Đặc Điểm Hình Ảnh Cộng Hưởng Từ U Tuyến Kích Thước Nhỏ Của Tuyến Yên và Tăng Prolactin Máu

Tài liệu nghiên cứu Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ u tuyến kích thước nhỏ của tuyến yên và tăng prolactin máu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đặng Xuân Trường
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Hoa
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Điện quang và Y học hạt nhân (Chẩn đoán hình ảnh)
• Đề tài: Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ u tuyến kích thước nhỏ của tuyến yên và tăng prolactin máu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Giải phẫu và sinh lý
• 1.2. Hội chứng tăng prolactin máu
• 1.3. U tuyến yên kích thước nhỏ có tăng prolactin máu
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm
• 2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Xác định biến số nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp và công cụ đo lường, thu thập số liệu
• 2.6. Quy trình nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 2.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Mô tả đặc điểm nhóm nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm hình thái khối u tuyến yên kích thước nhỏ có tăng prolactin máu trên cộng hưởng từ
• 3.3. Tương quan giữa một số yếu tố
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm người bệnh trong nghiên cứu
• 4.2. Mô tả đặc điểm hình ảnh chụp cộng hưởng từ của u tuyến kích thước nhỏ của tuyến yên có tăng prolactin máu
• 4.3. Điểm mạnh và điểm hạn chế của đề tài
• 4.4. Tính mới và tính ứng dụng của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Phiếu thu thập thông tin
• Phụ lục 2: Một số trường hợp minh họa
• Phụ lục 3: Danh sách người bệnh/ hồ sơ bệnh án tham gia sử dụng trong đề tài
• Phụ lục 4: Giấy chấp thuận của Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Phụ lục 5: Kết luận của hội đồng đánh giá luận văn thạc sĩ
• Phụ lục 6: Biên bản nhận xét luận văn – người nhận xét 1
• Phụ lục 7: Biên bản nhận xét luận văn – người nhận xét 2
• Phụ lục 8: Giấy xác nhận đã bổ sung, sửa chữa luận văn theo ý kiến hội đồng đánh giá luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về U Tuyến Kích Thước Nhỏ và Tăng Prolactin Máu

U tuyến yên (UTY) là một bệnh lý nội sọ phổ biến, chiếm tỷ lệ đáng kể trong các khối u não. Đa số UTY là lành tính và phát triển chậm. UTY được chia thành hai loại chính: UTY tăng tiết hormone và UTY không tăng tiết hormone. Trong đó, UTY tăng tiết hormone prolactin (UTYTTP), hay còn gọi là prolactinoma, là phổ biến nhất. UTY còn được phân loại theo kích thước, với UTY kích thước nhỏ (UTYKTN) có kích thước dưới 10mm. Tăng prolactin máu là một rối loạn nội tiết thường gặp, ảnh hưởng đến cả nam và nữ, gây ra nhiều triệu chứng như vô kinh, vô sinh, rối loạn cương dương. Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây tăng prolactin máu, đặc biệt là do UTYKTN, có vai trò quan trọng trong việc lựa chọn phương pháp điều trị và tiên lượng bệnh. MRI tuyến yên là phương pháp chẩn đoán hình ảnh hàng đầu, cho phép phát hiện và đánh giá chính xác u tuyến yên nhỏ, hỗ trợ bác sĩ trong việc đưa ra quyết định điều trị tối ưu. Việc hiểu rõ đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ của u tuyến yên nhỏ rất quan trọng trong thực hành lâm sàng.

1.1. Giải Phẫu và Sinh Lý Tuyến Yên Cần Nắm Vững

Tuyến yên là tuyến nội tiết quan trọng, nằm trong hố yên của xương bướm, nối với vùng dưới đồi qua cuống tuyến yên. Tuyến yên được chia thành thùy trước và thùy sau, mỗi thùy có chức năng khác nhau. Thùy trước sản xuất nhiều hormone quan trọng, bao gồm hormone tăng trưởng (GH), adrenocorticotropin (ACTH), hormone kích thích tuyến giáp (TSH), hormone kích thích nang trứng (FSH), hormone hoàng thể hóa (LH) và prolactin (PRL). Thùy sau tiết oxytocin và vasopressin (ADH). Việc nắm vững giải phẫu và sinh lý tuyến yên giúp hiểu rõ cơ chế bệnh sinh và biểu hiện lâm sàng của các bệnh lý tuyến yên, bao gồm u tuyến yên prolactin.

