Luận Văn Thạc Sĩ: Đặc Điểm Ngôn Ngữ Thơ Tự Do Của Hoàng Nhuận Cầm

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm ngôn ngữ thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm, làm rõ phong cách sáng tác độc đáo trong nền văn học Việt Nam.

• Tác giả: Đinh Thị Chiến
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Kim Bảng
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Đặc điểm ngôn ngữ thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Thơ và các khái niệm liên quan
• 1.2. Khái niệm thơ
• 1.3. Các khái niệm liên quan đến thơ
• 1.4. Khái niệm ngôn ngữ thơ
• 1.5. Ngôn ngữ thơ là gì?
• 1.6. Đặc trưng ngôn ngữ thơ
• 1.7. Hoàng Nhuận Cầm và thơ của ông
• 1.8. Vài nét về Hoàng Nhuận Cầm
• 1.9. Thơ của Hoàng Nhuận Cầm
• 1.10. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGỮ ÂM TRONG THƠ TỰ DO CỦA HOÀNG NHUẬN CẦM
• 2.1. Đặc điểm về vần thơ Hoàng Nhuận Cầm
• 2.2. Vần trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm xét theo vị trí của các tiếng hiệp vần
• 2.3. Vần trong thơ tự do Hoàng Nhuận Cầm xét theo đường nét thanh điệu
• 2.4. Vần trong thơ tự do Hoàng Nhuận Cầm xét theo mức độ hòa âm
• 2.5. Đặc điểm về nhịp thơ Hoàng Nhuận Cầm
• 2.6. Khái quát về dòng thơ và nhịp thơ trong thơ tự do Hoàng Nhuận Cầm
• 2.7. Kiểu tổ chức nhịp điệu đối xứng
• 2.8. Kiểu tổ chức nhịp điệu trùng điệp
• 2.9. Kiểu tổ chức nhịp điệu tự do
• 2.10. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM SỬ DỤNG TỪ VÀ CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TRONG THƠ TỰ DO HOÀNG NHUẬN CẦM
• 3.1. Đặc điểm sử dụng các lớp từ đặc thù trong thơ Hoàng Nhuận Cầm
• 3.2. Sử dụng từ láy
• 3.3. Sử dụng lớp từ chỉ màu sắc
• 3.4. Sử dụng lớp từ chỉ hoa
• 3.5. Các biện pháp tu từ trong thơ Hoàng Nhuận Cầm
• 3.5.1. Biện pháp so sánh
• 3.5.2. Biện pháp nhân hóa
• 3.5.3. Biện pháp điệp
• 3.5.4. Biện pháp sử dụng câu hỏi tu từ
• 3.6. Tiểu kết Chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ngôn ngữ thơ tự do và Hoàng Nhuận Cầm

Ngôn ngữ thơ tự do là một trong những đặc trưng nổi bật của thơ ca Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong giai đoạn từ thế kỷ XX trở đi. Hoàng Nhuận Cầm, một nhà thơ tiêu biểu của nền văn học Việt Nam, đã sử dụng thể thơ này để thể hiện những cảm xúc và tư tưởng sâu sắc. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích đặc điểm thơ tự do của ông, từ đó làm rõ những đóng góp của ông trong việc cách tân ngôn ngữ thơ. Phong cách thơ của Hoàng Nhuận Cầm được đánh giá qua việc sử dụng linh hoạt các yếu tố ngữ âm, từ ngữ và biện pháp tu từ, tạo nên một phong cách riêng biệt.

1.1. Khái niệm ngôn ngữ thơ tự do

Ngôn ngữ thơ tự do không bị ràng buộc bởi các quy tắc cứng nhắc về vần điệu, nhịp điệu hay cấu trúc. Điều này cho phép nhà thơ tự do sáng tạo, thể hiện cảm xúc một cách chân thực và tự nhiên. Trong văn học Việt Nam, thể thơ này đã trở thành một công cụ quan trọng để các nhà thơ hiện đại phản ánh hiện thực và khám phá thế giới nội tâm. Hoàng Nhuận Cầm đã tận dụng tối đa sự linh hoạt này để tạo nên những tác phẩm thơ độc đáo, giàu cảm xúc.

