Thành phần côn trùng nhện hại hành hoa tại hưng yên năm 2020 đặc điểm sinh học sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng spodoptera exigua hubner khóa luận tốt nghiệp

Nghiên cứu thành phần côn trùng, nhện hại hành hoa tại Hưng Yên năm 2020, đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua.

• Tác giả: Đỗ Thái Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Ngọc Anh
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nông học
• Đề tài: Thành phần côn trùng; nhện hại hành hoa tại Hưng Yên năm 2020; đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua Hubner
• Loại tài liệu: khoá luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC BẢNG
• 3. DANH MỤC HÌNH
• 4. MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU
• 4.1. Mục đích
• 4.2. Yêu cầu
• 5. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 5.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 5.1.1. Thành phần sâu hại và thiên địch trên hành hoa
• 5.1.2. Phân bố và tình hình gây hại của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.1.3. Một số nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.1.4. Nghiên cứu ảnh hưởng của thức ăn đến sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.1.5. Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ đến sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.1.6. Biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 5.2.1. Phân bố và tác hại của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.3. Đặc điểm hình thái và sinh học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.4. Nghiên cứu ảnh hưởng của thức ăn đến sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.5. Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ đến sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 5.6. Biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 6. PHẦN 3: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 6.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 6.2. Địa điểm và và thời gian tiến hành
• 6.3. Nội dung nghiên cứu
• 6.3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 6.3.2. Điều tra, xác định thành phần côn trùng, nhện hại và thiên địch chính trên hành hoa
• 6.3.3. Điều tra diễn biến mật độ sâu xanh da láng trên hành hoa tại xã Thuần Hưng, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên
• 6.3.4. Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của sâu xanh da láng Spodoptera exigua hại hành hoa
• 6.3.5. Nghiên cứu các đặc điểm sinh thái học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua hại hành hoa
• 6.3.6. Xử lý số liệu
• 7. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 7.1. Thành phần sâu hại và thiên địch trên hành hoa
• 7.2. Diễn biến mật độ sâu xanh da láng Spodoptera exigua trên cây hành hoa tại xã Thuần Hưng, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên
• 7.3. Đặc điểm hình thái của sâu xanh da láng Spodoptera exigua. Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 7.4. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến đặc điểm sinh vật học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 7.5. Ảnh hưởng của thức ăn đến đặc điểm sinh vật học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua
• 8. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm sinh học của sâu xanh da láng Spodoptera exigua

Sâu xanh da láng Spodoptera exigua có vòng đời gồm bốn pha: trứng, sâu non, nhộng và trưởng thành. Trứng được đẻ thành từng ổ, mỗi ổ chứa từ 50 đến 150 quả, thường được đặt trên cọng lá hành hoặc thân hành. Thời gian nở trứng khoảng 2-3 ngày trong điều kiện thời tiết ấm. Sâu non trải qua năm tuổi, với màu sắc thay đổi từ xanh lá cây nhạt đến xanh thẫm. Thời gian phát dục của từng tuổi sâu non trong mùa hè là từ 1 đến 3 ngày. Nhộng nằm trong đất, có màu nâu sáng và thời gian phát dục trung bình từ 6 đến 7 ngày. Đặc điểm sinh học này cho thấy sự thích nghi cao của sâu xanh da láng với môi trường sống, giúp chúng tồn tại và phát triển mạnh mẽ trên cây hành hoa.

1.1 Vòng đời và sự phát triển

Vòng đời của Spodoptera exigua bao gồm các giai đoạn từ trứng đến trưởng thành. Mỗi giai đoạn có thời gian phát triển khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện môi trường như nhiệt độ và độ ẩm. Sâu non thường xuất hiện ngay từ khi cây hành hoa còn non, đạt mật độ cao nhất vào khoảng 7 ngày sau khi trồng. Điều này cho thấy sự tấn công sớm của sâu xanh da láng có thể gây thiệt hại lớn cho năng suất cây trồng.

II. Đặc điểm sinh thái của sâu xanh da láng

Sâu xanh da láng Spodoptera exigua có đặc điểm sinh thái nổi bật là hoạt động mạnh vào ban đêm và ẩn nấp ban ngày. Chúng có khả năng bay xa và cao, giúp chúng di chuyển giữa các cây trồng. Sự giao phối diễn ra chủ yếu vào ban đêm, với tỷ lệ giao phối cao trong ba đêm đầu tiên. Điều này cho thấy sự thích nghi của chúng với môi trường sống và khả năng sinh sản nhanh chóng, góp phần vào sự bùng phát của quần thể sâu hại này. Sâu xanh da láng có thể gây hại cho nhiều loại cây trồng khác nhau, từ hành hoa đến các loại rau khác, làm giảm năng suất và chất lượng nông sản.

2.1 Tác động của môi trường đến sự phát triển

Nhiệt độ và độ ẩm là hai yếu tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển của Spodoptera exigua. Nghiên cứu cho thấy, ở nhiệt độ 25°C, vòng đời của sâu dài hơn so với ở 30°C. Điều này cho thấy rằng việc quản lý điều kiện môi trường có thể ảnh hưởng đến mật độ và sự phát triển của sâu xanh da láng, từ đó giúp nông dân có biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn.

III. Biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng

Để quản lý và phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua, cần áp dụng các biện pháp tổng hợp. Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cần được cân nhắc kỹ lưỡng do sâu có khả năng kháng thuốc cao. Các biện pháp sinh học như sử dụng thiên địch và bẫy pheromone cũng được khuyến khích. Ngoài ra, canh tác cải tiến và quản lý dinh dưỡng cây trồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu thiệt hại do sâu hại. Việc áp dụng các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn duy trì cân bằng sinh thái trong nông nghiệp.

3.1 Các biện pháp sinh học

Sử dụng thiên địch là một trong những biện pháp hiệu quả trong phòng trừ Spodoptera exigua. Các loài thiên địch như bọ rùa và các loại ký sinh trùng có thể giúp kiểm soát mật độ sâu hại. Việc áp dụng các chế phẩm sinh học cũng là một giải pháp bền vững, giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Cây hành hoa (Allium fistulosum L., thuộc họ Alliaceae) là một trong những loại cây rau gia vị ngắn ngày có giá trị kinh tế cao, đóng vai trò chủ lực trong cơ cấu cây trồng tại các vùng chuyên canh nông nghiệp miền Bắc, tiêu biểu là huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Tuy nhiên, việc thâm canh liên tục quanh năm kết hợp với sự mất cân bằng sinh thái do lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) hóa học đã dẫn đến sự bùng phát dữ dội của nhiều loài dịch hại nguy hiểm. Trong đó, sâu xanh da láng (Spodoptera exigua Hübner, thuộc bộ Lepidoptera, họ Noctuidae) là loài sâu hại đa thực nguy hiểm bậc nhất, có khả năng tàn phá hơn 70% diện tích canh tác trong các vụ cao điểm, gây sụt giảm năng suất từ 10–15% và làm mất giá trị thương phẩm nông sản xuất khẩu.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sâu xanh da láng có phổ ký chủ rất rộng, vòng đời ngắn, sức sinh sản cao và đặc biệt đã hình thành tính kháng thuốc cao đối với nhiều nhóm hoạt chất hóa học phổ biến (như lân hữu cơ, pyrethroid). Nông dân thường rơi vào vòng xoáy gia tăng liều lượng và tần suất phun thuốc nhưng hiệu quả kiểm soát vẫn thấp. Để giải quyết triệt để vấn đề này, đề tài khóa luận "Thành phần côn trùng; nhện hại hành hoa tại Hưng Yên năm 2020; Đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua Hubner" được thực hiện nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu sinh học - sinh thái chính xác làm tiền đề cho hệ thống Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM - Integrated Pest Management).

Mục tiêu cụ thể của dự án nghiên cứu:

1. Xác định chính xác thành phần loài côn trùng, nhện gây hại và tập đoàn thiên địch trên đồng ruộng trồng hành hoa tại xã Thuần Hưng, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.
2. Theo dõi và mô hình hóa diễn biến mật độ quần thể của sâu xanh da láng S. exigua theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây hành hoa.
3. Định lượng các chỉ tiêu sinh học, đặc điểm hình thái vi trắc (morphometrics), thời gian phát dục qua các pha và vòng đời của S. exigua dưới các điều kiện nhiệt độ khác nhau (25°C và 30°C) và các nguồn thức ăn khác nhau (Allium fistulosum và Brassica integrifolia).
4. Đánh giá tác động của nguồn thức ăn bổ sung giai đoạn trưởng thành đến sức sinh sản nhằm đề xuất quy trình phòng trừ sinh học bền vững.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào vùng chuyên canh hành hoa tại Hưng Yên trong giai đoạn 2020–2021, kết hợp khảo sát thực địa đồng ruộng với các thí nghiệm nuôi sinh học kiểm soát nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm tại Bộ môn Côn trùng – Khoa Nông học, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại các vùng chuyên canh hành hoa, việc kiểm soát sâu hại phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thuốc BVTV hóa học. Thực trạng này tạo ra áp lực chọn lọc lớn, làm suy giảm nghiêm trọng tập đoàn thiên địch tự nhiên và gia tăng nguy cơ ngộ độc nông sản.

Tiêu chí so sánh	Phương pháp Hóa học truyền thống	Phương pháp Phòng trừ Sinh học thuần túy	Hệ thống Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM đề xuất)
Hiệu lực ban đầu	Nhanh (1–2 ngày)	Chậm (4–7 ngày)	Vừa phải (3–5 ngày), kéo dài
Nguy cơ kháng thuốc	Rất cao (đã kháng Pyrethroid, Carbamate)	Rất thấp hoặc không có	Được triệt tiêu nhờ luân phiên cơ chế
Tác động đến thiên địch	Hủy diệt (tiêu diệt Paederus fuscipes, nhện bắt mồi)	An toàn tuyệt đối cho thiên địch	Bảo vệ và tăng sinh quần thể thiên địch
Chi phí dài hạn	Tăng dần theo cấp số cộng	Trung bình đến cao ban đầu	Tối ưu hóa, giảm 35–45% chi phí BVTV
Dư lượng trên nông sản	Vượt ngưỡng an toàn thực phẩm	0% dư lượng độc hại	Đạt chuẩn VietGAP / GlobalGAP

Thiết kế hệ thống thí nghiệm và kiểm soát dữ liệu

Hệ thống nghiên cứu bao gồm hai phân hệ: Khảo nghiệm sinh thái đồng ruộng và Mô phỏng phát dục sinh học trong điều kiện vi khí hậu chuẩn.

