Tổng quan nghiên cứu

Chương trình giáo dục địa phương giữ vai trò then chốt trong việc bồi đắp tri thức bản địa, nuôi dưỡng tình yêu quê hương và hoàn thiện nhân cách cho học sinh trung học cơ sở. Theo chủ trương đổi mới giáo dục từ năm học 2008-2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức đưa nội dung giáo dục địa phương tích hợp vào hệ thống các môn khoa học xã hội. Tuy nhiên, tại địa bàn huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang, công tác quản lý của người đứng đầu cơ sở giáo dục vẫn gặp nhiều trở ngại thực tế. Khoảng 70% trường học còn lúng túng trong việc xây dựng kế hoạch chi tiết, khiến các giờ học địa phương chưa phát huy tối đa hiệu quả sư phạm.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu hướng đến là giải quyết sự thiếu đồng bộ giữa định hướng văn bản và năng lực triển khai thực tế tại các trường học. Mục tiêu cụ thể của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chương trình giáo dục địa phương, đồng thời khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng quản lý của Hiệu trưởng tại 11 trường trung học cơ sở thuộc huyện Lục Nam trong năm học 2010-2011. Từ bức tranh thực tiễn đó, tác giả xây dựng 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua những mục tiêu định lượng cụ thể: việc vận dụng các biện pháp quản lý mới kỳ vọng nâng tỷ lệ tiết dạy giáo dục địa phương đạt loại giỏi từ 45% lên trên 75%, đồng thời giảm tỷ lệ tiết dạy mang tính hình thức xuống dưới 10%. Đề tài là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho việc chuẩn hóa quy trình quản trị chuyên môn tại các trường phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng 2 lý thuyết quản lý cốt lõi: lý thuyết phân cấp quản lý giáo dục theo cấp độ vĩ mô và vi mô của tác giả Trần Kiểm, kết hợp với nguyên lý quản lý hoạt động dạy học của M.I. Kondakov và Nguyễn Ngọc Quang. Quản lý trường học ở cấp độ vi mô được xác định là chuỗi tác động có mục đích, có kế hoạch và có hệ thống của Hiệu trưởng đến tập thể sư phạm nhằm tối ưu hóa các mục tiêu giáo dục.

Mô hình nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm nền tảng:

  • Chương trình giáo dục: kế hoạch tổng thể các hoạt động sư phạm xác định rõ mục tiêu, phạm vi, nội dung, phương tiện và chuẩn đánh giá theo định nghĩa của Viện Khoa học Giáo dục.
  • Giáo dục địa phương: hệ thống tri thức về văn hóa, lịch sử, địa lý, chính trị và xã hội bản địa được lồng ghép trong chương trình phổ thông theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT.
  • Quản lý chương trình giáo dục địa phương: phương thức tổ chức, chỉ đạo, giám sát và điều chỉnh việc giảng dạy kiến thức địa phương của cán bộ quản lý.
  • Năng lực quản lý của Hiệu trưởng: sự tổng hòa giữa kiến thức chuyên môn, kỹ năng sư phạm và tư duy chiến lược trong điều hành nhà trường.

Hệ thống cơ sở pháp lý của nghiên cứu bám sát các văn bản quy phạm: Luật Giáo dục năm 2005, Nghị quyết Trung ương V khóa VIII và Công văn số 5977/BGDĐT-GDTrH ngày 07/7/2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hướng dẫn thực hiện nội dung giáo dục địa phương ở cấp trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 11 trường trung học cơ sở đại diện cho các vùng kinh tế - xã hội tại huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang. Tổng dung lượng mẫu khảo sát gồm 135 cán bộ quản lý và giáo viên, trong đó có 11 Hiệu trưởng, 11 Phó Hiệu trưởng, 22 Tổ trưởng chuyên môn và 91 giáo viên trực tiếp giảng dạy các môn khoa học xã hội. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính khách quan và phản ánh đầy đủ đặc thù vùng bán sơn địa.

Tác giả áp dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp điều tra viết bằng bảng hỏi: đo lường nhận thức và mức độ thực hiện các khâu quản lý.
  • Phương pháp phỏng vấn sâu: thu thập ý kiến chuyên sâu từ 22 cán bộ quản lý về rào cản nguồn học liệu.
  • Phương pháp nghiên cứu sản phẩm sư phạm: thẩm định hơn 120 giáo án và hồ sơ chuyên môn của giáo viên.
  • Phương pháp thống kê toán học: tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn và hệ số tương quan để lượng hóa dữ liệu.

Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục qua 3 giai đoạn trong khoảng thời gian từ tháng 9 năm 2010 đến tháng 4 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường trung học cơ sở huyện Lục Nam ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ nhận thức về vai trò của chương trình giáo dục địa phương đạt tỷ lệ cao với 92% cán bộ quản lý và 86.5% giáo viên đánh giá nội dung này là rất quan trọng. Mặc dù vậy, mức độ chuyển hóa nhận thức thành hành động chỉ đạo cụ thể mới đạt khoảng 64.2%.

Thứ hai, thực trạng chuẩn bị tài liệu giảng dạy còn nhiều bất cập. Có 78.4% giáo viên nhận định nguồn tư liệu địa phương còn tản mạn, chưa được chuẩn hóa; 68% giáo viên phải tự tìm kiếm tài liệu không chính thống để soạn bài.

Thứ ba, cơ cấu hình thức tổ chức dạy học chưa cân đối. Trong tổng số 28 tiết học giáo dục địa phương quy định cho 4 khối lớp từ 6 đến 9, có 82.3% số tiết diễn ra thuần túy trên lớp lý thuyết, trong khi các buổi học ngoại khóa, tham quan di tích lịch sử chỉ chiếm 17.7%.

Thứ tư, khâu kiểm tra và đánh giá của Hiệu trưởng còn khoảng trống. Khoảng 72.7% Hiệu trưởng chủ yếu kiểm tra gián tiếp thông qua báo cáo của Tổ trưởng chuyên môn, thiếu hoạt động dự giờ đột xuất để nắm bắt chất lượng thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế xuất phát từ việc thiếu hụt giáo trình chuẩn cấp huyện và giáo viên chưa được bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp khai thác di sản bản địa. Tâm lý ưu tiên các môn học chính khóa phục vụ thi cử cũng làm giảm động lực đầu tư cho các tiết học địa phương.

Khi đặt cạnh các nghiên cứu quản lý giáo dục tương đồng ở khu vực trung du phía Bắc, kết quả nghiên cứu cho thấy sự tương đồng rõ rệt về điểm nghẽn học liệu và phương thức quản lý hành chính hóa. Để tăng tính trực quan, dữ liệu thực trạng có thể được biểu diễn qua biểu đồ cột so sánh sự chênh lệch giữa nhận thức và mức độ thực thi, hoặc qua bảng phân tích tỷ lệ tiết dạy đạt chuẩn giữa các bộ môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý. Kết quả này chứng minh rằng sự can thiệp trực tiếp và đổi mới tư duy quản lý của Hiệu trưởng giữ vai trò quyết định trong việc thay đổi chất lượng giảng dạy.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa công tác quản trị trường học, luận văn đề xuất 5 biện pháp quản lý mang tính ứng dụng cao:

  • Biện pháp 1: Nâng cao nhận thức và năng lực quản lý chương trình cho Ban Giám hiệu và Tổ trưởng chuyên môn. Chủ thể triển khai là Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Hiệu trưởng các trường, đặt mục tiêu 100% cán bộ quản lý được tập huấn kỹ năng quản trị chương trình linh hoạt trước quý 3 năm 2012.
  • Biện pháp 2: Bồi dưỡng năng lực sưu tầm, khai thác và xử lý tư liệu địa phương cho giáo viên. Hiệu trưởng chỉ đạo tổ chức 4 chuyên đề bồi dưỡng nghiệp vụ mỗi năm học, hướng tới chỉ số 85% giáo viên làm chủ kỹ năng số hóa và tích hợp di sản vào giáo án.
  • Biện pháp 3: Đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học và các hoạt động ngoại khóa. Ban Giám hiệu xây dựng kế hoạch liên môn, chỉ đạo tổ chức định kỳ 2 hoạt động trải nghiệm thực tế mỗi học kỳ tại các di tích lịch sử văn hóa tiêu biểu trên địa bàn huyện Lục Nam cho học sinh các khối lớp 7, 8, 9.
  • Biện pháp 4: Đổi mới quy trình kiểm tra, thanh tra chuyên môn và đánh giá giờ dạy. Hiệu trưởng trực tiếp thực hiện dự giờ tối thiểu 15% tổng số tiết giáo dục địa phương trong năm học, lấy kết quả kiểm tra làm thước đo đánh giá thi đua công bằng.
  • Biện pháp 5: Tăng cường phối hợp giữa nhà trường với các nghệ nhân, cơ quan văn hóa và chính quyền địa phương. Mục tiêu huy động ít nhất 3 chuyên gia hoặc nghệ nhân dân gian tham gia vào các buổi sinh hoạt ngoại khóa tại mỗi cơ sở giáo dục trong năm học 2012-2013.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu là tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm trong ngành giáo dục:

Nhóm 1: Cán bộ quản lý tại Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện và Sở Giáo dục và Đào tạo. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực tiễn phục vụ công tác xây dựng chính sách, lập kế hoạch biên soạn tài liệu giáo dục địa phương cho hơn 20 trường trung học cơ sở trong khu vực.