1.2. Hoàng Nhuận Cầm và thơ tự do

Hoàng Nhuận Cầm là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ. Ông đã sử dụng thơ tự do để thể hiện những cảm xúc chân thực và sâu sắc về chiến tranh, tình yêu và cuộc sống. Phong cách thơ của ông được đánh giá qua việc sử dụng linh hoạt các yếu tố ngữ âm, từ ngữ và biện pháp tu từ, tạo nên một phong cách riêng biệt. Những tác phẩm như 'Xúc xắc mùa thu' đã khẳng định vị trí của ông trong nền văn học Việt Nam.

II. Đặc điểm ngữ âm trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm

Đặc điểm ngữ âm trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm được thể hiện qua cách ông sử dụng vần, nhịp và thanh điệu một cách linh hoạt. Vần thơ của ông không bị gò bó bởi các quy tắc truyền thống, mà được sắp xếp theo cảm xúc và ý tưởng của bài thơ. Nhịp điệu trong thơ của ông cũng đa dạng, từ nhịp nhanh, gấp gáp đến nhịp chậm, trầm lắng, tạo nên sự đa dạng về âm điệu. Thanh điệu được sử dụng một cách tinh tế, góp phần tạo nên sự hài hòa và cân đối trong cấu trúc bài thơ.

2.1. Vần thơ trong thơ tự do

Vần thơ trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm không tuân theo các quy tắc cứng nhắc của thơ truyền thống. Ông sử dụng vần một cách linh hoạt, tùy thuộc vào cảm xúc và ý tưởng của bài thơ. Điều này tạo nên sự tự do và phóng khoáng trong cách diễn đạt, đồng thời giúp bài thơ trở nên gần gũi và dễ cảm nhận hơn với người đọc.

2.2. Nhịp điệu và thanh điệu

Nhịp điệu trong thơ của Hoàng Nhuận Cầm rất đa dạng, từ nhịp nhanh, gấp gáp đến nhịp chậm, trầm lắng. Điều này phản ánh sự đa dạng về cảm xúc và tâm trạng trong thơ của ông. Thanh điệu được sử dụng một cách tinh tế, góp phần tạo nên sự hài hòa và cân đối trong cấu trúc bài thơ. Những yếu tố này đã góp phần làm nên phong cách thơ độc đáo của ông.

III. Đặc điểm sử dụng từ và biện pháp tu từ trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm

Đặc điểm sử dụng từ và biện pháp tu từ trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm được thể hiện qua việc ông sử dụng linh hoạt các lớp từ đặc thù và các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, điệp ngữ. Từ láy được sử dụng một cách tinh tế, tạo nên sự mềm mại và uyển chuyển trong ngôn ngữ thơ. Lớp từ chỉ màu sắc và lớp từ chỉ hoa cũng được sử dụng một cách phong phú, góp phần tạo nên sự sinh động và giàu hình ảnh trong thơ của ông.

3.1. Sử dụng từ láy và lớp từ đặc thù

Từ láy là một trong những yếu tố ngôn ngữ được Hoàng Nhuận Cầm sử dụng một cách tinh tế trong thơ tự do. Những từ láy này không chỉ tạo nên sự mềm mại và uyển chuyển trong ngôn ngữ thơ, mà còn góp phần thể hiện cảm xúc và tâm trạng của nhà thơ. Lớp từ chỉ màu sắc và lớp từ chỉ hoa cũng được sử dụng một cách phong phú, tạo nên sự sinh động và giàu hình ảnh trong thơ của ông.

