháng 4 năm 2012 về quy định chi tiết và hƣớng dẫn thi hành một số điều của Luật ngƣời khuyết tật.
Chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng là một phần hệ thống chính sách của nhà nƣớc. Trợ cấp xã hội hàng tháng là khoản tiền của Nhà nƣớc cấp cho đối tƣợng chính sách hàng tháng để mua lƣơng thực, thực phẩm và các chi tiêu cần thiết khác, phục vụ cho nhu cầu cuộc sống. Các chế độ trợ cấp đƣợc tính toán dựa vào các mức chi tiêu tối thiểu để đảm bảo duy trì hệ thống chính sách trợ cấp xã hội đã đƣợc quy định trong hệ thống các luật và văn bản hƣớng dẫn luật. Các văn bản quy định rất rõ về mức trợ cấp hàng tháng đối với từng đối tƣợng bảo trợ xã hội cụ thể trong đó có đối tƣợng là ngƣời khuyết tật.
Tuy vậy chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng vẫn chƣa đáp ứng đầu đủ và toàn diện đòi hỏi của xã hội, hiệu lực hiệu quả của chính sách chƣa cao. Hạn chế là do nguyên nhân khách quan về điều kiện kinh tế xã hội và nguyên nhân chủ quan của quá trình nghiên cứu xây dựng chính sách và quá trình thực thi. Điều này đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện chính sách trong thời gian tới. Mê Linh là một huyện ngoại thành của thủ đô Hà Nội, cùng với sự phát triển của lịch sử và tốc độ đô thị hóa của đất nƣớc.
Hiện nay trên địa bàn huyện, số ngƣời khuyết tật bẩm sinh, khuyết tật do tai nạn giao thông khá lớn và rất cần đƣợc sự quan tâm của Đảng, Nhà nƣớc và các tổ chức xã hội thông qua chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng. Chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đƣợc thực hiện trên toàn địa bàn của huyện cho các đối tƣợng thụ hƣởng trong đó có ngƣời khuyết tật. Tuy vậy chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng vẫn chƣa đáp ứng đầy đủ và toàn diện, hiệu lực, hiệu quả của chính sách chƣa cao. Hạn chế là do nguyên nhân khách quan về điều kiện kinh tế - xã hội và nguyên nhân chủ quan của quá trình tổ chức thực thi.
Những hạn chế này đã dẫn đến tỷ lệ đối tƣợng thụ hƣởng chính sách thấp, đời sống vật 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chất và tinh thần của đối tƣợng đƣợc trợ cấp xã hội vẫn khó khăn. Đây là một vấn đề phức tạp, khó khăn và cần đƣợc Nhà nƣớc quan tâm dƣới những góc độ khác nhau. Điều này đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách và tổ chức thực hiện chính sách đúng đắn. Vì lý do đó đã hƣớng cho tôi đề tài nghiên cứu “Đánh giá việc thực hiện chính sách trợ cấp xã hội hàng tháng đối với người khuyết tật trên địa bàn huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội giai đoạn từ năm 2007 đến năm 2012” 2.
Tổng quan về tình hình nghiên cứu Trong những năm qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu, bài viết về ASXH, bảo trợ xã hội và ngƣời khuyết tật. Các công trình nghiên cứu phạm vi rộng và đề cập tới nhiều đối tƣợng trợ giúp. Các nghiên cứu về an sinh xã hội Tác giả Nguyễn Đình Liêu năm 2002 có bài viết “Trợ cấp xã hội trong hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam” trên Tạp chí Kinh tế Luật (số 1), Đại học Quốc gia Hà Nội. Tác giả nêu lên vai trò của trợ cấp xã hội trong hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam.
Trợ cấp xã hội đã đƣợc nghiên cứu chi tiết cụ thể từ đó thấy đƣợc ý nghĩa, vai trò trong hệ thống an sinh xã hội. Đó là một bộ phận cấu thành, mắt xích quan trọng không thể thiếu trong việc đảm bảo an sinh xã hội Năm 2004, Bài viết đề cập đến hệ thống pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam từ năm 1945 đến 2004 cuả tác giả Lê Thị Hoài Thu về “Thực trạng pháp luật an sinh xã hội ở Việt Nam” trên Tạp chí Bảo hiểm xã hội (số 6). Thông qua việc nghiên cứu thực trạng pháp luật an sinh xã hội, tác giả đƣa ra một số ý kiến để hoàn thiện hệ thống pháp luật về an sinh xã hội ở nƣớc ta hiện nay, trong đó có pháp luật về trợ giúp xã hội. Các ý kiến đóng góp giúp cho các nhà hoạch định chính sách hoàn thiện đầy đủ và cụ thể hơn hệ thống pháp luật để đảm bảo an sinh xã hội.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2007, Nguyễn Hải Hữu, chủ biên cuốn “Giáo trình nhập môn an sinh xã hội”, NXB Lao động- xã hội, Hà Nội. Tác giả có quan điểm cho rằng, trợ giúp xã hội là trợ cấp xã hội hàng tháng cho đối tƣợng bảo trợ xã hội và trợ giúp khẩn cấp. Giáo trình cung cấp cho nhân viên công tác xã hội kiến thức cơ bản về hệ thống an sinh xã hội của nƣớc ta. Đây là nguồn tài liệu quan trọng cho sinh viên trong việc học tập và nghiên cứu các chính sách và hoạt động trợ giúp với đối tƣợng yếu thế trong xã hội.