Nhóm 2: Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở. Tài liệu cung cấp quy trình 5 bước quản lý chuyên môn khép kín, hỗ trợ đắc lực cho công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá chất lượng giảng dạy của giáo viên.

Nhóm 3: Giáo viên trực tiếp phụ trách các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân. Luận văn cung cấp khung phân phối chương trình chi tiết cho 4 khối lớp cùng các phương pháp tích hợp tri thức địa phương một cách sinh động.

Nhóm 4: Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài đóng góp phương pháp luận chuẩn xác với bộ công cụ khảo sát bảng hỏi, biên bản phỏng vấn và phương pháp xử lý dữ liệu thống kê khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Chương trình giáo dục địa phương bậc trung học cơ sở gồm những môn học nào? Nội dung giáo dục địa phương được tích hợp đồng bộ trong 4 bộ môn cốt lõi gồm Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân, đồng thời mở rộng sang các môn Âm nhạc và Mỹ thuật, với tổng thời lượng khoảng 28 tiết trải đều từ lớp 6 đến lớp 9.

Thời lượng phân bổ cho nội dung giáo dục địa phương là bao nhiêu tiết mỗi năm? Theo khung chương trình của tỉnh Bắc Giang, mỗi khối lớp được bố trí từ 5 đến 7 tiết học địa phương cho các môn, trong đó Ngữ văn chiếm từ 3 đến 5 tiết, Lịch sử chiếm từ 1 đến 2 tiết, Địa lý lớp 9 chiếm 2 tiết, kết hợp cùng các tiết hoạt động ngoại khóa.

Khó khăn lớn nhất mà giáo viên gặp phải khi giảng dạy chương trình này là gì? Hơn 78% giáo viên phản ánh khó khăn lớn nhất là tình trạng thiếu tài liệu chuẩn hóa chính thống. Giáo viên phải tự sưu tầm tư liệu rải rác từ các nguồn dân gian hoặc tài liệu tham khảo chưa qua thẩm định chính thức.

Hiệu trưởng cần ưu tiên giải pháp nào để nâng cao chất lượng chương trình? Giải pháp cấp bách nhất là Hiệu trưởng cần tổ chức các đợt tập huấn chuyên đề cấp trường, tăng cường dự giờ trực tiếp và chủ động liên kết với các khu di tích, bảo tàng địa phương để đưa học sinh đi trải nghiệm thực tế.

Làm thế nào để đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách khách quan? Nhà trường cần kết hợp linh hoạt giữa điểm kiểm tra định kỳ 15 phút, bài thu hoạch sau chuyến tham quan thực tế và các sản phẩm sưu tầm văn hóa dân gian để đánh giá toàn diện cả tri thức lẫn thái độ của học sinh.

Kết luận

  • Luận văn đã xác lập vững chắc cơ sở lý luận về quản lý chương trình giáo dục địa phương tại trường trung học cơ sở.
  • Phản ánh trung thực bức tranh thực trạng tại 11 trường THCS huyện Lục Nam, vạch rõ 4 nguyên nhân dẫn đến tính hình thức trong giảng dạy.
  • Đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khả thi, gắn liền với quyền hạn và trách nhiệm của người Hiệu trưởng.
  • Chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa việc đổi mới phương pháp quản trị với sự gia tăng hứng thú học tập của học sinh.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học giá trị phục vụ đổi mới giáo dục phổ thông giai đoạn 2012-2020.

Trong giai đoạn tiếp theo, các trường học cần sớm thành lập tổ thẩm định tài liệu địa phương trong quý 4 năm 2012 và đẩy mạnh số hóa nguồn học liệu mở trong năm 2013. Các cán bộ quản lý và quý thầy cô giáo hãy nghiên cứu và ứng dụng ngay các giải pháp từ luận văn để xây dựng những giờ học đậm đà bản sắc quê hương.