3.2. Biện pháp tu từ trong thơ tự do

Biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, điệp ngữ được Hoàng Nhuận Cầm sử dụng một cách linh hoạt trong thơ tự do. Những biện pháp này không chỉ giúp bài thơ trở nên sinh động và hấp dẫn hơn, mà còn góp phần thể hiện sâu sắc cảm xúc và tư tưởng của nhà thơ. Điều này đã góp phần làm nên phong cách thơ độc đáo và đặc sắc của ông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ tự do là một thể loại thơ hiện đại, xuất hiện từ đầu thế kỷ XX và phát triển mạnh mẽ trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Theo báo cáo của ngành, trong các tuyển tập thơ kháng chiến 1945-1954 và 1945-1985, thơ tự do chiếm tỷ lệ lần lượt là khoảng 42% và 46%, cho thấy sự ưu thế vượt trội của thể loại này so với các thể thơ truyền thống. Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ thơ tự do của nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm, một tác giả tiêu biểu của thơ Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1971-1975) và giai đoạn xây dựng đất nước sau 1975.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ các đặc điểm ngữ âm (vần, nhịp) và ngữ nghĩa (sử dụng từ, biện pháp tu từ) trong thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm, đồng thời khẳng định đóng góp của ông trong việc phát triển phong cách thơ tự do Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu gồm 80 bài thơ tự do trong tuyển tập "Xúc xắc mùa thu - Hò hẹn mãi cuối cùng em cũng đến" (NXB Hội Nhà văn, 2015). Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cái nhìn toàn diện về ngôn ngữ thơ tự do, góp phần nâng cao giá trị phê bình và giảng dạy thơ ca hiện đại, đồng thời giúp độc giả hiểu sâu sắc hơn về phong cách sáng tác của Hoàng Nhuận Cầm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về thi pháp học, thi học và thi luật để phân tích ngôn ngữ thơ. Thi pháp học nghiên cứu hệ thống các phương tiện biểu hiện nghệ thuật trong văn bản thơ, trong khi thi học tập trung vào đặc trưng ngôn ngữ thơ như vần, nhịp, âm điệu. Thi luật nghiên cứu các quy tắc tổ chức âm thanh trong thơ, bao gồm cách tạo lập vần điệu, nhịp điệu và cấu trúc câu thơ.

Ba khái niệm chính được vận dụng gồm:

• Vần điệu: sự hòa âm giữa các âm tiết theo quy luật ngữ âm, tạo nên sự liên kết và nhạc tính cho thơ.
• Nhịp điệu: sự lặp lại có tính chu kỳ của các chỗ ngừng, ngắt trong dòng thơ, góp phần tạo tiết tấu và cảm xúc.
• Biện pháp tu từ: các kỹ thuật như so sánh, nhân hóa, điệp từ, câu hỏi tu từ nhằm tăng sức biểu cảm và hình tượng cho thơ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp thống kê và phân loại để thu thập dữ liệu về tần suất xuất hiện các loại vần, nhịp, lớp từ và biện pháp tu từ trong 80 bài thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm. Phương pháp miêu tả và phân tích ngữ nghĩa, ngữ pháp, ngữ dụng được áp dụng để giải thích các đặc điểm ngôn ngữ thơ. Cỡ mẫu gồm 1736 dòng thơ, được chọn từ tuyển tập tiêu biểu của tác giả, đảm bảo tính đại diện cho phong cách thơ tự do của ông.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ năm 2015 đến 2017, với các bước: thu thập dữ liệu, thống kê, phân loại, phân tích chi tiết từng đặc điểm ngôn ngữ và tổng hợp kết quả. Việc lựa chọn phương pháp phân tích dựa trên tính phù hợp với đối tượng nghiên cứu và mục tiêu làm rõ đặc điểm ngôn ngữ thơ tự do.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm vần trong thơ tự do Hoàng Nhuận Cầm

   • Tổng số 686 cặp vần được khảo sát, trong đó vần chân chiếm 70,4% (483 cặp), vần lưng chiếm 29,6% (203 cặp).
   • Vần chân được sử dụng linh hoạt với 63,1% là vần liền, 15,5% vần cách và 21,4% vần ôm.
   • Theo đường nét thanh điệu, vần bằng chiếm 64,6%, vần trắc chiếm 35,4%.
   • Về mức độ hòa âm, vần chính chiếm 57,7%, vần thông 28,5%, vần ép 13,8%.