1.2. Hormone Prolactin và Vai Trò Sinh Lý Quan Trọng

Prolactin là hormone do tế bào lactotrophs của thùy trước tuyến yên sản xuất. Hormone này đóng vai trò quan trọng trong chức năng sinh sản, tạo sữa và chuyển hóa của cơ thể. Sự bài tiết prolactin chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm estrogen, stress, tập thể dục và các thuốc. Nồng độ prolactin trong máu có thể tăng trong các tình trạng sinh lý như mang thai, cho con bú và trong các bệnh lý như u tuyến yên tiết prolactin. Tăng prolactin máu có thể gây ra nhiều triệu chứng khác nhau ở cả nam và nữ, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

II. Vì Sao Cần Chú Trọng Chẩn Đoán U Tuyến Yên Tăng Prolactin

Việc chẩn đoán chính xác u tuyến yên tăng prolactin là vô cùng quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến phương pháp điều trị và tiên lượng bệnh. Tăng prolactin máu có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm các tình trạng sinh lý, tác dụng phụ của thuốc, các bệnh lý tuyến yên và các bệnh lý khác. Việc xác định nguyên nhân gây tăng prolactin máu là do u tuyến yên nhỏ hay các nguyên nhân khác giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, có thể là điều trị nội khoa bằng các thuốc như bromocriptine, cabergoline, hoặc phẫu thuật trong trường hợp u lớn gây chèn ép. Chẩn đoán muộn hoặc chẩn đoán sai có thể dẫn đến điều trị không hiệu quả, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của bệnh nhân.

2.1. Các Nguyên Nhân Gây Tăng Prolactin Máu Cần Loại Trừ

Trước khi kết luận tăng prolactin máu là do u tuyến yên prolactin, cần loại trừ các nguyên nhân khác có thể gây ra tình trạng này. Các nguyên nhân sinh lý bao gồm mang thai, cho con bú, stress, tập thể dục. Các thuốc như thuốc chống loạn thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp cũng có thể gây tăng prolactin máu. Các bệnh lý khác như suy thận, suy giáp nguyên phát, xơ gan, hội chứng buồng trứng đa nang cũng cần được xem xét. Việc khai thác tiền sử bệnh sử chi tiết và thực hiện các xét nghiệm cần thiết giúp loại trừ các nguyên nhân không liên quan đến u tuyến yên.

2.2. Tầm Quan Trọng của Chẩn Đoán Hình Ảnh Tuyến Yên

Chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt là MRI tuyến yên, đóng vai trò then chốt trong việc phát hiện và đánh giá u tuyến yên nhỏ. MRI có độ phân giải cao và khả năng phân biệt mô mềm tốt, giúp phát hiện các tổn thương nhỏ trong tuyến yên mà các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác có thể bỏ sót. Ngoài ra, MRI còn giúp xác định kích thước, vị trí, hình thái và mối liên quan của u với các cấu trúc xung quanh, cung cấp thông tin quan trọng cho việc lập kế hoạch điều trị. CHT sử dụng thuốc tương phản từ giúp tăng độ nhạy trong phát hiện các microadenoma tuyến yên.

III. Phương Pháp Chẩn Đoán Hình Ảnh Cộng Hưởng Từ U Tuyến Yên Nhỏ

Kỹ thuật hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi u tuyến yên. MRI có độ phân giải cao, khả năng tái tạo hình ảnh đa mặt phẳng và độ tương phản mô mềm tốt, giúp phát hiện các u tuyến yên kích thước nhỏ một cách chính xác. Việc sử dụng thuốc đối quang từ (Gadolinium) và các chuỗi xung đặc biệt như T1W, T2W, và các chuỗi xung động học giúp tăng độ nhạy và đặc hiệu của MRI trong chẩn đoán u tuyến yên.