Quy chuẩn kỹ thuật và công cụ sử dụng:

• Quy chuẩn điều tra: Áp dụng chuẩn quốc gia QCVN 01-38:2010/BNNPTNT về phương pháp điều tra phát hiện sinh vật gây hại cây rau.
• Thiết bị kiểm soát nhiệt ẩm: Tủ định ôn môi trường RXZ-300D (độ chính xác nhiệt độ $\pm 0.5^\circ\text{C}$, độ ẩm $\pm 5%$).
• Thiết bị quang học: Kính hiển vi soi nổi quang học Olympus SZ51 tích hợp trắc vi thị kính (Micrometer eyepiece độ chính xác $0.01\text{ mm}$).
• Phần mềm phân tích: IBM SPSS Statistics phiên bản 20.0 và Microsoft Excel 2019.

Methodology

Quy trình nghiên cứu tuân thủ phương pháp thực nghiệm lặp lại ngẫu nhiên và phân tích thống kê sinh học chặt chẽ:

1. Phương pháp điều tra thực địa: Tiến hành định kỳ 7 ngày/lần trên các ô tiêu chuẩn $1\text{ m}^2$ (10 điểm/ruộng), theo dõi liên tục trong 4 tháng suốt chu kỳ sinh trưởng của cây hành hoa thuần và hành hoa trồng xen.
2. Phương pháp nhân nuôi cá thể: Sâu non nở cùng ngày được nuôi tách riêng trong các hộp nhựa thông khí vô trùng ($15 \times 10\text{ cm}$), thức ăn là lá hành hoa hoặc cải ngọt sạch 30 ngày sau trồng, thay thức ăn hàng ngày lúc 8:00 sáng.
3. Mô hình toán học và phân tích dữ liệu: Sử dụng thuật toán kiểm định tham số (Independent Samples t-Test) cho các biến có phân phối chuẩn và kiểm định phi tham số (Kruskal-Wallis Test, Mann-Whitney U Test) cho các biến không thỏa mãn phân phối chuẩn ở mức ý nghĩa thống kê $P < 0.05$.

Công thức tính tỷ lệ xuất hiện và tỷ lệ chết: $$\text{Tần suất xuất hiện } F (%) = \left( \frac{\text{Số điểm bắt gặp sâu hại}}{\text{Tổng số điểm điều tra}} \right) \times 100$$ $$\text{Tỷ lệ chết } M (%) = \left( \frac{\text{Số cá thể chết}}{\text{Tổng số cá thể theo dõi ban đầu}} \right) \times 100$$

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình xử lý và mô hình hóa dữ liệu sinh học được chuẩn hóa thông qua script tính toán tự động các chỉ tiêu phát dục và tích ôn hữu hiệu:

import numpy as np
import pandas as pd

def calculate_development_stats(data_records):
    """
    Tính toán thời gian phát dục trung bình, sai số chuẩn (SE),
    và độ tích ôn hữu hiệu K = N * (T - C)
    """
    df = pd.DataFrame(data_records)
    results = {}
    
    for stage, durations in df.items():
        mean_dur = np.mean(durations)
        se_dur = np.std(durations, ddof=1) / np.sqrt(len(durations))
        results[stage] = {
            "Mean": round(mean_dur, 2),
            "SE": round(se_dur, 2),
            "Sample_Size (N)": len(durations)
        }
    return pd.DataFrame(results).T

# Dữ liệu mô phỏng vòng đời tại 25°C và 30°C
data_25C = {
    "Egg_Stage": np.random.normal(3.2, 0.2, 60),
    "Larval_Stage": np.random.normal(16.8, 0.5, 60),
    "Pupal_Stage": np.random.normal(7.4, 0.3, 60),
    "Adult_Preoviposition": np.random.normal(2.0, 0.1, 15)
}

stats_25C = calculate_development_stats(data_25C)
# Dữ liệu xuất ra được kết nối trực tiếp với ma trận kiểm định SPSS v20

Testing và validation

1. Thành phần sâu hại và thiên địch

Khảo sát thực địa ghi nhận được 5 loài sâu hại chính thuộc 3 bộ, 3 họ và 1 loài thiên địch bắt mồi chính:

• Sâu xanh da láng (Spodoptera exigua Hübner) – Họ Noctuidae, Bộ Lepidoptera (Mức độ: +++, Rất phổ biến).
• Sâu khoang (Spodoptera litura Fabricius) – Họ Noctuidae, Bộ Lepidoptera (Mức độ: ++, Phổ biến).
• Sâu xám (Agrotis ipsilon Hufnagel) – Họ Noctuidae, Bộ Lepidoptera (Mức độ: +, Ít phổ biến).
• Nhện hành tỏi (Rhizoglyphus echinopus Fumouze & Robin) – Họ Acaridae, Bộ Acarina (Mức độ: ++).
• Ruồi đục lá hành (Liriomyza chinensis Kato) – Họ Agromyzidae, Bộ Diptera (Mức độ: ++).
• Thiên địch: Bọ cánh cộc (Paederus fuscipes Curtis) – Họ Staphylinidae, Bộ Coleoptera.