Cùng với Nguyễn Hải Hữu, năm 2008 tác giả Nguyễn Văn Định biên soạn cuốn “Giáo trình an sinh xã hội”, NXB Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội. Cuốn sách hệ thống các chính sách ASXH trong đó có TGXH. Khác với Nguyễn Hải Hữu, tác giả cho rằng TGXH là sự giúp đỡ thêm của cộng đồng xã hội bằng tiền hoặc bằng các phƣơng tiện thích hợp để ngƣời đƣợc giúp có thể phát huy đƣợc khả năng tự lo liệu đƣợc cuộc sống cho bản thân, gia đình, sớm hòa nhập trở lại với cuộc sống cộng đồng. Đó là những quan điểm có ý nghĩa quan trọng giúp cho việc nắm bắt hệ thống an sinh xã hội một cách đầy đủ nhất.
Có thể nói, an sinh xã hội có vai trò then chốt góp phần đảm bảo phát triển kinh tế bền vững, xây dựng đất nƣớc ngày một giàu đẹp. Thông qua “Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và thực hiện chính sách an sinh xã hội ở nƣớc ta trong quá trình hội nhập”, Tạp chí Lao động xã hội (số 332), 4/2008 của Nguyễn Hữu Dũng đã chỉ ra rất rõ điều đó. Tác giả phân tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN và thực hiện chính sách ASXH ở nƣớc ta trong quá trình hội nhập, đƣa ra kiến nghị cần xây dựng mức chuẩn trợ cấp chung và từ mức chuẩn trợ cấp này xác định mức cho mỗi loại chính sách cụ thể của hệ thống chính sách ASXH. Tác giả còn cho rằng TGXH là hợp phần của hệ thống 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ASXH và phải đƣợc xây dựng trên cơ sở quan điểm gắn kết chặt chẽ phát triển kinh tế và phát triển hệ thống ASXH Quốc gia.
Ngoài các công trình nghiên cứu về mặt lý luận, năm 2009, Phạm Văn Sáng, Ngô Quang Minh, Bùi Văn Huyền, Nguyễn Anh Dũng có công trình nghiên cứu “Lý thuyết và mô hình an sinh xã hội (phân tích thực tiễn ở Đồng Nai)”, NXB Chính trị Quốc Gia, Hà Nội. Công trình nghiên cứu này đã đi sâu vào thực tiễn phân tích cụ thể rõ ở một địa phƣơng. Các tác giả đã trình bày những bất cập, xu hƣớng vận động và kinh nghiệm quốc tế về xây dựng và phát triển hệ thống ASXH. Đồng thời các tác giả phân tích chính sách ASXH thực tiễn ở tỉnh Đồng Nai.
Hƣớng nghiên cứu này đã cung cấp cho ngƣời đọc thấy đƣợc rõ hơn hệ thống an sinh xã hội của nƣớc ta từ đó đƣa ra các kiến nghị hoàn thiện hệ thống chính sách trên quan điểm gắn kết phát triển kinh tế với phát triển hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Trong đó tác giả cũng có nêu các khía cạnh chủ yếu của hệ thống an sinh xã hội nhƣ trợ giúp xã hội. Năm 2009, Mai Ngọc Cƣờng (chủ nhiệm đề tài), Cơ sở khoa học của việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội ở nƣớc ta giai đoạn 2006-2015, Đề tài cấp Nhà nƣớc, chƣơng trình KH và CN trọng điểm cấp Nhà nƣớc, Bộ Khoa học và Công nghệ 2009. Công trình làm rõ những vấn đề cơ bản về ASXH và hệ thống chính sách ASXH trong nền kinh tế thị trƣờng; Đánh giá thực trạng của hệ thống chính sách và thực thi chính sách ASXH.
Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp xây dựng hệ thống tổng thể quốc gia về ASXH ở Việt Nam giai đoạn 2006-2015.