Đặc Điểm Tâm Lý Của Người Lãnh Đạo Trong Các Cơ Quan Hành Chính

Tài liệu nghiên cứu Tâm lý khoa học trong quản lý hành chính phần 2, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Đề tài: Đặc Điểm Tâm Lý Của Người Lãnh Đạo Trong Các Cơ Quan Hành Chính

Mục lục chi tiết

• 3. CHƯƠNG III: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA NGƯỜI LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ TRONG CÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC
• 3.1. I. NGƯỜI LÃNH ĐẠO
• 3.1.1. Khái niệm người lãnh đạo
• 3.1.2. Sự khác biệt giữa người lãnh đạo và người quản lý
• 3.1.3. Tính chất cơ bản trong hoạt động của người lãnh đạo, quản lý
• 3.1.3.1. Hoạt động quản lý là khoa học, nghệ thuật và là một nghề trong xã hội
• 3.1.3.2. Hoạt động quản lý là một hoạt động phức tạp và có tính chuyên biệt
• 3.1.3.3. Hoạt động quản lý là hoạt động gián tiếp
• 3.1.3.4. Hoạt động quản lý được tiến hành chủ yếu thông qua hoạt động giao tiếp (trực tiếp hay gián tiếp)
• 3.1.3.5. Hoạt động quản lý là một dạng hoạt động có tính sáng tạo cao
• 3.1.3.6. Hoạt động quản lý là hoạt động căng thẳng hay thay đổi, tiêu phí nhiều năng lượng thần kinh và sức lực
• 3.1.4. Các dạng hoạt động cơ bản của người lãnh đạo, quản lý
• 3.1.4.1. Hoạt động nhận thức của người lãnh đạo, quản lý
• 3.1.4.2. Hoạt động ra quyết định quản lý
• 3.1.4.3. Hoạt động tổ chức thực hiện quyết định

Tóm tắt

I. Khám Phá Đặc Điểm Tâm Lý Của Người Lãnh Đạo Trong Cơ Quan

Trong bối cảnh hành chính công hiện đại, vai trò của người lãnh đạo ngày càng trở nên phức tạp và đa chiều. Đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo không chỉ là một tập hợp các phẩm chất cá nhân mà còn là yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của toàn bộ tổ chức. Các nghiên cứu học thuật đã chỉ ra rằng, người lãnh đạo trong cơ quan hành chính là người đứng đầu, được trao quyền hạn chính thức để định hướng chiến lược và điều chỉnh các mối quan hệ trong tổ chức. Theo định nghĩa của J. Chaplin (1968), người lãnh đạo là người dẫn dắt, định hướng và điều khiển hành vi của người khác, sở hữu những đặc điểm nhân cách nổi bật. Tương tự, các nhà tâm lý học Xô Viết xác định người lãnh đạo là thành viên có quyền đưa ra quyết định trong các tình huống quan trọng, đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức hoạt động chung. Một điểm cốt lõi cần phân biệt là sự khác nhau giữa người lãnh đạo và người quản lý. John Kotter chỉ ra rằng, trong khi người lãnh đạo đề ra chủ trương, đường lối và truyền cảm hứng, thì người quản lý tập trung vào việc lập kế hoạch, xác định ngân sách và kiểm tra, giải quyết vấn đề. GS. Vũ Dũng cũng nhấn mạnh sự khác biệt về vai trò và vị thế, ví người lãnh đạo như hình vuông nhỏ bên trong, là hạt nhân của những người quản lý ở vòng ngoài, cùng chung mục đích nhưng thực hiện các nhiệm vụ riêng biệt. Do đó, việc hiểu rõ các đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo là nền tảng để xây dựng một đội ngũ cán bộ công chức vững mạnh, có khả năng dẫn dắt tổ chức vượt qua thách thức và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, góp phần xây dựng một nền hành chính hiệu quả và minh bạch.

1.1. Phân biệt giữa người lãnh đạo và người quản lý

Sự phân biệt giữa người lãnh đạo và người quản lý là một chủ đề quan trọng trong khoa học quản lý. Theo John Kotter, sự khác biệt này thể hiện rõ qua ba khía cạnh hành vi. Thứ nhất, người lãnh đạo tập trung vào việc đề ra chủ trương, đường lối, trong khi người quản lý chú trọng lập kế hoạch và phân bổ ngân sách. Thứ hai, người lãnh đạo sắp xếp nhân sự, còn người quản lý tổ chức và hiện thực hóa các quyết định nhân sự đó. Cuối cùng, người lãnh đạo thúc đẩy và tạo cảm hứng, trong khi người quản lý kiểm tra và giải quyết vấn đề. GS. Vũ Dũng bổ sung thêm rằng trong một tổ chức, số lượng người quản lý thường nhiều hơn người lãnh đạo. Người lãnh đạo có vị thế cao nhất và phạm vi ảnh hưởng lớn nhất. Mặc dù cả hai cùng hướng tới mục tiêu chung của tổ chức, vai trò của họ là riêng biệt. Một nhà quản lý có thể là một nhà lãnh đạo, nhưng một nhà lãnh đạo không nhất thiết là một nhà quản lý.

1.2. Vai trò trung tâm trong tổ chức hoạt động chung

Các định nghĩa học thuật đều khẳng định vai trò trung tâm của người lãnh đạo trong một tổ chức. Theo Từ điển Tâm lý học (1990), người lãnh đạo là cá nhân có quyền lực, đóng vai trò hạt nhân trong việc tổ chức hoạt động và điều chỉnh các mối quan hệ tương hỗ. Họ không chỉ là người chỉ huy mà còn là người có ảnh hưởng lớn đến người khác, như quan điểm của Paul E. Spector (2000). Manfred F. Kets De Vries (1993) còn ví người lãnh đạo như một tấm gương để những người thừa hành soi chiếu và thay đổi bản thân. Trong cơ quan hành chính nhà nước, vai trò này càng được thể hiện rõ nét. Người lãnh đạo định hướng chiến lược, chuyển hóa mục tiêu của tổ chức thành động lực hành động cho mỗi cán bộ, công chức. Họ là người đại diện chính thức cho tổ chức và chịu trách nhiệm trước pháp luật về mọi hoạt động, đảm bảo các thành viên tuân thủ pháp luật và các quy định chung.