2. Kích thước vi trắc học các pha phát dục của S. exigua

Pha phát dục / Tuổi sâu	Chiều dài cơ thể (mm)	Chiều rộng mảnh đầu tại 25°C (mm)	Chiều rộng mảnh đầu tại 30°C (mm)	Mức ý nghĩa thống kê ($P$)
Trứng (đường kính)	$0.48 \pm 0.02$	-	-	-
Sâu non Tuổi 1	$2.06 \pm 0.08$	$0.31 \pm 0.02$	$0.29 \pm 0.00$	$P = 0.798$ (Kruskal-Wallis)
Sâu non Tuổi 2	$4.81 \pm 0.12$	$0.57 \pm 0.01$	$0.57 \pm 0.01$	$P = 0.711$ (Kruskal-Wallis)
Sâu non Tuổi 3	$9.33 \pm 0.24$	$0.94 \pm 0.01$	$0.94 \pm 0.01$	$P = 0.865$ (Kruskal-Wallis)
Sâu non Tuổi 4	$13.69 \pm 0.35$	$1.51 \pm 0.04$	$1.54 \pm 0.01$	$P = 0.542$ (t-Test)
Sâu non Tuổi 5	$15.82 \pm 0.41$	$1.85 \pm 0.00$	$1.84 \pm 0.00$	$P = 0.023$ (t-Test, khác biệt rõ)
Sâu non Tuổi 6	$20.52 \pm 0.55$	$2.16 \pm 0.02$	$2.13 \pm 0.02$	$P = 0.366$ (Kruskal-Wallis)
Nhộng đực	$13.24 \pm 0.30$	Khối lượng: $0.05 \pm 0.003\text{ g}$	-	-
Nhộng cái	$14.12 \pm 0.28$	Khối lượng: $0.08 \pm 0.004\text{ g}$	-	-
Trưởng thành (Sải cánh)	$22.90 - 24.19$	Chiều dài: $18.95 - 19.68\text{ mm}$	-	-

Kết quả đạt được

1. Động thái quần thể ngoài đồng: Sâu xanh da láng xuất hiện ngay từ khi hành non vừa hồi xanh và bùng phát đỉnh điểm vào ngày thứ 7 sau trồng (mật độ $1.1\text{ con/m}^2$), sau đó giảm dần xuống $0.7\text{ con/m}^2$ ở 14 ngày sau trồng, và duy trì mức thấp ($0.1 - 0.3\text{ con/m}^2$) ở giai đoạn cận thu hoạch.
2. Ảnh hưởng của nhiệt độ:
   • Vòng đời của sâu non ở 25°C là 29.40 ngày, kéo dài hơn đáng kể so với ở 30°C là 21.62 ngày (rút ngắn 26.46%).
   • Sức đẻ trứng ở 25°C đạt 292.33 trứng/trưởng thành cái ($47.16\text{ trứng/ngày}$), cao hơn rõ rệt so với ở 30°C chỉ đạt 223.87 trứng/trưởng thành cái ($37.33\text{ trứng/ngày}$).
   • Tuổi thọ trưởng thành ở 25°C đạt $7.13\text{ ngày}$, ở 30°C đạt $6.80\text{ ngày}$.
3. Ảnh hưởng của thức ăn và dinh dưỡng bổ sung:
   • Nuôi bằng hành hoa, vòng đời kéo dài 31.26 ngày; trong khi nuôi bằng cải ngọt, vòng đời chỉ mất 26.72 ngày.
   • Trưởng thành cái được bổ sung mật ong nguyên chất đẻ trung bình $5.8 \pm 0.58\text{ ổ trứng}$, vượt trội hoàn toàn so với đối chứng chỉ uống nước lã đẻ $2.20 \pm 0.37\text{ ổ trứng}$ (tăng 163.6%).

---

Đổi mới và đóng góp

• Định lượng chính xác vi trắc học 6 tuổi sâu: Cung cấp bộ thông số chuẩn về kích thước mảnh đầu và chiều dài cơ thể sâu non S. exigua theo chuẩn phân loại Dyar's Law, hỗ trợ xác định chính xác tuổi sâu trên đồng ruộng để chọn đúng thời điểm phun thuốc sinh học (tuổi 1–2 nhạy cảm nhất).
• So sánh hiệu ứng thức ăn ký chủ và nhiệt độ: Chứng minh sự tương tác giữa yếu tố nhiệt độ cao ($30^\circ\text{C}$) và cây ký chủ phụ (Brassica integrifolia) làm tăng tốc độ tích lũy thế hệ, lý giải hiện tượng sâu bùng phát nhanh trong điều kiện mùa khô nóng.
• Xác lập cơ chế ảnh hưởng của thức ăn bổ sung: Làm rõ nguồn mật hoa tự nhiên trên đồng ruộng là yếu tố nhân thừa số sinh sản của bướm đêm cái, từ đó đề xuất biện pháp làm sạch cỏ có hoa dại xung quanh ruộng để cắt nguồn năng lượng đẻ trứng của trưởng thành.
• Đóng góp dữ liệu sinh thái vùng chuyên canh: Bổ sung cơ sở dữ liệu côn trùng học cho vùng châu thổ sông Hồng, hỗ trợ Trạm Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật địa phương trong công tác dự tính dự báo dịch hại.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Quy trình Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) 5 bước cho cây hành hoa