3.1. Các Chuỗi Xung MRI Tuyến Yên và Ý Nghĩa Lâm Sàng

Việc lựa chọn các chuỗi xung MRI phù hợp là rất quan trọng để chẩn đoán chính xác u tuyến yên nhỏ. Chuỗi xung T1W cung cấp thông tin về cấu trúc giải phẫu của tuyến yên. Chuỗi xung T2W giúp phát hiện các vùng phù nề hoặc dịch trong u. Chuỗi xung T1W sau tiêm thuốc đối quang từ giúp đánh giá mức độ ngấm thuốc của u, từ đó phân biệt u tuyến yên với các tổn thương khác. Các chuỗi xung động học giúp đánh giá tưới máu của u và phân biệt microadenoma với mô tuyến yên bình thường.

3.2. Sử Dụng Thuốc Đối Quang Từ và Đánh Giá Ngấm Thuốc Của U

Thuốc đối quang từ Gadolinium được sử dụng rộng rãi trong MRI tuyến yên để tăng độ tương phản giữa u và mô tuyến yên bình thường. Mức độ ngấm thuốc của u phụ thuộc vào kích thước, loại u và mức độ tưới máu. U tuyến yên nhỏ thường ngấm thuốc ít hơn so với macroadenoma. Đánh giá ngấm thuốc của u giúp phân biệt u với các tổn thương khác và cung cấp thông tin quan trọng cho việc lập kế hoạch điều trị.

IV. Đặc Điểm Hình Ảnh MRI U Tuyến Yên Nhỏ và Tăng Prolactin Máu

Việc nhận diện các đặc điểm hình ảnh MRI đặc trưng của u tuyến yên nhỏ và có tăng prolactin máu là rất quan trọng để chẩn đoán chính xác bệnh. Các đặc điểm này bao gồm kích thước u, vị trí u, hình thái u, mức độ ngấm thuốc, dấu hiệu đẩy lồi bờ yên, dấu hiệu lệch cuống yên. UTYKTN thường có kích thước nhỏ hơn 10mm, nằm trong hố yên, có thể gây đẩy lồi bờ yên hoặc lệch cuống yên. Nồng độ prolactin máu thường tăng cao trong các trường hợp u tuyến yên prolactin.

4.1. Kích Thước Vị Trí và Hình Thái U Tuyến Yên Nhỏ

U tuyến yên nhỏ (microadenoma) thường có kích thước dưới 10mm và nằm trong hố yên. Vị trí của u có thể là ở trung tâm, bên phải hoặc bên trái tuyến yên. Hình thái của u có thể tròn, bầu dục hoặc không đều. Việc xác định chính xác kích thước, vị trí và hình thái của u giúp bác sĩ theo dõi sự phát triển của u và đưa ra quyết định điều trị phù hợp.

4.2. Dấu Hiệu Đẩy Lồi Bờ Yên và Lệch Cuống Yên

Dấu hiệu đẩy lồi bờ yên và lệch cuống yên là những dấu hiệu gợi ý sự hiện diện của u tuyến yên trên MRI. U tuyến yên nhỏ có thể gây đẩy lồi bờ yên do sự phát triển của u trong hố yên. Lệch cuống yên có thể xảy ra khi u chèn ép hoặc xâm lấn vào cuống yên. Việc phát hiện các dấu hiệu này giúp tăng độ nhạy của MRI trong chẩn đoán u tuyến yên.

4.3 Mối Tương Quan Giữa Nồng Độ Prolactin Và Hình Ảnh

Nồng độ prolactin máu thường tỉ lệ thuận với kích thước của u tuyến yên. Tuy nhiên, u tuyến yên nhỏ vẫn có thể gây ra tăng prolactin máu đáng kể. Hình ảnh MRI giúp xác định sự hiện diện của u, trong khi xét nghiệm prolactin giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của u đến chức năng nội tiết. Việc kết hợp cả hai phương pháp này giúp chẩn đoán chính xác và toàn diện u tuyến yên prolactin.