II. Thách Thức Tâm Lý Lãnh Đạo Trong Môi Trường Hành Chính

Hoạt động lãnh đạo trong cơ quan hành chính nhà nước phải đối mặt với nhiều thách thức tâm lý đặc thù, xuất phát từ tính phức tạp và chuyên biệt của hoạt động quản lý. Trước hết, hoạt động quản lý là một hoạt động gián tiếp, không trực tiếp tạo ra của cải vật chất. Sản phẩm của nó là các quyết định quản lý, được đánh giá qua sự phát triển của tập thể. Điều này tạo ra áp lực lớn về trách nhiệm và khả năng dự báo. Tính phức tạp của hoạt động quản lý còn đòi hỏi người lãnh đạo phải có kiến thức toàn diện về kinh tế, tâm lý, xã hội, bên cạnh chuyên môn sâu. Một thách thức lớn khác là sự căng thẳng thần kinh và tiêu hao năng lượng. Người lãnh đạo phải liên tục giải quyết nhiều vấn đề trong điều kiện thời gian và thông tin eo hẹp, đòi hỏi sự thay đổi tâm thế và tư duy linh hoạt. Quá trình ra quyết định quản lý luôn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố tâm lý - xã hội tiêu cực. Tài liệu nghiên cứu chỉ ra các rào cản như thiếu thông tin, ra quyết định dựa trên lợi ích cá nhân, tâm lý tiểu nông (đại khái, qua loa, không dám chịu trách nhiệm), hoặc tâm lý ngại thay đổi, hạn chế khả năng thích ứng. Những yếu tố này không chỉ làm giảm hiệu quả của quyết định mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo, khiến họ dễ trở nên độc đoán hoặc thiếu quyết đoán. Vượt qua những thách thức này đòi hỏi người lãnh đạo phải có đủ phẩm chất và ý chí cần thiết.

2.1. Phân tích các tính chất cơ bản của hoạt động quản lý

Hoạt động quản lý được xem là sự kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật. Tính khoa học thể hiện ở việc phải nhận thức và vận dụng đúng quy luật khách quan, có thông tin đầy đủ và chính xác. Tính nghệ thuật là kỹ năng khéo léo vận dụng quyền lực, ảnh hưởng đến con người một cách hiệu quả, biết dùng người đúng vị trí và ứng xử linh hoạt theo tình huống. Ngoài ra, hoạt động quản lý còn là một nghề nghiệp đòi hỏi quá trình đào tạo và tích lũy kinh nghiệm. Nó mang tính phức tạp, chuyên biệt, đòi hỏi kiến thức sâu rộng. Đặc biệt, hoạt động quản lý có tính sáng tạo cao do sự đa dạng của các tình huống thực tiễn, đòi hỏi người lãnh đạo phải linh hoạt, không rập khuôn. Cuối cùng, đây là một hoạt động căng thẳng, tiêu tốn nhiều năng lượng thần kinh do áp lực công việc và yêu cầu phải xử lý nhiều vấn đề cùng lúc.

2.2. Yếu tố tiêu cực ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định

Quá trình ra quyết định quản lý thường bị chi phối bởi nhiều yếu tố tâm lý - xã hội tiêu cực. Một trong số đó là việc thiếu thông tin hoặc xử lý thông tin dựa trên lợi ích cá nhân, dẫn đến các quyết định thiếu khách quan. Một số người lãnh đạo có xu hướng muốn mọi quyết định đều phải “tối ưu”, gây ra sự chậm trễ không cần thiết. Tâm lý tiểu nông, với các biểu hiện như làm việc qua loa, không dám chịu trách nhiệm, dựa dẫm, cũng là một rào cản lớn. Bên cạnh đó, một bộ phận cán bộ háo danh, sử dụng quyền lực để trấn áp, đưa ra các quyết định độc tài. Ngược lại, tâm lý ngại thay đổi và khả năng thích ứng hạn chế khiến nhiều người khó bắt kịp với các tư tưởng đổi mới. Cuối cùng, việc chưa coi trọng hoặc thiếu khả năng truyền đạt quyết định cũng làm giảm hiệu quả thực thi trong thực tế. Khắc phục những yếu tố này là điều kiện tiên quyết để nâng cao chất lượng quyết định quản lý.

III. Hướng Dẫn Phát Triển Năng Lực Tổ Chức Của Người Lãnh Đạo

Năng lực tổ chức là một trong những đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo quan trọng nhất, được xem là năng lực chuyên biệt quyết định hiệu quả công tác. Nó là tổ hợp các đặc điểm tâm lý đáp ứng yêu cầu của hoạt động tổ chức, đảm bảo cho hoạt động này đạt hiệu quả cao. Cấu trúc của năng lực tổ chức bao gồm ba nhóm đặc điểm chính. Nhóm thứ nhất là các đặc điểm chung, làm nền tảng như xu hướng cá nhân, lý tưởng, lập trường và kinh nghiệm liên quan đến hoạt động tổ chức. Nhóm thứ hai là các đặc điểm chuyên biệt, đóng vai trò là điều kiện đủ, bao gồm hứng thú với hoạt động tổ chức và khả năng làm việc cùng người khác và thông qua người khác. Điều này đòi hỏi người lãnh đạo phải có khả năng nắm bắt tâm lý con người để sắp xếp nhân sự đúng vị trí, đồng thời biết cách thúc đẩy, truyền cảm hứng để cấp dưới làm việc nhiệt tình, tự giác. Nhóm thứ ba là các đặc điểm cá biệt, tạo nên sắc thái độc đáo trong phong cách tổ chức của mỗi người, liên quan đến tầm vực công tác (chung, riêng, hẹp), giới hạn lứa tuổi và tính cơ động trong tác phong. Năng lực tổ chức không phải bẩm sinh mà được hình thành chủ yếu thông qua rèn luyện và hoạt động thực tiễn. Việc nắm vững cấu trúc và biểu hiện của năng lực này giúp người lãnh đạo tự đánh giá, điều chỉnh và bồi dưỡng cho đội ngũ kế cận, góp phần xây dựng một bộ máy hoạt động hiệu quả.

3.1. Phân tích cấu trúc ba nhóm của năng lực tổ chức

Cấu trúc năng lực tổ chức của người lãnh đạo được phân thành ba nhóm. Nhóm đặc điểm chung bao gồm xu hướng cá nhân (lý tưởng, đạo đức), kinh nghiệm tổ chức (tri thức, kỹ năng) và các phẩm chất cá nhân cần thiết (óc suy xét, sáng tạo, kiên trì, tự chủ). Nhóm đặc điểm chuyên biệt là yếu tố cốt lõi, gồm hứng thú với hoạt động tổ chức và khả năng làm việc cùng người khác. Khả năng này thể hiện qua việc nắm bắt tâm lý cấp dưới để bố trí công việc phù hợp và khả năng thúc đẩy người khác hành động nhiệt tình, say mê. Cuối cùng, nhóm đặc điểm cá biệt tạo nên sự độc đáo, bao gồm tầm vực công tác, giới hạn lứa tuổi trong tổ chức và tính cơ động trong tác phong (phụ thuộc vào kiểu tính khí: nóng, hoạt, bình thản, trầm). Ba nhóm này tác động qua lại, tạo nên một nhân cách có năng lực tổ chức hoàn chỉnh.