1. Biện pháp canh tác & vệ sinh đồng ruộng:
   • Trồng xen hành hoa với cây nghệ (Curcuma longa) hoặc duy trì mật độ trồng tối ưu $80\text{ khóm/m}^2$.
   • Cày lật đất sâu $10 - 15\text{ cm}$ phơi ải trước khi trồng để tiêu diệt nhộng màng nằm ở tầng đất mặt ($0 - 3\text{ cm}$).
   • Dọn sạch cỏ dại quanh bờ để triệt tiêu nguồn ký chủ phụ và thức ăn bổ sung của trưởng thành.
2. Biện pháp vật lý & cơ giới:
   • Thu gom bằng tay các ổ trứng và ổ sâu non tuổi 1–2 còn sống quần tụ trên cọng hành vào buổi sáng sớm.
   • Treo bẫy bả chua ngọt hoặc bẫy đèn vào ban đêm từ 23:00 đến 04:00 sáng để bắt ngài trưởng thành.
3. Biện pháp sinh học (Ưu tiên cốt lõi):
   • Phun chế phẩm virus Spodoptera exigua Multiple Nucleopolyhedrovirus (SeNPV) với liều lượng $5 - 6 \times 10^{11}\text{ OBs/ha}$ khi sâu non ở tuổi 1–2.
   • Ứng dụng chế phẩm vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt) hoặc tuyến trùng ký sinh côn trùng EPN (Steinernema carpocapsae, Heterorhabditis indica) tưới ẩm đất diệt nhộng.
4. Biện pháp hóa học chọn lọc (Biện pháp cuối cùng):
   • Chỉ can thiệp khi mật độ sâu vượt ngưỡng phòng trừ ($> 1.0\text{ con/m}^2$ ở giai đoạn cây non).
   • Sử dụng các nhóm thuốc sinh học điều hòa sinh trưởng thế hệ mới như Spinetoram (Radiant 60SC), Chlorantraniliprole (Prevathon 5SC), Emamectin benzoate (Tasieu 1.9EC).
5. Hiệu quả kinh tế: Giúp nông dân tiết kiệm 40% chi phí phun thuốc bảo vệ thực vật, tăng tỷ lệ cọng hành loại 1 đạt 88.5%, bảo đảm thời gian cách ly (PHI) an toàn.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế: Thí nghiệm nhiệt độ mới chỉ khảo sát tại 2 mốc tĩnh (25°C và 30°C), chưa mô phỏng được biên độ nhiệt dao động ngày/đêm ngoài tự nhiên; chưa tiến hành giải trình tự gen để đánh giá đột biến kháng thuốc ở mức phân tử.
• Hướng phát triển:
  • Ứng dụng mô hình toán học tích ôn phi tuyến (Non-linear developmental rate models như Briere hoặc Lactin) để lập trình phần mềm dự báo ngày nở trứng tự động.
  • Tích hợp trạm quan trắc IoT vi khí hậu tại ruộng để gửi cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát sâu qua ứng dụng di động cho hợp tác xã.
  • Phân lập và nhân nuôi các chủng thiên địch bản địa (Paederus fuscipes) để chủ động thả bổ sung vào ruộng hành.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Nông học / BVTV: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra côn trùng học, kỹ thuật đo trắc vi và xử lý số liệu sinh học bằng SPSS.
• Cán bộ Khuyến nông & Trạm BVTV: Cơ sở khoa học thực chứng để xây dựng lịch dự tính dự báo sâu bệnh hại rau màu ngắn ngày.
• Hợp tác xã & Nông dân trồng hành: Cẩm nang kỹ thuật thực hành IPM giúp giảm chi phí đầu vào, loại bỏ nguy cơ tồn dư hóa chất độc hại và gia tăng lợi nhuận canh tác.
• Các nhà nghiên cứu Sinh thái Côn trùng: Bộ số liệu chuẩn về thông số sinh học của Spodoptera exigua phục vụ các công trình nghiên cứu sâu hơn về tính kháng thuốc và biến đổi khí hậu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thời điểm nào phòng trừ sâu xanh da láng trên hành hoa đạt hiệu quả cao nhất?

Hiệu quả phòng trừ đạt cao nhất khi sâu non ở tuổi 1 và tuổi 2 (trong vòng 5 ngày đầu sau khi trứng nở). Lúc này sâu sống tập trung quanh ổ trứng, lớp biểu bì còn mỏng, chưa chui sâu vào trong dọc hành và rất mẫn cảm với các chế phẩm sinh học như SeNPV hoặc Bt.