V. Điều Trị và Theo Dõi U Tuyến Yên Nhỏ Tăng Prolactin Máu

Việc điều trị u tuyến yên nhỏ và tăng prolactin máu phụ thuộc vào kích thước u, mức độ tăng prolactin máu, triệu chứng lâm sàng và mong muốn của bệnh nhân. Các phương pháp điều trị bao gồm điều trị nội khoa bằng thuốc, phẫu thuật và xạ trị. Theo dõi định kỳ bằng MRI và xét nghiệm prolactin giúp đánh giá hiệu quả điều trị và phát hiện sớm các biến chứng.

5.1. Điều Trị Nội Khoa bằng Thuốc Bromocriptine và Cabergoline

Bromocriptine và cabergoline là các thuốc chủ vận dopamine được sử dụng rộng rãi trong điều trị u tuyến yên prolactin. Các thuốc này giúp giảm sản xuất prolactin và thu nhỏ kích thước u. Cabergoline thường được ưu tiên hơn do có tác dụng kéo dài và ít tác dụng phụ hơn so với bromocriptine. Theo dõi định kỳ bằng xét nghiệm prolactin và MRI giúp đánh giá hiệu quả điều trị và điều chỉnh liều lượng thuốc.

5.2. Phẫu Thuật và Xạ Trị U Tuyến Yên

Phẫu thuật và xạ trị là các phương pháp điều trị thay thế cho u tuyến yên khi điều trị nội khoa không hiệu quả hoặc bệnh nhân không dung nạp thuốc. Phẫu thuật thường được chỉ định cho các macroadenoma gây chèn ép thần kinh. Xạ trị có thể được sử dụng để kiểm soát sự phát triển của u trong các trường hợp tái phát hoặc không thể phẫu thuật. Quyết định lựa chọn phương pháp điều trị nào phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm kích thước u, vị trí u, triệu chứng lâm sàng và mong muốn của bệnh nhân.

VI. Tiên Lượng và Phòng Ngừa U Tuyến Yên Nhỏ Tăng Prolactin Máu

Tiên lượng của u tuyến yên nhỏ và tăng prolactin máu thường tốt nếu được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Điều trị nội khoa thường hiệu quả trong việc kiểm soát nồng độ prolactin và thu nhỏ kích thước u. Tuy nhiên, tái phát có thể xảy ra sau khi ngừng thuốc. Hiện tại, không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu cho u tuyến yên. Tuy nhiên, việc duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát stress và tránh các thuốc có thể gây tăng prolactin máu có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.

6.1. Theo Dõi Dài Hạn và Phát Hiện Tái Phát

Theo dõi dài hạn bằng MRI và xét nghiệm prolactin là rất quan trọng để phát hiện sớm các trường hợp tái phát sau điều trị. Tái phát có thể xảy ra sau khi ngừng thuốc hoặc sau phẫu thuật. Điều trị sớm giúp kiểm soát bệnh và ngăn ngừa các biến chứng.

6.2. Vai Trò của Tư Vấn và Hỗ Trợ Tâm Lý

U tuyến yên và tăng prolactin máu có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và tâm lý của bệnh nhân. Tư vấn và hỗ trợ tâm lý giúp bệnh nhân hiểu rõ về bệnh, tuân thủ điều trị và đối phó với các tác dụng phụ của thuốc. Hỗ trợ tâm lý cũng giúp bệnh nhân giảm stress và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

U tuyến yên (UTY) chiếm khoảng 16,9% trong các khối u nội sọ, đứng thứ hai sau u màng não. Trong đó, u tuyến yên tăng tiết hormone prolactin (prolactinoma) chiếm tỷ lệ khoảng 40 - 57% các u tuyến yên. Đặc biệt, u tuyến yên kích thước nhỏ tăng tiết prolactin (microprolactinoma) chiếm khoảng 78,5% các trường hợp UTYTTP. Tỷ lệ mắc mới UTYTTP dao động từ 4 - 10 trường hợp trên 100.000 người mỗi năm, phổ biến ở nữ giới trong độ tuổi 30 - 40. Tăng prolactin máu gây ra nhiều biểu hiện lâm sàng như tiết sữa ngoài thai kỳ, rối loạn kinh nguyệt, vô sinh ở nữ và rối loạn cương dương, giảm ham muốn tình dục ở nam giới.