3.2. Biểu hiện của năng lực tổ chức trong hoạt động thực tế

Năng lực tổ chức được thể hiện rõ ràng qua ba hoạt động chính trong thực tiễn. Thứ nhất là xây dựng kế hoạch toàn diện, bao gồm xác định mục tiêu, phân công lao động, bố trí nhân sự, và thiết lập các mối quan hệ trong và ngoài tổ chức. Thứ hai là hiện thực hóa kế hoạch, đòi hỏi người lãnh đạo phải luôn bám sát mục tiêu, điều chỉnh kế hoạch linh hoạt, khơi dậy tiềm năng sáng tạo của các thành viên và ứng dụng khoa học công nghệ. Thứ ba là kiểm tra, đánh giá. Hoạt động này giúp khép kín quy trình tổ chức, đảm bảo việc sắp xếp công việc và nhân sự là chính xác, đồng thời phát huy ý thức trách nhiệm của từng cá nhân và bộ phận. Quá trình thực hiện một cuộc kiểm tra khoa học, khách quan cũng chính là một biểu hiện rõ nét của năng lực tổ chức.

IV. Bí Quyết Lựa Chọn Phong Cách Lãnh Đạo Phù Hợp Thực Tiễn

Phong cách lãnh đạo là một nhân tố quan trọng, thể hiện tài năng, nghệ thuật chỉ huy và là một phần không thể thiếu trong đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo. Đây là tổng hòa những quan niệm và cách thức tiến hành hoạt động quản lý được lặp lại thường xuyên, tạo thành nét riêng biệt. Có nhiều cách phân loại, nhưng phổ biến nhất là cách của Kurt Lewin, chia thành ba phong cách chính. Phong cách quyền uy (độc đoán) là khi người lãnh đạo ra quyết định một mình, không tham khảo ý kiến cấp dưới, phù hợp với tình huống cần giải quyết nhanh. Phong cách dân chủ là khi quyết định được đưa ra sau khi bàn bạc, trao đổi với tập thể, giúp khai thác trí tuệ và tạo sự đồng thuận. Phong cách ủy quyền (tự do) là khi người lãnh đạo cho phép cấp dưới tự ra quyết định trong phạm vi của mình, thường áp dụng với đội ngũ có năng lực và trách nhiệm cao. Không có phong cách nào là tốt nhất cho mọi tình huống. Việc lựa chọn phong cách phù hợp phụ thuộc vào nhiều yếu tố như đặc điểm của cấp dưới (tuổi tác, kinh nghiệm), tính chất công việc và trình độ phát triển của tập thể. Một người lãnh đạo tài năng là người biết vận dụng linh hoạt các phong cách khác nhau để đạt hiệu quả cao nhất, phù hợp với bối cảnh cụ thể của cơ quan hành chính, nhằm thực hiện mục tiêu xây dựng một nhà nước “của dân, do dân và vì dân”.

4.1. Phân loại 3 phong cách lãnh đạo cơ bản theo Kurt Lewin

Năm 1939, Kurt Lewin và các cộng sự đã xác định ba phong cách lãnh đạo cơ bản. Phong cách quyền uy đặc trưng bởi việc người lãnh đạo tự ra quyết định, kiểm tra nghiêm ngặt và yêu cầu cấp dưới chấp hành tuyệt đối. Ưu điểm của phong cách này là giải quyết vấn đề nhanh chóng, nhưng nhược điểm là dễ chủ quan và không phát huy được tính sáng tạo của cấp dưới. Phong cách dân chủ khuyến khích sự tham gia của cấp dưới vào quá trình ra quyết định thông qua bàn bạc, trao đổi. Phong cách này khai thác được kinh nghiệm của tập thể và tạo sự thỏa mãn cho nhân viên. Tuy nhiên, nó có thể tốn thời gian. Phong cách ủy quyền (tự do) cho phép cấp dưới độc lập ra quyết định, người lãnh đạo ít can thiệp. Phong cách này phát huy năng lực sáng tạo nhưng nếu lạm dụng có thể dẫn đến tình trạng hỗn loạn.

4.2. Các căn cứ để lựa chọn phong cách lãnh đạo hiệu quả

Để lựa chọn phong cách lãnh đạo hiệu quả, cần dựa trên nhiều căn cứ. Paul Hersey và Ken Blanchard đề xuất việc xác định năng lực và động cơ của nhân viên để chọn phong cách phù hợp. Giáo sư Auren Uris gợi ý xem xét các yếu tố như tuổi tác và kinh nghiệm của người dưới quyền; ví dụ, nên dùng phong cách tự do với người có kinh nghiệm và phong cách độc đoán hơn với người thiếu kinh nghiệm. Nguyễn Hải Khoát bổ sung các yếu tố như thời gian cho phép, tính chất của quyết định quản lý, và trình độ phát triển của tập thể. Trong môi trường cơ quan hành chính nhà nước, người lãnh đạo cần vận dụng linh hoạt các cách lựa chọn này để điều hành tổ chức một cách hiệu quả, đảm bảo mục tiêu chung.

V. Phương Pháp Xây Dựng Uy Tín Người Lãnh Đạo Hiệu Quả

Uy tín là một hiện tượng tâm lý xã hội đặc biệt, phản ánh mối quan hệ giữa người lãnh đạo và cấp dưới, là sự kết hợp hài hòa giữa quyền lực và sự tín nhiệm. Uy tín của người lãnh đạo được định nghĩa là sự ảnh hưởng của quyền uy và sức mạnh tinh thần khiến cấp dưới tin tưởng, cảm phục và tuân theo. Đây là một trong những đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo có vai trò to lớn, quyết định đến sự thành công của hoạt động quản lý. Uy tín không tự nhiên có mà được hình thành trong quá trình giao tiếp và hoạt động, dựa trên phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn và cách ứng xử của người lãnh đạo. Nó được xây dựng từ hai yếu tố cốt lõi: “uy” và “tín”. “Uy” là quyền lực được trao theo chức vụ, thể hiện qua sự nghiêm minh, quyết đoán và khả năng điều hành. “Tín” là sự tín nhiệm, tin tưởng mà cấp dưới dành cho lãnh đạo, được tạo nên từ tài năng, đức độ, sự công bằng, và khả năng quan tâm, thấu hiểu nhân viên. Một người lãnh đạo có uy tín thực sự là người biết cân bằng giữa việc sử dụng quyền lực chính thức và việc xây dựng lòng tin, sự nể phục từ tập thể. Việc xây dựng và giữ gìn uy tín là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự tu dưỡng không ngừng về mọi mặt. Nó không chỉ giúp các quyết định quản lý được thực thi một cách tự nguyện và hiệu quả mà còn tạo ra một môi trường làm việc tích cực, đoàn kết trong cơ quan hành chính.