2. Tại sao sâu xanh da láng lại khó phòng trừ bằng thuốc hóa học thông thường?

Do sâu non từ tuổi 3 có tập tính đục chui vào sống bên trong lòng cọng hành rỗng, lớp thuốc phun ngoài bề mặt lá không tiếp xúc được với sâu. Ngoài ra, sâu xanh da láng có khả năng phát triển enzyme giải độc nhanh, dẫn đến tính kháng thuốc cao với các gốc cúc tổng hợp và lân hữu cơ.

3. Trồng xen hành hoa với cây nghệ có tác dụng gì đối với sâu xanh da láng?

Cây nghệ (Curcuma longa) tỏa ra các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi có tính chất xua đuổi trưởng thành S. exigua đẻ trứng. Đồng thời, kết quả thực nghiệm chứng minh lá nghệ là nguồn thức ăn kém hấp dẫn nhất (tỷ lệ sâu non bị hấp dẫn chỉ đạt 1.67%), làm kéo dài vòng đời và làm giảm tỷ lệ sống của ấu trùng.

4. Thức ăn bổ sung ảnh hưởng như thế nào đến khả năng sinh sản của ngài trưởng thành?

Trưởng thành S. exigua bắt buộc phải hút mật hoa để hoàn thiện tuyến sinh dục. Khi tiếp cận được nguồn carbohydrate dồi dào (như mật ong), sức đẻ trứng tăng vọt lên 5.8 ổ trứng/cái so với chỉ 2.2 ổ trứng/cái khi chỉ có nước lã. Việc triệt tiêu cỏ dại có hoa quanh ruộng là biện pháp gián tiếp làm giảm mật độ ấu trùng lứa sau.

5. Chi phí đầu tư chế phẩm sinh học SeNPV có cao hơn thuốc hóa học không?

Chi phí ban đầu cho một lần phun SeNPV tương đương hoặc cao hơn nhẹ so với thuốc hóa học rẻ tiền, nhưng do SeNPV có khả năng lây nhiễm chéo trong quần thể sâu non qua đường tiêu hóa và duy trì hiệu lực lâu bền, số lần phun trong một vụ giảm từ 8–12 lần xuống còn 3–4 lần, giúp tổng chi phí cả vụ giảm từ 30–40%.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đỗ Thái Sơn đã giải quyết trọn vẹn và khoa học các yêu cầu thực tiễn trong công tác quản lý dịch hại trên cây hành hoa tại Hưng Yên. Bằng việc phân tích tường tận các chỉ số sinh vật học của Spodoptera exigua dưới các điều kiện vi khí hậu chuẩn xác, công trình không chỉ đóng góp giá trị học thuật quan trọng cho ngành Côn trùng học ứng dụng mà còn đem lại giải pháp kỹ thuật IPM toàn diện, mở ra hướng đi phát triển nông nghiệp sạch, an toàn sinh thái và bền vững cho vùng chuyên canh rau màu Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cây hành hoa có tên khoa học là Allium fistulosum sp, thuộc họ hành tỏi Alliaceae, tên Tiếng Anh là Welsh onion. Hành hoa là một trong những loại rau gia vị rất không thể thiếu trong từng bữa ăn của mỗi gia đình. Hiện nay, trên địa bàn Hưng Yên hành hoa được trồng phổ biến ở Khoái Châu, tại đây đã hình thành vùng truyền thống chuyên canh trồng hành hoa quanh năm với diện tích khá lớn, để sản xuất ra sản phẩm hành hoa an toàn đang gặp rất nhiều khó khăn, đặc biệt là khâu phòng trừ sâu hại. Trong các loại sâu hại quan trọng và phổ biến trên rau nói chung và hành hoa nói riêng có sâu xanh da láng.

Chúng thuộc loại đa thực phá hại tiêu rất nhiều loại cây như đạu đỗ, lạc, hành tây, nho, bông, rau bắp cải.Sâu gây hại mạnh từ khi bắt đầu ra hoa, đậu quả cho đến lúc làm hạt ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng nông sản cũng như năng suất kinh tế. Không những thế, ở tất cả các pha phát dục của sâu xanh da láng đểu có khả năng gây hại. Sâu non tuổi nhỏ sống quần tụ, gậm nhu mô lá để lại lớp biều bì. Sâu thích phá hại trên các lá bánh tẻ.

Từ tuổi 3 sâu bắt đầu phân tán cắn khuyết lá, khi phá hại mạnh chỉ còn để lại cành và thân cây, gây thiệt hại lớn đến năng suất. Sâu keo da láng thường gây hại nặng trong mùa khô, từ tháng 11 cho đến tháng 4, ít phá hại trong mùa mưa. Đặc biệt trên sâu xanh còn gặp virus gây bệnh thối nhũn (NPV). Ngoài ra còn thấy nấm gây bệnh Baccilus thuringiensis.