2. Đặc điểm nhịp điệu trong thơ tự do

   • Số âm tiết trong dòng thơ dao động từ 1 đến 13, phổ biến nhất là từ 5 đến 9 âm tiết, chiếm hơn 80% tổng số dòng.
   • Có 82 kiểu ngắt nhịp khác nhau, trong đó nhịp 3/5, 4/4, 4/2/2 phổ biến nhất ở dòng 8 âm tiết.
   • Nhà thơ sử dụng đa dạng các kiểu nhịp: nhịp điệu đối xứng, trùng điệp và tự do.
   • Nhịp điệu đối xứng tạo sự cân đối, hài hòa; nhịp trùng điệp nhấn mạnh ý thơ; nhịp tự do thể hiện cảm xúc phóng khoáng, linh hoạt.

3. Sử dụng từ và biện pháp tu từ

   • Từ láy, từ chỉ màu sắc và từ chỉ hoa được sử dụng phong phú, tạo nên hình ảnh sinh động và giàu cảm xúc.
   • Các biện pháp tu từ tiêu biểu gồm so sánh, nhân hóa, điệp từ và câu hỏi tu từ, góp phần làm tăng sức biểu cảm và chiều sâu ý nghĩa cho thơ.

Thảo luận kết quả

Việc Hoàng Nhuận Cầm sử dụng vần chân chiếm ưu thế phù hợp với truyền thống thơ Việt Nam, nhưng ông đã mở rộng phạm vi sử dụng vần lưng và các kiểu vần linh hoạt, tạo nên sự mới mẻ trong thể thơ tự do. Tỷ lệ vần bằng cao góp phần tạo âm hưởng nhẹ nhàng, sâu lắng, trong khi vần trắc thể hiện sự quyết liệt, dữ dội, phản ánh đa dạng cảm xúc của nhà thơ.

Nhịp điệu đa dạng và sáng tạo giúp thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm vừa giữ được tính truyền thống vừa thể hiện sự phóng khoáng, phù hợp với nội dung phong phú và tâm trạng đa chiều. Các kiểu nhịp đối xứng và trùng điệp tạo nên sự hài hòa và nhấn mạnh, trong khi nhịp tự do thể hiện sự tự do hóa ngôn ngữ thơ.

So sánh với các nghiên cứu trước đây về thơ tự do Việt Nam, luận văn đã làm rõ hơn đặc điểm ngôn ngữ thơ của một tác giả cụ thể, góp phần làm phong phú thêm nghiên cứu về phong cách cá nhân trong thơ hiện đại. Kết quả cũng cho thấy sự hòa quyện giữa truyền thống và đổi mới trong sáng tác của Hoàng Nhuận Cầm, có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển thơ ca Việt Nam hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về phong cách cá nhân trong thơ tự do
   Các nhà nghiên cứu và sinh viên nên tiếp tục khai thác đặc điểm ngôn ngữ thơ của các tác giả khác để làm rõ sự đa dạng và phong phú của thơ tự do Việt Nam hiện đại.

2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong giảng dạy văn học
   Giáo viên và giảng viên có thể sử dụng các phân tích về vần, nhịp và biện pháp tu từ trong thơ Hoàng Nhuận Cầm để giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về cấu trúc và nghệ thuật của thơ tự do, nâng cao kỹ năng cảm thụ và sáng tác.

3. Phát triển các công cụ phân tích ngôn ngữ thơ tự động
   Các nhà công nghệ ngôn ngữ có thể dựa trên các tiêu chí vần, nhịp và biện pháp tu từ để xây dựng phần mềm hỗ trợ phân tích thơ, góp phần hiện đại hóa nghiên cứu văn học.

4. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm về thơ tự do và phong cách cá nhân
   Các cơ quan văn hóa, trường đại học nên tổ chức các sự kiện chuyên đề nhằm trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu và sáng tác thơ tự do, thúc đẩy sự phát triển của thể loại này trong đời sống văn học đương đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ Việt Nam và Văn học Việt Nam
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phương pháp phân tích ngôn ngữ thơ tự do, giúp nâng cao kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiên cứu.

2. Giáo viên, giảng viên dạy văn học hiện đại
   Tài liệu tham khảo hữu ích để xây dựng bài giảng về thơ tự do, phong cách thơ cá nhân và các biện pháp nghệ thuật trong thơ.

3. Nhà thơ, nhà văn và những người yêu thơ
   Luận văn giúp hiểu sâu sắc hơn về kỹ thuật sáng tác và phong cách của Hoàng Nhuận Cầm, từ đó có thể áp dụng hoặc cảm nhận thơ một cách tinh tế hơn.

4. Các nhà phê bình văn học và biên tập viên văn học
   Cung cấp góc nhìn ngôn ngữ học để đánh giá và nhận xét các tác phẩm thơ tự do, góp phần nâng cao chất lượng phê bình và xuất bản.

Câu hỏi thường gặp

1. Thơ tự do khác gì so với thơ truyền thống?
   Thơ tự do không bị ràng buộc bởi số câu, số chữ, vần điệu cố định như thơ truyền thống. Nó linh hoạt về hình thức, nhấn mạnh biểu đạt cảm xúc và nội dung đa dạng, phù hợp với hơi thở thời đại.

2. Vần chân và vần lưng trong thơ Việt Nam có vai trò thế nào?
   Vần chân thường xuất hiện ở cuối dòng thơ, tạo sự liên kết giữa các câu. Vần lưng nằm ở giữa dòng, góp phần tạo nhạc điệu và sự hài hòa đặc trưng của thơ Việt, nhất là trong thơ lục bát và thơ tự do.

3. Nhịp điệu trong thơ tự do được xác định ra sao?
   Nhịp điệu trong thơ tự do không theo quy luật cố định mà dựa vào cảm xúc và ý đồ của nhà thơ, có thể là nhịp đối xứng, trùng điệp hoặc tự do, tạo nên tiết tấu phong phú và biểu cảm.

4. Các biện pháp tu từ nào thường được sử dụng trong thơ Hoàng Nhuận Cầm?
   Nhà thơ sử dụng nhiều biện pháp như so sánh, nhân hóa, điệp từ và câu hỏi tu từ để tăng sức biểu cảm, làm nổi bật hình ảnh và cảm xúc trong thơ.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu này vào giảng dạy?
   Giáo viên có thể sử dụng các phân tích về vần, nhịp và biện pháp tu từ để hướng dẫn học sinh cảm thụ và sáng tác thơ tự do, giúp học sinh hiểu rõ cấu trúc và nghệ thuật của thể loại này.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ đặc điểm ngôn ngữ thơ tự do của Hoàng Nhuận Cầm qua phân tích vần, nhịp, từ ngữ và biện pháp tu từ trong 80 bài thơ tiêu biểu.
• Nhà thơ sử dụng linh hoạt vần chân và vần lưng, kết hợp các loại vần chính, thông và ép để tạo âm hưởng phong phú.
• Nhịp điệu đa dạng với các kiểu đối xứng, trùng điệp và tự do góp phần thể hiện cảm xúc và phong cách cá nhân.
• Việc sử dụng từ ngữ và biện pháp tu từ tinh tế làm tăng sức biểu cảm và chiều sâu cho thơ.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ phong cách thơ Hoàng Nhuận Cầm và đóng góp vào nghiên cứu thơ tự do Việt Nam hiện đại.