5.1. Phân tích bản chất và khái niệm uy tín người lãnh đạo

Uy tín, có nguồn gốc từ tiếng Latinh “Autoritas” (ảnh hưởng, quyền uy), là một hiện tượng tâm lý xã hội phức tạp. Theo Từ điển Tiếng Việt, đó là “sự tín nhiệm và sự mến phục của mọi người”. Trong lĩnh vực quản lý, uy tín của người lãnh đạo là sự kết hợp giữa hai yếu tố: quyền lực chính thức (uy) và sự tín nhiệm của tập thể (tín). Nó là sự thừa nhận của xã hội về quyền uy và ảnh hưởng của một cá nhân. Bản chất của uy tín nằm ở chỗ nó khiến người khác tin tưởng, nể phục và tự nguyện tuân theo các yêu cầu, quyết định mà không cần đến sự ép buộc. Uy tín được hình thành trong quá trình hoạt động và giao tiếp, gắn liền với nhân cách, tài năng và đạo đức của người lãnh đạo.

5.2. Mối quan hệ giữa quyền lực và sự tín nhiệm trong uy tín

Uy tín là sự tổng hòa của hai thành phần: quyền lực (uy) và sự tín nhiệm (tín). Quyền lực là thẩm quyền được pháp luật và tổ chức trao cho người lãnh đạo theo chức vụ. Nó là cơ sở để ra mệnh lệnh và yêu cầu sự tuân thủ. Tuy nhiên, chỉ có quyền lực thôi thì chưa đủ để tạo nên uy tín thực sự. Yếu tố thứ hai, sự tín nhiệm, đến từ sự thừa nhận của cấp dưới đối với phẩm chất cá nhân, năng lực chuyên môn, và đạo đức của người lãnh đạo. Sự tín nhiệm được xây dựng qua thời gian, thông qua cách làm việc công bằng, minh bạch, lời nói đi đôi với việc làm, và sự quan tâm chân thành đến cấp dưới. Một người lãnh đạo chỉ có quyền lực mà không có sự tín nhiệm sẽ chỉ nhận được sự phục tùng miễn cưỡng. Ngược lại, người có được cả hai sẽ dẫn dắt tập thể một cách hiệu quả nhất.

VI. Xây Dựng Phong Cách Lãnh Đạo Mới Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Vấn đề đổi mới phong cách lãnh đạo là một yêu cầu cấp bách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước. Để xây dựng một phong cách mới, trước hết cần nhận diện và loại bỏ phong cách lãnh đạo quan liêu. Đây là phong cách mang nặng tính hình thức, sính giấy tờ, xa rời thực tế, và thường đi kèm với các biểu hiện như gia trưởng, độc đoán, thiếu dân chủ. Nguyên nhân của phong cách này đến từ cả cơ chế quản lý lẫn các yếu tố tâm lý cá nhân như động cơ thăng tiến không đúng đắn, trình độ chuyên môn yếu, hoặc lập trường tư tưởng lệch lạc. Việc xây dựng phong cách lãnh đạo mới đòi hỏi một quá trình nỗ lực toàn diện. Người lãnh đạo cần không ngừng nâng cao trình độ lý luận chính trị và chuyên môn để đổi mới tư duy. Nguyên tắc cốt lõi là thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, lời nói phải đi đôi với việc làm. Đồng thời, phải làm việc theo nguyên tắc tập trung dân chủ, dám chịu trách nhiệm cá nhân nhưng vẫn tôn trọng ý kiến tập thể. Việc thường xuyên đi sâu đi sát thực tiễn, gần gũi và lắng nghe nhân dân là yếu tố không thể thiếu. Cuối cùng, người lãnh đạo cần rèn luyện các phẩm chất cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, đồng thời phải mềm dẻo, sáng tạo trong xử lý công việc. Đây là quá trình lâu dài, góp phần định hình các đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước.

6.1. Nhận diện và loại bỏ phong cách lãnh đạo quan liêu

Phong cách lãnh đạo quan liêu là sản phẩm của cơ chế bao cấp, biểu hiện qua sự cứng nhắc, cơ cấu cồng kềnh, giải quyết công việc chậm chạp, thụ động. Những người theo phong cách này thường có đầu óc thủ cựu, sính giấy tờ, thờ ơ với yêu cầu của người dân và nhỏ nhặt trong quan hệ với cấp dưới. Nguyên nhân tâm lý sâu xa bao gồm động cơ thăng tiến cá nhân không trong sáng, năng lực quản lý hạn chế, lập trường tư tưởng lệch lạc. Việc loại bỏ phong cách này là bước đi tiên quyết để xây dựng một nền hành chính phục vụ, hiệu quả và minh bạch, tạo tiền đề cho sự đổi mới trong hoạt động quản lý.

6.2. Các nguyên tắc xây dựng một phong cách lãnh đạo đổi mới

Để xây dựng phong cách lãnh đạo mới, hiệu quả, cần tuân thủ các nguyên tắc sau: Thứ nhất, không ngừng nâng cao trình độ lý luận và chuyên môn. Thứ hai, thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, lời nói đi đôi với việc làm. Thứ ba, đảm bảo nguyên tắc tập trung dân chủ, kết hợp giữa vai trò tập thể và trách nhiệm cá nhân. Thứ tư, thường xuyên nắm vững tình hình thực tiễn, gần dân và phát huy sức sáng tạo của nhân dân. Thứ năm, tăng cường tự phê bình và phê bình, làm việc cởi mở, chống chủ nghĩa cá nhân. Thứ sáu, giữ gìn và nâng cao các phẩm chất đạo đức như cần, kiệm, liêm, chính. Cuối cùng, phải mềm dẻo, sáng tạo và linh hoạt trong công tác và giao tiếp. Đây là nền tảng để hình thành nên một người lãnh đạo kiểu mới.