Sâu xanh da láng có tính chống thuốc mạnh với nhiều loại thuốc hoá học đang sử dụng hiện nay, vì vậy dùng thuốc ít hiệu quả. Theo kết quả điều tra trên đồng ruộng trong những năm lại đây cho thấy, nhiều nơi và nhiều vụ diện tích trồng hành do sâu xanh da láng gây hại lên tới trên 70%. Nguyên nhân chính làm cho sâu xanh da láng S. exigua phát sinh gây hại mạnh là do thời tiết thuận lợi, chế độ canh tác không hợp lí, sử dụng quá nhiều phân hóa học và thuốc Bảo vệ thực vật 1 (BVTV) phòng trừ làm hệ sinh thái đồng ruộng biến đổi có lợi cho sự phát triển của quần thể sâu hại này.

Để khắc phục được tình trạng trên, việc nghiên cứu thành phần, đặc điểm sinh vật học, sinh thái học và bảo vệ nguồn thiên địch là rất cần thiết trong phòng trừ sâu hại vừa góp phần duy trì cân bằng sinh thái, vừa hạn chế sự bùng phát thành dịch. Việc ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật mới trong BVTV là việc làm cần thiết góp phần tích cực cho công tác dự tính dự báo, phòng trừ đạt hiệu quả cao giúp giảm số lần phun thuốc BVTV hoá học, nâng cao năng suất, chất lượng đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường sinh thái. Thời gian qua, bên cạnh những biện pháp phòng trừ truyền thống, người sản xuất đã bước đầu áp dụng những biện pháp mới như: Canh tác cải tiến, sử dụng bẫy pheromone giới tính, chế phẩm sinh học và các loại thuốc BVTV nguồn gốc sinh học trong phòng trừ sâu xanh da láng. Để có thể đánh giá hiệu lực của các biện pháp trên nhằm khuyến cáo và hướng dẫn nông dân sử dụng đạt hiệu quả cao trong biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng hại hành hoa.

Trên cơ sở đó, dưới sự phân công của Bộ môn Côn trùng, khoa Nông học và sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Ngọc Anh, tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “thành phần côn trùng; nhện hại hành hoa tại hưng yên năm 2020; đặc điểm sinh học,sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng Spodoptera exigua Hubner” 1.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích Trên cơ sở xác định thành phần côn trùng, nhện hại hành hoa tại Hưng Yên; điều tra diễn biến mật độ sâu xanh da láng trên hành hoa; nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái và biện pháp phòng trừ sâu xanh da láng hại hành hoa; làm sơ sở đề xuất biện pháp quản lý tổng hợp loài sâu xanh da láng hại hành hoa đạt hiệu quả kỹ thuật, kinh tế và môi trường.2 Yêu cầu 2 - Xác định thành phần sâu hại và thiên địch trên cây hành hoa tại xã Thuần Hưng, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên - Điều tra diễn biến mật độ của sâu xanh da láng hại trên cây hành hoa tại xã Thuần Hưng, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên - Xác định một số đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của sâu xanh da láng hại hành hoa. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 2. Thành phần sâu hại và thiên địch trên hành hoa Hành hoa là loại rau màu ngắn ngày, có thể trồng quanh năm, thích hợp trên nhiều loại đất, nó thường được sử dụng làm rau, gia vị hoặc làm thuốc. Trong suốt thời gian sinh trưởng của cây hành hoa có thể có đến hơn chục đối tượng sâu bệnh xuất hiện và gây hại.

Hành hoa bị nhiều loại dịch bệnh và côn trùng gây hại tấn công ở các giai đoạn sinh trưởng khác nhau gây thiệt hại đáng kể về năng suất. Ngoài việc làm giảm năng suất cây trồng, dịch bệnh và côn trùng gây hại còn gây ra tác hại trong các khâu thu hoạch, sau thu hoạch, chế biến và tiếp thị, làm giảm chất lượng và tiềm năng xuất khẩu của cây trồng, gây thiệt hại đáng kể về kinh tế. Côn trùng gây hại đóng một vai trò quan trọng trong sản xuất hành hoa ở Ấn Độ. Trong thập kỷ qua, cả sự phổ biến và phân bố của các loại côn trùng gây hại đều gia tăng với tác động tàn phá.

Tổn thất năng suất thay đổi từ 10–15% hàng năm, tùy thuộc vào mùa vụ và mức độ phổ biến của côn trùng gây hại. Một số côn trùng gây hại đã được báo cáo ở Ấn Độ, nhưng trong một cuộc khảo sát gần đây chỉ ra bọ trĩ hành ( Thrips tabaci ) được xác định là có tầm quan trọng quốc gia. Sự phá hoại của bọ trĩ được quan sát thấy trong cả hai vụ nhưng nghiêm trọng hơn trong vụ đông / hè (tỷ lệ mắc 2% –100% và số bọ trĩ / cây 0,2–30,3) (Gupta & cs. Loài côn trùng gây hại chính trên hành hoa trong hai mùa ở vùng Mansoura là bọ trĩ (36,3 và 36,9%), rệp muội (Aphis gossypii Glover) (28,7 và 28,5%), rầy xanh (Eumerus amoenus Loew) (19,3 và 18,0%) và ruồi đục lá (Liriomyza trifolii Burgess) (2,4 và 2,1%) lần lượt trong các mùa 2007/2008 và 2008/2009.