Mục tiêu nghiên cứu là mô tả đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ (CHT) của u tuyến yên kích thước nhỏ có tăng prolactin máu, nhằm hỗ trợ chẩn đoán chính xác và xây dựng kế hoạch điều trị hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2018-2022, với 70 bệnh nhân thỏa mãn tiêu chuẩn chọn mẫu. Việc phân tích hình ảnh CHT kết hợp với xét nghiệm nồng độ prolactin máu giúp nâng cao độ nhạy trong phát hiện u tuyến yên kích thước nhỏ, góp phần cải thiện tiên lượng và chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Giải phẫu và sinh lý tuyến yên: Tuyến yên gồm thùy trước (adenohypophysis) và thùy sau (neurohypophysis), có vai trò điều hòa nội tiết qua các hormone như prolactin, GH, ACTH, TSH, FSH, LH. Prolactin do tế bào lactotrophs tiết ra, chịu ảnh hưởng điều hòa bởi dopamine và các hormone vùng dưới đồi.

• Hội chứng tăng prolactin máu: Tăng prolactin máu có thể do nguyên nhân sinh lý, thuốc, bệnh lý tuyến yên (như u tuyến yên tăng tiết prolactin), hoặc các bệnh lý chuyển hóa. Mức độ tăng prolactin máu có tương quan với kích thước u tuyến yên.

• Mô hình chẩn đoán hình ảnh cộng hưởng từ (MRI): CHT là phương pháp ưu việt trong phát hiện và đánh giá u tuyến yên kích thước nhỏ nhờ khả năng phân biệt mô mềm, khảo sát đa mặt phẳng và kỹ thuật tiêm thuốc tương phản động học giúp tăng độ nhạy phát hiện tổn thương.

Các khái niệm chính bao gồm: u tuyến yên kích thước nhỏ (<10 mm), tăng prolactin máu, hiệu ứng cuống tuyến yên, tín hiệu T1W và T2W trên CHT, ngấm thuốc tương phản động học.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu hồi cứu mô tả loạt ca.

• Nguồn dữ liệu: Hồ sơ bệnh án và hình ảnh CHT tuyến yên của 70 bệnh nhân có u tuyến yên kích thước nhỏ và tăng prolactin máu, thu thập tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM từ 01/2018 đến 12/2022.

• Tiêu chí chọn mẫu: Bệnh nhân có hình ảnh CHT xác định u tuyến yên kích thước nhỏ, có triệu chứng lâm sàng nghi ngờ tăng prolactin máu hoặc tiền sử điều trị UTYKTNTTP, và xét nghiệm prolactin máu tăng.

• Phương pháp phân tích: Đo lường kích thước u, vị trí, tín hiệu trên các chuỗi xung T1W, T2W, đánh giá ngấm thuốc tương phản động học. Xử lý số liệu bằng phần mềm Stata 14, sử dụng các phép kiểm định thống kê phù hợp (Chi-square, Mann-Whitney, T-test) với mức ý nghĩa p < 0,05.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập dữ liệu từ 10/2022 đến 08/2023, phân tích và báo cáo kết quả trong năm 2023.

• Đạo đức nghiên cứu: Được Hội đồng đạo đức nghiên cứu y sinh học Đại học Y Dược TP.HCM phê duyệt, bảo mật thông tin bệnh nhân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm nhóm nghiên cứu: Trong 70 bệnh nhân, nữ chiếm 94,29% (66/70), nam chiếm 5,71% (4/70), tỷ lệ nữ:nam là 16,5:1. Tuổi trung bình 35,97 ± 8,73 tuổi, nhóm tuổi 20-40 chiếm 71,43%. Phân bố nhóm tuổi theo giới có sự khác biệt có ý nghĩa (p < 0,05), nữ chủ yếu ở nhóm 20-40 tuổi, nam phân bố đều ở <20 và >40 tuổi.