Nội dung chính

Tổng Quan Về Giáo Trình Tâm Lý Học Quản Lý Trong Hành Chính Nhà Nước

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình thuộc lĩnh vực Tâm lý học quản lý và Khoa học hành chính, giữ vị trí học phần chuyên cơ sở và chuyên ngành bắt buộc trong chương trình đào tạo Cử nhân, Thạc sĩ ngành Quản lý công, Quản lý nhà nước, Tâm lý học tổ chức và Xây dựng chính quyền. Tài liệu được biên soạn bởi nhóm tác giả: TS. Nguyễn Thị Vân Hương, ThS. Nguyễn Thị Hà, PGS.TS. Vũ Duy Yên và Nguyễn Thị Yến.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc trang bị cho người học hệ thống tri thức lý luận chuyên sâu về các hiện tượng tâm lý, quy luật tương tác và cơ chế hành vi của chủ thể lãnh đạo trong bộ máy hành chính nhà nước. Sau khi hoàn thành học phần, người học có khả năng nhận diện bản chất hoạt động quản lý, phân tích cấu trúc năng lực tổ chức, đánh giá các mô hình phong cách lãnh đạo và vận dụng các căn cứ khoa học vào việc ra quyết định, tổ chức nhân sự và xác lập uy tín trong môi trường công vụ.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp chặt chẽ giữa tâm lý học nhân cách, tâm lý học xã hội với khoa học hành chính và hệ thống thể chế pháp lý Việt Nam. Điểm đặc sắc của tài liệu là việc đối sánh toàn diện giữa các trường phái tâm lý học hành vi phương Tây (John Kotter, Kurt Lewin, Dominique Chalvin, Robert Blake & Jane Mouton, Paul Hersey & Ken Blanchard), tâm lý học hoạt động Xô viết (Từ điển Tâm lý học 1990, A.G. Kovalev, Lutônxkin, A. Kitốp) cùng hệ thống quy chuẩn thể chế hành chính Việt Nam (Luật Cán bộ, công chức; Luật Tổ chức Chính phủ; Văn kiện Đại hội Đảng).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung trọng tâm (tiêu biểu tại Chương III: "Những đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan hành chính nhà nước") được triển khai tuần tự qua các khối kiến thức:

• Khái niệm và đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo công quyền: Phân tích định nghĩa của Paul E. Spector (2000), J. Chaplin (1968), Từ điển Tâm lý học Xô viết (1990), Manfred F. Kets De Vries (1993) và quan điểm của Napoléon Bonaparte về nghệ thuật thích nghi và điều phối nhân sự. Hệ thống hóa 8 đặc điểm tâm lý của người lãnh đạo hành chính: tính đại diện pháp lý, sự chi phối của yếu tố chính trị, vị thế đứng đầu, thẩm quyền theo thứ bậc hành chính và trách nhiệm pháp lý trước tổ chức.
• Phân định giữa lãnh đạo và quản lý: Trình bày tiêu chí phân biệt của John Kotter trên phương diện hành vi (đề ra đường lối vs. lập kế hoạch ngân sách; sắp xếp nhân sự vs. hiện thực hóa cơ cấu; truyền cảm hứng vs. kiểm tra giải quyết sự vụ) và quan niệm của GS. Vũ Dũng về mối quan hệ "hai hình vuông đồng tâm" (lãnh đạo là hình vuông hạt nhân bên trong, quản lý là hình vuông bao quát bên ngoài).
• Bản chất đa diện của hoạt động quản lý: Chứng minh quản lý vừa là khoa học (vận hành theo quy luật khách quan, sử dụng phương pháp quy nạp, diễn dịch, thống kê), vừa là nghệ thuật (tính tùy cơ, linh hoạt, khả năng dùng người theo tình huống), vừa là một nghề chuyên biệt trong xã hội (có đối tượng cụ thể, yêu cầu đào tạo, sản phẩm đầu ra là quyết định quản lý). Phân tích các đặc trưng: tính gián tiếp, tính sáng tạo cao, tiến hành chủ yếu qua giao tiếp và tính chất tiêu hao năng lượng thần kinh - cảm xúc lớn.
• Bốn đơn vị hoạt động tâm lý cơ bản:
  1. Hoạt động nhận thức: Tiến trình tư duy từ nhận thức vấn đề $\rightarrow$ liên tưởng $\rightarrow$ xây dựng giả thuyết $\rightarrow$ kiểm tra giả thuyết $\rightarrow$ chính xác hóa để ra quyết định.
  2. Hoạt động ra quyết định: Bản chất tâm lý của việc ra quyết định, 4 tiêu chuẩn tâm lý bảo đảm hiệu quả (sự tin tưởng, tính kịp thời, tính đúng đắn/nghiêm minh, tính khả thi) và các rào cản tâm lý tiêu cực (tâm lý tiểu nông, bảo thủ, háo danh, định kiến cá nhân, chủ nghĩa tình cảm "yêu nên tốt, ghét nên xấu").
  3. Hoạt động tổ chức thực hiện: Ba khâu trọng yếu gồm lựa chọn nhân sự đúng năng lực và độ tương hợp tâm lý, truyền đạt quyết định qua tác động tâm lý - ý chí, và triển khai thực thi.
  4. Hoạt động kiểm tra, đánh giá và động viên: Cơ chế xử lý thông tin ngược, kiểm tra để phát hiện tiềm năng thay vì định kiến chế tài, kết hợp kích thích vật chất công bằng với thiết lập bầu không khí tâm lý tập thể tích cực.
• Cấu trúc năng lực tổ chức: Mô hình 3 thành phần của Lutônxkin và 3 nhóm năng lực của A. Kitốp (chẩn đoán, sáng tạo, tổ chức). Phân tích cấu trúc theo tâm lý học nhân cách: Đặc điểm chung (xu hướng, kinh nghiệm, óc quan sát, ý chí); Đặc điểm chuyên biệt (hứng thú, khả năng nắm bắt tâm lý và thúc đẩy người khác); Đặc điểm cá biệt (tầm vực công tác: chung - riêng - hẹp; giới hạn độ tuổi; tính cơ động theo 4 kiểu tính khí: Nóng, Hoạt, Đằm, Trầm). Trích dẫn tiêu chuẩn "ba biết" (ngoại ngữ, vi tính, lái xe) của cán bộ.
• Hệ thống phân loại phong cách lãnh đạo:
  • Mô hình Kurt Lewin (1939): Phong cách Quyền uy, Dân chủ, Tự do/Ủy quyền (gắn liền với căn cứ pháp lý tại Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức HĐND và UBND 2003, Quyết định 04/2004/QĐ-BNV, Nghị định 24/2010/NĐ-CP).
  • Mô hình Dominique Chalvin: 5 cặp phong cách hiệu quả / không hiệu quả dựa trên trục Cam kết và Hợp tác ($G/G'$: Tổ chức/Quan liêu; $P/P'$: Tham gia/Gia trưởng mị dân; $T/T'$: Mạnh dạn/Chuyên chế sính kỹ thuật; $M/M'$: Cực đại chủ nghĩa/Không tưởng; $R/R'$: Thực tế/Cơ hội).
  • Mô hình Mạng lưới Quản lý của Robert Blake & Jane Mouton: Ma trận 81 ô kết hợp 2 trục (Quan tâm sản xuất vs. Quan tâm con người), phân tích 4 trạng thái cực biên (1-1, 1-9, 9-1, 9-9) và điểm trung gian (5-5).
  • Căn cứ lựa chọn phong cách: Thuyết tình huống của Paul Hersey & Ken Blanchard (dựa trên năng lực và mức độ sẵn sàng), tiêu chí của Auren Uris (tuổi tác, giới tính, kinh nghiệm) và Nguyễn Hải Khoát (thời gian, tính chất quyết định, trình độ tập thể).
• Đổi mới phong cách lãnh đạo và bài trừ tệ quan liêu: Quán triệt đường lối đổi mới tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (Văn kiện Đảng Toàn tập, 2006); phân tích nguyên nhân tâm lý của tệ quan liêu, thực thi nguyên tắc tập trung dân chủ và rèn luyện đạo đức công vụ "cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư" theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
• Uy tín của người lãnh đạo: Nguồn gốc thuật ngữ Latin (Autoritas), mối quan hệ hữu cơ giữa quyền uy danh nghĩa (quyền lực được trao) và sự tín nhiệm thực tế (sức mạnh tinh thần).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết nền tảng vững chắc thông qua việc kết hợp:

1. Lý thuyết tâm lý học nhân cách và tính khí: Ứng dụng quy luật 4 kiểu hình thần kinh/tính khí vào hành vi chỉ huy và phản ứng quản lý.
2. Lý thuyết hành vi tổ chức: Cơ chế hình thành động lực, quy luật lan truyền tâm lý, sự thích ứng và mâu thuẫn nhóm.
3. Lý thuyết quản lý học công quyền: Tính chính danh của quyền lực, nguyên tắc tập trung dân chủ, cơ chế phân công và kiểm soát hành chính.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán tâm lý: Nhận diện đặc điểm tâm lý cá nhân, xác định khí chất của nhân viên để phân công công việc phù hợp năng lực và tính tương hợp nhóm.
• Kỹ năng tư duy và ra quyết định khoa học: Xử lý thông tin đa chiều, khắc phục các rào cản nhận thức chủ quan, nâng cao tính khả thi của quyết định quản lý.
• Kỹ năng giao tiếp và truyền đạt công vụ: Nắm bắt tâm lý cấp dưới, truyền đạt mệnh lệnh rõ ràng, khơi gợi động lực thực thi nhiệm vụ.
• Kỹ năng định hình và điều chỉnh phong cách lãnh đạo: Linh hoạt chuyển đổi giữa phong cách quyền uy, dân chủ và ủy quyền tùy thuộc vào tính chất tình huống và mức độ sẵn sàng của nhân sự.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận tích hợp giữa thuyết trình lý thuyết chuẩn mực và phân tích hành vi thực chứng. Bài giảng được thiết kế theo hướng dẫn nhập từ bản chất tâm lý học trừu tượng đến các biểu hiện cụ thể trong hoạt động hành chính công vụ.

Bài tập tình huống và thực hành

• Phân tích tình huống (Case Studies): Giải quyết các mâu thuẫn nội bộ trong cơ quan nhà nước; xử lý tình huống ra quyết định trong điều kiện thông tin thiếu hụt hoặc chịu áp lực thời gian; đánh giá các trường hợp thất bại do phong cách độc đoán hoặc quan liêu.
• Thực hành mô phỏng: Thực hiện bài tập xác định vị trí trên Mạng lưới Quản lý Robert Blake & Jane Mouton; phân loại phong cách theo bảng Dominique Chalvin; thiết lập quy trình truyền đạt quyết định công vụ bảo đảm tính giáo dục và tính thuyết phục.
• Trắc nghiệm tâm lý và tự đánh giá: Công cụ nhận diện tính khí (Nóng, Hoạt, Đằm, Trầm), đo lường năng lực tổ chức theo 3 nhóm chỉ số của Lutônxkin và A. Kitốp.

Phương pháp đánh giá và tự học

• Đánh giá: Kết hợp giữa đánh giá quá trình (thảo luận nhóm, xử lý tình huống hành chính) và đánh giá định kỳ (bài thi tự luận phân tích sâu các luận điểm lý thuyết và mối liên hệ với thực tiễn cơ quan hành chính).
• Tự học: Đọc mở rộng các tài liệu tham khảo được trích dẫn (Paul E. Spector, Manfred F. Kets De Vries, John Kotter), nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến chức năng, thẩm quyền của công chức lãnh đạo.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính chuẩn xác và cơ sở dữ liệu học thuật phong phú: Giáo trình tổng hợp sâu rộng các công trình kinh điển của phương Tây và Liên Xô, tạo nền tảng đối sánh học thuật nhiều chiều về khoa học quản lý.
• Gắn kết chặt chẽ với khung khổ pháp lý Việt Nam: Phân tích phong cách lãnh đạo không dừng lại ở lý thuyết hành vi thuần túy mà gắn trực tiếp với thẩm quyền được luật hóa trong Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức HĐND và UBND, Luật Cán bộ, công chức và các nghị định hướng dẫn thi hành.
• Phân tích trực diện các rào cản tâm lý trong quản lý công: Chỉ rõ tác động tiêu cực của tâm lý tiểu nông, thói ỷ lại, hiện tượng háo danh, thái độ bảo thủ, ngại đổi mới và cung cách làm việc hình thức trong bộ máy hành chính.
• Vận dụng tư tưởng chính trị - tư tưởng Hồ Chí Minh: Kết hợp hài hòa giữa các nguyên lý tâm lý học hiện đại với quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác cán bộ, xây dựng chuẩn mực tác phong người lãnh đạo "sát dân, hiểu dân, vì dân".

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên các ngành Hành chính học, Quản lý nhà nước, Luật học, Tâm lý học, Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước từ năm thứ hai trở đi.
• Học viên sau đại học: Học viên Cao học ngành Quản lý công, Chính sách công sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về tâm lý học tổ chức và nghệ thuật lãnh đạo.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Đã hoàn thành các học phần Tâm lý học đại cương, Khoa học quản lý đại cương và Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật.
• Cán bộ, giảng viên và chuyên viên: Giảng viên giảng dạy các chuyên đề về lãnh đạo học; cán bộ, công chức, viên chức quy hoạch nguồn lãnh đạo, quản lý tại các cơ quan hành chính nhà nước nghiên cứu hoàn thiện tác phong công tác.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, học viên cao học thuộc khối ngành khoa học xã hội, hành chính công, cùng cán bộ, công chức đang giữ vị trí lãnh đạo hoặc thuộc diện quy hoạch tại các cơ quan, tổ chức nhà nước.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần có hiểu biết căn bản về Tâm lý học đại cương (quy luật nhận thức, tình cảm, nhân cách, tính khí) và Khoa học quản lý (chức năng quản lý, cơ cấu tổ chức bộ máy).

3. Giáo trình phân biệt sự khác nhau giữa người lãnh đạo và người quản lý như thế nào?

Theo John Kotter, lãnh đạo tập trung vào định hướng chiến lược, sắp xếp nhân sự và tạo động lực; quản lý tập trung vào lập kế hoạch, bố trí công việc cụ thể và kiểm tra xử lý sự vụ. Theo GS. Vũ Dũng, người lãnh đạo có vị thế hạt nhân, tầm ảnh hưởng lớn hơn và số lượng ít hơn so với đội ngũ quản lý trong tổ chức (mô hình 2 hình vuông đồng tâm).