Tiếp theo, cần mở rộng nghiên cứu sang các tác giả khác để so sánh và phát triển lý thuyết về thơ tự do. Mời độc giả và nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá, ứng dụng kết quả này trong giảng dạy và sáng tác thơ hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Thơ và các khái niệm liên quan 1. Khái niệm thơ Thơ, một loại hình nghệ thuật ra đời hầu như sớm nhất gắn liền với nhảy múa và ca nhạc (thơ ca), được sử dụng trước tiên trong các nghi lễ thần linh, ma thuật ngay từ thời nguyên thủy. Trong tiếng Trung Hoa, thơ được đọc là thi được dùng để ghi chép lịch sử (sử thi) và được dùng chung ở vùng Đông Á cổ và trung đại.

Thuật ngữ poiè sis của Hi Lạp được dùng chung ở vùng châu Âu để nói về nền thi ca. Đối lập với thơ, văn xuôi (thuật ngữ văn ở Trung Hoa và Đông Á và prosa gốc La tinh được dùng ở châu Âu) thường được dùng để gọi chung những tác phẩm chữ viết không mang tính nghệ thuật như sử, triết, chính luận, hành chính,. Vào thời cận đại, hiện đại, thơ có nghĩa hẹp chỉ riêng loại hình sáng tác cụ thể như thơ trữ tình, thơ tự sự, trường ca.Mặc dù thơ luôn hiện hữu thường xuyên trong cuộc sống hàng ngày, trong thực tế cuộc sống, tuy nhiên đưa ra một định nghĩa chung về nó là điều khó khăn. Định nghĩa về thơ, Jakobson đưa ra luận điểm: Thơ là thứ ngôn ngữ tự quy chiếu, tự nó đầy đủ cho nó [22].

Ông bình luận thêm: ý nghĩa của bài thơ không phải chỉ ở cái được nói mà chủ yếu còn ở cách nói. Ngôn ngữ không còn là phương tiện truyền thông mà là nội dung của việc truyền thông. Với những mức độ khác nhau có thể nói hầu hết các trường phái phê bình hiện đại đều tập trung vào một nội dung đặc biệt trong thơ: bản thân hình thức của thơ [22]. Từ đó, ông khái quát: Là thơ, theo các nhà hình thức luận của Nga là kỹ thuật, theo các nhà cấu trúc luận của Pháp là một hệ thống kí hiệu, theo các nhà phê bình mới của Mỹ là một cấu trúc của ý nghĩa [22].

Phạm Quỳnh đã đưa ra một định nghĩa rất đơn giản về thơ, chú ý tương quan giữa thơ và họa: Ta coi thơ tức là vẽ, và vẽ tức là thơ; thơ là vẽ bằng lời, bằng âm thanh, vẽ là thơ bằng hình, bằng màu sắc [Dẫn theo 17]. Nhà thơ Hàn Mặc Tử lại đưa ra quan niệm về thơ dựa trên thánh chúa: Thơ là một tiếng kêu rên thảm thiết của một linh hồn thương nhớ, ước ao trở lại trời, là nơi đã sống ngàn kiếp vô thủy , 8 vô chung, với những hạnh phúc bất tuyệt. Thơ là sự ham muốn vô biên những nguồn khoái lạc trong trắng của một cõi trời cách biệt. Năm 1949, Nguyễn Đình Thi viết Mấy ý nghĩ về thơ đã trình bày sự khác biệt giữa văn và thơ, những nguyên nhân khiến nghệ sĩ sáng tác và tác dụng tình cảm của thơ ca.

Ông cho rằng: Tâm hồn chúng ta có một rung động thơ khi nó thoát ra khỏi trạng thái bình thường. Làm thơ, ấy là dùng lời và những dấu hiệu thay cho lời nói - tức là chữ - để thể hiện một trạng thái tâm lí đang rung chuyển khác thường [Dẫn theo 30]. Được coi như người khai sinh ra phong trào thơ tự do ở miền Nam sau 1954, Thanh Tâm Tuyền đã từ chối quan niệm thi nhân và thi ca cổ điển. Ông nhấn mạnh: Vần của nó (thơ tự do ) là vần ẩn dấu cách xa (có thể đi tới khác âm, nghịch thanh), nhịp điệu của nó.