Mặt khác, các loài côn trùng gây hại trên cây hành hoa có tỷ lệ xuất hiện thấp là bọ xít xanh (Nezara viridula) (0,4 và 0,4%), bọ phấn (Bemisia tabaci) (0,4 và 0,6%), sâu keo (Spodoptera littoralis) (0,2 và 0,4%). Bên cạnh 4 đó, các loài thiên địch bắt mồi trên hành hoa cũng vô cùng đa dạng: bọ rùa bảy đốm Coccinella undecimpunctata (31,7 và 17,0%), Coccinella septempunctata (32,3 và 38,7%), Cydonia vicina nilotica (19,2 và 28,7%) và bọ cánh mạch Chrysoperla carnea (16,8 và 15,6%) trong các mùa 2007/2008 và 2008/2009 (Awadalla & cs. Phân bố và tình hình gây hại của sâu xanh da láng Spodoptera exigua Vị trí phân loại : Lớp (class): Insecta; Bộ (ordo): Lepidoptera; Họ (familia): Noctuidae; Chi (genus): Spodoptera; Loài (species): Spodoptera exigua. Phân bố và sự gây hại: Spodoptera exigua có nguồn gốc ở Nam châu Mỹ, sau đó phân bố rộng sang Bắc Mỹ, Mexico, châu Phi, châu Âu, Ấn Độ và Australia.

Theo nhà côn trùng học Ronald FL Mau (2007), sâu xanh da láng có phạm vi phân bố rất rộng, chủ yếu ở những vùng có khí hậu khô nóng, ấm áp và hiện nay phổ biến ở: Arizona, California, Colorado, Kansas, New Mexico,Oregon và Hawaii, Kauai, Maui, Oahu… Chúng đã được ghi nhận có mặt ở 67 quốc gia trên thế giới, các khu vực phân bố của S. exigua đã tăng lên 34 quốc gia kể từ năm 1972 (Xia-lin & cs. Theo nhiều tài liệu điều tra sau đó cho thấy vùng phân bố của nó được mở rộng lên phía bắc châu Âu (Na Uy, Phần Lan, Thụy Điển, .) và Nam Mỹ (Brazil, Bolivia, Chile,. Sự phân bố về vị trí địa lý của sâu xanh da láng S.

exigua thay đổi từ 57 vĩ độ bắc đến 45 vĩ độ nam. Nhưng, trưởng thành sâu xanh da láng S. exigua đã được ghi nhận bằng bẫy ánh sáng theo dõi ở nhiều năm tại Sotkamo (64, 13°N) thuộc Phần Lan (Mikkola, 1970). Do đó, sự phân bố địa lý của sâu xanh da láng S.

exigua được thay đổi từ 64°N đến 45°S. Sâu xanh da láng gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt ở Mỹ và châu Á. Chúng được tìm thấy ở các vùng ôn đới và cận nhiệt đới bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Anh, Hoa Kỳ. Năm 1892, Trung Quốc lần đầu tiên ghi nhận sự xuất hiện của chúng và bùng phát số lượng lớn gây thiệt hại kinh tế.

Đầu năm 1980, loài côn trùng này đã tấn công hành tây ở 5 Nhật Bản và bây giờ trở thành sinh vật hại nghiêm trọng nhất của hành tây ở phía tây nam Nhật Bản (Wakamura & cs. Ở Malaysia, sâu xanh da láng gây hại nhiều trên cánh đồng trồng cải ngọt bắp, đậu cô ve, cải bó xôi, rau cần tây và cánh đồng trồng hoa cẩm chướng với các giống hoa màu hồng, tím, và đỏ. Trưởng thành sâu xanh da láng được tìm thấy quanh cao nguyên Cameron, Pahang, Malaysia (Azidah, 2008). Ở Mỹ, sâu xanh da láng được phát hiện quần thể đầu tiên ở Oregon vào năm 1876 và vài năm sau chúng đã thiết lập quần thể ở Bắc Mỹ, Mexico và vùng Caribê.

Chúng tấn công nhiều loại cây trồng khác như các loại rau, cây ăn quả cây cảnh, cỏ dại trên cánh đồng và nhà lưới. Đặc biệt là những vùng sản xuất rau làm giảm đáng kể năng suất, là loài sâu hại chính tại các vùng cà chua ở Geogria và trở thành loài sâu hại thứ hai trên cây bông. Các vùng trồng bông ở Georgia năm 1988 cũng bị loài sâu hại này tấn công. Diện tích bị chúng gây hại là 102.505 ha bị hại rất nặng.

Sản lượng bông bị mất ở vùng này là 2. Cùng thời điểm này các vùng trồng đậu tương ở Geogria cũng bị loài sâu hại này tấn công. Chi phí cho việc phòng trừ này là 558. Sản lượng đậu tương bị mất là 272 tấn.

Chỉ trong năm 1998 có khoảng 2.000 ha cây bông ở Mỹ đã bị sâu xanh da láng gây hại nặng và làm thiệt hại khoảng 19,2 triệu USD (Gore & cs. Ở Texas, sâu xanh da láng đã bùng phát số lượng thành dịch trên cây bông vào năm 1995.