4. Những mô hình phân loại phong cách lãnh đạo nào được trình bày trọng tâm?

Giáo trình phân tích 4 mô hình:

1. Mô hình 3 phong cách cổ điển của Kurt Lewin (Quyền uy, Dân chủ, Ủy quyền).
2. Mô hình 5 cặp phong cách của Dominique Chalvin dựa trên trục Cam kết và Hợp tác.
3. Mô hình Mạng lưới Quản lý của Robert Blake và Jane Mouton (81 ô).
4. Các căn cứ chọn phong cách theo tình huống của Hersey - Blanchard, Auren Uris và Nguyễn Hải Khoát.

5. Uy tín của người lãnh đạo được cấu thành từ những yếu tố nào?

Uy tín (Autoritas) là một hiện tượng tâm lý - xã hội nảy sinh từ quan hệ liên nhân cách, cấu thành từ sự kết hợp biện chứng giữa quyền lực pháp lý (thẩm quyền do tổ chức giao phó) và sự tín nhiệm, nể phục về phẩm chất, năng lực của cấp dưới đối với người lãnh đạo.

---

Kết luận

Giáo trình là tài liệu học thuật cung cấp hệ thống tri thức chuẩn xác về tâm lý học lãnh đạo, quản lý trong khu vực hành chính công. Nội dung tài liệu kết hợp giữa lý thuyết tâm lý học nhân cách, khoa học tổ chức với hệ thống thể chế và thực tiễn hành chính tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị: Tiếp cận từ việc nắm vững khái niệm, bản chất hoạt động quản lý $\rightarrow$ Nghiên cứu 4 khâu hoạt động tâm lý $\rightarrow$ Phân tích cấu trúc năng lực tổ chức $\rightarrow$ Thực hành vận dụng các mô hình phong cách lãnh đạo và xây dựng uy tín công vụ.

Tài liệu tham khảo bổ trợ cần kết hợp: Hệ thống Văn kiện Đảng về công tác cán bộ; Luật Cán bộ, công chức; các công trình chuyên khảo về Tâm lý học xã hội và Khoa học tổ chức hành chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương III NH0NG ĐẶC DIỂM TÂM LÝ CỦA NGUdl LÃNH BẠỌ, QUẢN LÝ 1R0NG CÁC co QUAN HANH ch ìn h nhà NUAr I. NGƯỜI LÃNH ĐẠO 1. Khái niệm người lãnh dạo Có n h iề u q u an niệm k h ác n h a u về người lâ n ầ đạo; Theo P au l E. S pector (2000), người lã n h đạo là người chỉ huy hoặc là ông chủ của n h ữ n g người k h ác.

Người lã n h đạo là người có ản h hưởng đến người k h ác ở mức độ r ấ t lớn. Nepoléon Bonapare n h ấn m ạnh đến sự hỢp tác của những người dưối quyền như một yếu tô' quan trọ n g hàng đầu bảo đảm cho sự th à n h công, ô n g cho rằng; “Người lãnh đạo phải khắc sâu vào tâm hồn mọi ngưòi cái ý chí dù muôn hay không cũng phải hỢp tác vì sự thành công của tập thể và tín h chất trọng đại của công việc. Người lãnh đạo phải biết sử dụng ở mức độ cao n h ấ t nghệ th u ậ t thích * TS. Nguyễn Thị Vân Hương, ThS.

Nguyễn Thị Hà, PGS.TS Vũ Duy Yên. Nguyễn Thị Yến biên soạn. nghi, biết phối hỢp những khả năng thích hỢp vào những vị trí phù hỢp với khả năng của họ”. Trong cuốh Từ điển Tâm lý học (Dictionary of Psychology, 1968) J.

Chaplin định nghĩa về người lãnh đạo như sau: “1) là người dẫn dắt, ngưòi định hướng và điểu khiển hành vi của người khác; 2) là người có những đặc điểm nổi bật về nhân cách và những phẩm chất khác bảo đảm cho sự lãnh đạo”. Từ điển Tâm lý học (1990) do các nhà tâm lý học xôviết biên soạn đã xác định khái niệm người lãnh đạo như sau: “Ngưòi lãnh đạo là thành viên của nhóm có quyền đưa ra những quyết định trong tình huống cần thiết. Nói cách khác, người lãnh đạo là cá nhân có quyền lực, đóng vai trò trung tâm trong tổ chức hoạt động chung và điều chỉnh các mối quan hệ tương hỗ của tổ chức”. Các nhà tâm lý học xôviết còn phân ra một số kiểu người lãnh đạo sau: - Theo nội dung hoạt động có ngưòi lãnh đạo định hướng và người lãnh đạo thực hiện.

- Theo đặc điểm hoạt động có ngưòi lãnh đạo toàn diện và ngưòi lãnh đạo theo tình huống. - Theo định hưống hoạt động có người lãnh đạo thiên về tình cảm và ngưòi lãnh đạo thiên vể công việc. Trong cuốn sách Leaders, fools and impostors (1993), Manfred F. Kets De Vries cho rằng người lãnh đạo như tấm gương đốì vối người thừa hành.

Các tác giả này cho rằng: Người ta có thể nhìn vào người lãnh đạo để đánh giá bản thân mình, từ đó có thể thay đổi suy nghĩ và hành vi của bản thân. Tấm gương của người lãnh đạo có thể trỏ 89 th à n h động lực p h át triển cho bản th â n những người dưới quyển. Sự khác n h au về quyền lực, uy tín, vị thế, sự tôn vinh, k h á t vọng. giữa người lãnh đạo và người thừa hành đã dẫn tối sự khác n h au về ản h hưỏng và sự phản chiếu trong tổ chức.

Dưới góc độ tâm lý học, người lãnh đạo trong các cd quan h àn h chính n h à nưóc có một sô' đặc điểm sau: - Người lãn h đạo là người đứng đầu trong tổ chức có những ưu th ế nổi trội so với các thành viên khác (về uy tín cá nhân, vể náng lực, đạo đức. - Người lãnh đạo là người được bầu cử hoặc bổ nhiệm. - Người lãnh đạo chịu sự chi phối m ạnh mẽ của yếu tố chính trị trong quan điểm, h àn h động. - Ngưòi lãnh đạo là ngưòi định hướng, xác định chiến lược, mục tiêu của tổ chức, chuyển những mục tiêu đó th à n h những mục tiêu, động lực, h àn h động cụ th ể của mỗi cán bộ, công chức.