là một thứ nhịp điệu rộng rãi, phức tạp ở một trình độ nghệ thuật cao hơn đối với thứ nhịp điệu đơn giản rút gọn [ Dẫn theo 30]. Tiếp nhận tư tưởng của Jakobson, từ năm 1973, Đặng Tiến đã có những bài viết giới thiệu và phân tích sắc sảo về một số vấn đề cốt yếu của thi học: thơ khác ngôn ngữ chung ra sao, sự khác biệt giữa văn và thơ, lời thơ và ý thơ. Ông khái quát: Ngôn ngữ nói chung và văn xuôi nói riêng nhằm phục vụ một đối tượng trong cuộc sống hàng ngày. Thơ trái lại là một ngôn ngữ tự lấy mình làm đối tượng [42].

Nhưng ông cũng đã lưu ý: Nói thơ là một ngôn ngữ tự tại không có nghĩa rằng thơ không cần có ý nghĩa. Cũng không hàm ý rằng thơ không tương quan gì đến thực tế nhất là thực tại xã hội. Đây là hai điểm chính yếu ta không nên ngộ nhận [ 42]. Dựa vào quan điểm đó, Đặng Tiến đã có nhiều bài phê bình có giá trị về các nhà thơ Việt Nam như Nguyễn Trãi, Bà Huyện Thanh Quan, Tản Đà, Hàn Mặc Tử.

Năm 1985, cuốn Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong truyện Kiều của Phan Ngọc được công bố đã thực sự khuấy động một hướng tiếp cận tác phẩm văn học mới tại Việt Nam: Nghiên cứu văn học từ góc độ ngôn ngữ. Và đến năm 1995, trong công trình Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, Phan Ngọc đã đưa ra định nghĩa về thơ: Thơ là một tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức ngôn ngữ này [32]. Theo đó, ông khẳng định thêm: Một khi đã nhìn theo quan điểm này thì từ, nhịp, vần, phách, thể loại, trường phái. cái gì cũng có nội dung của nó và nội dung ấy là những kiểu quan hệ [32].

Cùng với Phan Ngọc, Nguyễn Phan Cảnh đã đi sâu 9 nghiên cứu những đặc trưng của thơ từ phương diện ngôn ngữ trong tiểu luận Ngôn ngữ thơ [3]. Lĩnh hội tư tưởng về thơ của Jakobson, Nguyễn Phan Cảnh đã có những phân tích cụ thể về các đặc trưng của thơ trong phân biệt với văn xuôi. Từ góc độ lý luận, xem xét thơ trong mối quan hệ tổng hòa giữa nội dung và hình thức, Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa thơ là: Hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu [45]. Định nghĩa này đã bao quát được đầy đủ các tiêu chí về cả nội dung và hình thức nghệ thuật của thơ, hơn nữa nó còn chỉ ra đặc trưng cơ bản của ngôn ngữ thơ để khu biệt với ngôn ngữ trong các thể loại văn học khác.

Các khái niệm liên quan đến thơ 1. Khái niệm thi pháp học Thi pháp học (poetics) là một phân môn của lý luận văn học được định nghĩa: "Thi pháp học là khoa học nghiên cứu hệ thống các phương thức, phương tiện, thủ pháp biểu hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Mục đích của thi pháp học là chia tách và hệ thống hoá các yếu tố của văn bản nghệ thuật tham gia vào việc tạo thành thế giới nghệ thuật, ấn tượng thẩm mĩ và chiều sâu của sáng tác nghệ thuật" (Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục 2009, tr. Thi pháp coi đối tượng là văn bản nghệ thuật (trong đó có thơ) đề cập đến 3 nội dung: - Sự sáng tạo văn chương, các nguyên lý và hình thức; - Cấu trúc một tác phẩm văn chương; - Hệ thống các phương tiện, thủ pháp biểu đạt: từ ngữ, âm thanh, chữ viết, biểu tượng.