- Người lã n h đạo được pháp lu ậ t tra o cho những quyển h ạ n và nghĩa vụ n h ấ t địn h theo chức vụ m à ngưòi đó đảm nhiệm (thẩm quyền theo th ứ bậc tro n g hệ thống h àn h chính). - Người lã n h đạo có hệ th ông quyển h ạ n được thiết lập một cách chính thức để tác động đến n h ữ n g người dưới quyển. - NgUÒi lãnh đạo là ngưòi đại diện cho tổ chức trong quan hệ chính thức vối các tổ chức khác. - Người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm trước lu ật pháp về tìn h hình thực hiện nhiệm vụ của tổ chức m ình (tuân th ủ pháp luật, chịu sự ràn g buộc của pháp luật), đê 90 ra các chuẩn mực, quy định, nguyên tắc bất thành văn.

hưống các thành viên thực thi đúng pháp luật. Sự khác biệt giữa người lãnh đạo và người quản lý Có nhiều quan niệm khác nhau khi đưa ra tiêu chí phân biệt sự khác nhau giữa người lãnh đạo và người quản lý. Theo John Kotter, về mặt hành vi, ngưòi lãnh đạo và ngưòi quản lý có những điểm khác nhau cơ bản sau: Thứ nhất: - Người lãnh đạo là ngưòi đê' ra chủ trương, đường lôi, sách lược, quyết định; - Người quản lý là ngưòi lập k ế hoạch, xác định ngân sách. Thứ hai: - Ngưòi lãnh đạo là người sắp xếp nhân sự trong tổ chức; - Người quản lý là người tổ chức, hiện thực hóa quyết định nhân sự của người lãnh đạo (đưa các thành viên vào các vỊ trí của họ).

Thứ ba: - Người lãnh đạo là người thúc đẩy, tạo cảm hứng cho những người dưối quyền; - Người quản lý là người kiểm tra, giải quyết các vấn đề. Theo quan niệm của GS. Vũ Dũng, người lãnh đạo và người quản lý khác nhau ỏ chỗ: - Thứ nhất, về số lượng. Trong một tổ chức số lượng người quản lý thường nhiều hơn những người lãnh đạo; - Thứ hai, về vỊ th ế và vai trò.

Người lãnh đạo là người có vai trò quan trọng nhất, có vị thê cao và có phạm vi ảnh hưởng lớn trong tổ chức. Vũ D ũng ví những người quản lý và lãnh đạo là hai hình vuông đồng tâm. H ình vuông ngoài là những người quản lý. H ình vuông nhỏ bên trong là những ngưòi lãnh đạo.

Đồng tâm của hai hìn h vuông này th ể hiện họ cùng chung mục đích và đều là những người tổ chức hoạt động của tập thể. Vì vậy, nhà lãnh đạo và nhà quản lý không phải là một, mỗi ngưòi thực hiện các nhiệm vụ riêng của mình. Lãnh đạo là một p h ần trong vai trò quản lý nhưng không phải tấ t cả. Một n h à quản lý thường đưỢc coi là một nhà lãnh đạo nhưng một nhà lãnh đạo chưa h ẳn sẽ là một nhà quản lý.

Tính chất cơ bản trong hoạt động của ngưòi lãnh đạo, quản lý 3. Hoạt động quản lý là khoa học, nghệ thuật và là một nghề trong xã hội Hoạt động quản lý là khoa học: - H oạt động quản lý phải n h ận thức và vận dụng đúng quy luật khách quan, nắm vững đối tưỢng, có thông tin đầy đủ, chính xác, có khả năng thực hiện (tính khả thi); - Hoạt động quản lý phải tu â n theo các quy lu ậ t khách quan, phải dựa trên những phương pháp quản lý khoa học (là biện pháp quan sát vấn đê và xử lý vấn để của người lãnh đạo, quản lý trong hoạt động n h ận thức th ế giối và cải tạo thê giới) và trên những phương pháp quản lý cụ thể (diễn dịch, quy nạp, tổng hỢp, thống kê,. 92 Hoạt động quản lý là nghệ thuật: Nghệ th u ật quản lý là kỹ năng lãnh đạo được xây dựng trên cơ sỏ tri thức và kinh nghiệm của ngưòi lãnh đạo, quản lý. Đó là nghệ th u ật hoàn thành công việc thông qua con ngưòi.

Để thực hiện mục tiêu công tác, người lãnh đạo, quản lý khéo léo vận dụng quyền lực, ảnh hưỏng đến người bị lãnh đạo (vối những đặc điểm tâm lý phức tạp khác nhau) một cách có hiệu quả, điểu chỉnh các mốì quan hệ và mâu thuẫn; sử dụng các kỹ xảo, thủ th u ật và phương pháp đặc thù để cải biến hoàn toàn bên trong, bên ngoài của ngưòi lãnh đạo, quản lý. Đó là sự phản ánh tổng hỢp và thể hiện trong công tác về mặt tâm lý trí tuệ, học vấn, tài năng, tô' chất, tác phong, khí chất, cá tính, phẩm chất, sức ảnh hưởng, sức thu hút, kinh nghiệm của ngưòi lãnh đạo, quản lý. Nghệ thuật lãnh đạo thể hiện qua: - Không mô thức hóa, không có cách thức và quy định thông nhất. - Có tính tùy cơ và tính linh hoạt, có nghĩa là không phải vận dụng khoa học và phương pháp lãnh đạo một cách máy móc, giản đơn mà là dựa vào sự thay đổi của tình hình, vận dụng phương pháp lãnh đạo có tính linh hoạt, tính sáng tạo nhằm trúng vấn đề.

- Có tính đặc th ù và tính ngẫu nhiên, nghệ thuật quản lý cụ thể, thông thường là phương pháp và thủ thuật đặc thù để giải quyết vấn đề trong điểu kiện đặc thù của người lãnh đạo, quản lý là đưa ra quyết định đối với vấn đề gặp phải trong một tình huống đặc biệt, ngẫu nhiên nào đó, có tính chất không thể mô phỏng được. 93 - ứ n g xử, xử lý theo tìn h huống, linh hoạt. - Biết dùng người đúng vị trí, phù hỢp với khả năng. H oạt động quản lý là m ột nghề trong xã hội: Nghề là m ột lĩnh vực h o ạt động lao động mà trong dó, nhò được đào tạo, con ngưòi có được nhũng tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm v ật chất hay tinh th ầ n nào đó, đáp ứng được những n h u cầu của xã hội.

H oạt động quản lý là một nghề trong xã hội được biểu hiện như sau: - Có đối tượng cụ thể; - Đòi hỏi có năng khiếu, say mê nghề nghiệp; - Có quá trìn h đào tạo, có tích lũy kin h nghiệm; - Sản phẩm của hoạt động quản lý là các quyết định, nó có ảnh hưởng và tác động tích cực (nếu đúng đắn) và tiêu cực (nếu sai) tối quá trìn h p h át triển xã hội. Nghệ th u ậ t lãnh đạo (quản lý) có quan hệ tỷ lệ thuận với hiệu quả l,ãnh đạo; nghệ th u ậ t lãnh đạo cao, hiệu quả sẽ lớn và ngược lại, thậm chí có lúc sẽ trở th à n h số âm.