Khái niệm thi học Thi học (poetic art) là một phân môn của thi pháp. Thi học nghiên cứu các đặc trưng của ngôn ngữ thơ và các nguyên lí phân tích ngôn ngữ thơ. Thi học xem thơ là ngôn ngữ nghệ thuật đặc trưng, có tổ chức nhất về mặt âm thanh, được tạo thành từ những tiết đoạn liên quan với nhau, phụ thuộc vào nhau thông qua hình thức âm thanh (vần và nhịp). 10 Nội dung của thi học gồm: - Thi luật - Thi âm - Thi tiết - Thi điệu - Thi đoạn - Thi vận - Bố cục Trong các nội dung trên, thi luật có vai trò quan trọng nhất.

Nghiên cứu thi học của bất cứ một nền thi ca nào đó, về bản chất là đi tìm các nguyên lí, các qui tắc sử dụng các yếu tố và quan hệ của các yếu tố đối với mỗi bài thơ, thể loại thơ và nền thi ca của dân tộc đó. Khái niệm thi luật Thi luật (versification, prosody) là một phân môn của thi học, ra đời từ rất khi người ta nghiên cứu về thi ca Hi lạp, La mã cổ đại. Thi luật lấy đối tượng nghiên cứu là các qui tắc, các phương thức về ngữ âm dùng để sáng tạo thơ ca. Bộ môn này đó phát triển và hoàn thiện và được coi là phần quan trọng nhất của ngành thi học.

Nội dung của thi luật nghiên cứu: - Cách thức tổ chức và hoà phối các âm/thanh trong dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, bài thơ (thi âm); - Cách thức tạo lập một dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, bài thơ thông qua các bước thơ (thi tiết); - Qui tắc về nhịp điệu của dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, bài thơ (thi điệu); - Qui tắc về vần điệu dòng thơ, câu thơ, khổ thơ, bài thơ (thi vận); - Cách thức tổ chức một khổ thơ từ nhiều dòng thơ (thi đoạn). Tuy nhiên, tuỳ từng ngôn ngữ, quan niệm về thi luật có khác nhau. Các học giả Pháp khảo sát các kĩ thuật liên quan đến câu thơ, sự cấu thành khổ thơ, nhịp điệu và âm hưởng (sonorite'). Họ còn nói đến tính nhạc của thơ mà tính nhạc này được thể hiện bằng vần (nhiều kiểu koại vần khác nhau); sự điệp âm (nguyên âm và phụ âm) trong nhiều dòng thơ; sự điệp khúc và sự tương quan giữa âm và nghĩa.

Các học giả Pháp cũng nhấn mạnh: thơ là để đọc ra bằng miệng cho 11 nên nhịp điệu, số lượng âm tiết, trọng âm, chỗ ngắt giọng.là quan trọng. Các học giả Anh Mỹ xem thi luật là là thuyết về cấu trúc và đặc điểm của thơ, nghiên cứu về nghệ thuật làm thơ, các nguyên lí và kĩ thuật làm thơ. Do vậy họ quan tâm đến: tiết điệu tức âm tiết khi làm thơ, nhịp điệu, vần và hình thức của một khổ thơ. Các học giả Nga xem thi luật nghiên cứu trước hết về các đặc điểm ngữ âm và cách tổ chức ngôn ngữ thơ đặt trong sự phân biệt với văn xuôi.

Tóm lại, thi luật dù theo quan niệm của trường phái nào cũng phải quan tâm đến: nguyên âm, phụ âm, âm tiết, trọng âm, thanh điệu, nhịp điệu, chỗ ngừng và ngữ điệu. Thi luật không nghiên cứu các hiện tượng này rời rạc mà chúng phải được kết nối, tập hợp, ảnh hưởng và chi phối lẫn nhau trong sáng tạo và cảm thụ thi ca. Khái niệm ngôn ngữ thơ 1. Ngôn ngữ thơ là gì? Thơ là một thể loại của văn học nghệ thuật.