2. Nồng độ prolactin máu: Giá trị trung bình là 107,08 ± 74,64 ng/ml, trong đó 58,57% bệnh nhân có nồng độ <100 ng/ml, 17,14% ≥200 ng/ml. Nồng độ prolactin trung bình ở nữ (111,93 ± 74 ng/ml) cao hơn nam (27,08 ± 21,06 ng/ml), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p = 0,04).

3. Đặc điểm hình ảnh CHT: U tuyến yên kích thước nhỏ thường có tín hiệu thấp trên T1W và tín hiệu cao hoặc trung gian trên T2W. Hầu hết u ngấm thuốc kém hơn mô tuyến yên bình thường sau tiêm thuốc tương phản. Thời gian đạt đỉnh ngấm thuốc của u thường từ 60 đến 200 giây, muộn hơn so với mô tuyến yên bình thường. Các dấu hiệu gián tiếp như lệch cuống tuyến yên và đẩy lồi bờ tuyến yên cũng được ghi nhận.

4. Tương quan kích thước u và nồng độ prolactin: Có mối tương quan tuyến tính giữa kích thước u và mức độ tăng prolactin máu, u kích thước ≥5 mm thường có nồng độ prolactin cao hơn nhóm <5 mm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong và ngoài nước về tỷ lệ nữ giới mắc UTYKTNTPM cao hơn nam giới, đặc biệt ở nhóm tuổi sinh sản 20-40. Nồng độ prolactin máu trung bình cao hơn ở nữ do ảnh hưởng của estrogen và đặc điểm sinh lý. Hình ảnh CHT động học giúp phát hiện chính xác u tuyến yên kích thước nhỏ, đặc biệt khi sử dụng kỹ thuật tiêm thuốc tương phản động học, tăng độ nhạy so với các chuỗi xung tiêu chuẩn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, tỷ lệ phát hiện u trên CHT động học đạt trên 90%, cao hơn so với CHT không tiêm thuốc tương phản. Việc đánh giá các đặc điểm hình ảnh như tín hiệu T1W, T2W và thời gian ngấm thuốc giúp phân biệt u tuyến yên với các tổn thương khác và hiệu ứng cuống tuyến yên. Biểu đồ đường cong bắt thuốc tương phản minh họa rõ sự khác biệt về thời gian và mức độ ngấm thuốc giữa u và mô tuyến yên bình thường.

Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ chẩn đoán sớm, lựa chọn phương pháp điều trị nội khoa hoặc phẫu thuật phù hợp, đồng thời theo dõi tiến triển bệnh qua hình ảnh học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường sử dụng CHT động học tuyến yên trong chẩn đoán u tuyến yên kích thước nhỏ có tăng prolactin máu nhằm nâng cao độ chính xác phát hiện, đặc biệt tại các trung tâm y tế lớn. Thời gian thực hiện: trong 1-2 năm tới. Chủ thể thực hiện: các bệnh viện chuyên khoa nội tiết và chẩn đoán hình ảnh.

2. Đào tạo chuyên sâu cho kỹ thuật viên và bác sĩ chẩn đoán hình ảnh về kỹ thuật chụp và đọc hình ảnh CHT tuyến yên, bao gồm kỹ thuật tiêm thuốc tương phản và phân tích đường cong bắt thuốc. Thời gian: 6-12 tháng. Chủ thể: các trường đại học y dược và bệnh viện.

3. Xây dựng quy trình chuẩn trong chẩn đoán và quản lý bệnh nhân tăng prolactin máu kết hợp xét nghiệm hormone và hình ảnh CHT, nhằm tối ưu hóa chiến lược điều trị nội khoa hoặc phẫu thuật. Thời gian: 1 năm. Chủ thể: các phòng khám nội tiết và khoa ngoại thần kinh.

4. Nghiên cứu mở rộng với cỡ mẫu lớn và áp dụng công nghệ CHT 3 Tesla để nâng cao độ phân giải hình ảnh, giúp phát hiện tổn thương nhỏ hơn và đánh giá chính xác hơn đặc điểm u. Thời gian: 2-3 năm. Chủ thể: các trung tâm nghiên cứu y học hạt nhân và chẩn đoán hình ảnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ nội tiết và chuyên gia y học hạt nhân: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu hình ảnh và lâm sàng giúp chẩn đoán và điều trị các bệnh lý tăng prolactin máu do u tuyến yên kích thước nhỏ.

2. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh: Tham khảo kỹ thuật chụp CHT động học, phân tích tín hiệu và ngấm thuốc tương phản để nâng cao kỹ năng đọc hình ảnh tuyến yên.

3. Nhà nghiên cứu y học và sinh viên sau đại học: Tài liệu tham khảo về phương pháp nghiên cứu hồi cứu, phân tích dữ liệu hình ảnh và hormone trong lĩnh vực nội tiết và chẩn đoán hình ảnh.

4. Bệnh nhân và người nhà quan tâm đến bệnh lý tuyến yên: Hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh, phương pháp chẩn đoán và ý nghĩa của các kết quả xét nghiệm, hình ảnh trong quá trình điều trị.

Câu hỏi thường gặp

1. U tuyến yên kích thước nhỏ là gì?
   U tuyến yên kích thước nhỏ (microadenoma) là khối u có kích thước dưới 10 mm, thường lành tính và có thể gây tăng tiết hormone prolactin, dẫn đến các triệu chứng lâm sàng đặc trưng.

2. Tại sao cần chụp cộng hưởng từ động học tuyến yên?
   CHT động học giúp phát hiện chính xác u tuyến yên nhỏ nhờ kỹ thuật tiêm thuốc tương phản và ghi nhận sự khác biệt về thời gian ngấm thuốc giữa u và mô tuyến yên bình thường, tăng độ nhạy chẩn đoán.

3. Nồng độ prolactin máu bao nhiêu là bất thường?
   Giá trị bình thường prolactin máu là 10-25 ng/ml tùy giới và tuổi. Nồng độ trên 100 ng/ml thường gợi ý u tuyến yên tăng tiết prolactin, tuy nhiên cần kết hợp lâm sàng và hình ảnh để chẩn đoán chính xác.

4. Phân biệt u tuyến yên với hiệu ứng cuống như thế nào?
   Hiệu ứng cuống do chèn ép cuống tuyến yên gây tăng prolactin máu nhưng không phải do u tiết hormone. Hình ảnh CHT giúp phân biệt bằng cách đánh giá vị trí, tín hiệu và ngấm thuốc của tổn thương.

5. Điều trị u tuyến yên kích thước nhỏ tăng prolactin máu ra sao?
   Điều trị chủ yếu là nội khoa với chất chủ vận dopamine, giúp giảm kích thước u và nồng độ prolactin. Phẫu thuật được cân nhắc khi u không đáp ứng hoặc có biến chứng.

Kết luận

• U tuyến yên kích thước nhỏ tăng tiết prolactin chiếm tỷ lệ cao trong các trường hợp u tuyến yên, chủ yếu gặp ở nữ giới độ tuổi 20-40.
• Hình ảnh cộng hưởng từ động học với thuốc tương phản là phương pháp chẩn đoán ưu việt, giúp phát hiện và đánh giá đặc điểm u chính xác.
• Nồng độ prolactin máu có tương quan với kích thước u, hỗ trợ trong chẩn đoán và theo dõi điều trị.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ đặc điểm hình ảnh và lâm sàng của UTYKTNTPM tại Việt Nam, tạo cơ sở cho các hướng điều trị hiệu quả.
• Khuyến nghị áp dụng kỹ thuật CHT động học rộng rãi và đào tạo chuyên sâu nhằm nâng cao chất lượng chẩn đoán và quản lý bệnh nhân.

Tiếp theo, cần mở rộng nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn và áp dụng công nghệ CHT 3 Tesla để nâng cao độ chính xác. Các chuyên gia và bác sĩ được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn lâm sàng nhằm cải thiện hiệu quả điều trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 Giải phẫu và sinh lý 1.1 Giải phẫu tuyến yên Tuyến yên là cơ quan quan trọng của hệ nội tiết, nằm ở trong một hố lõm ở mặt trên xương bướm, gọi là hố yên. Ở người trưởng thành, tuyến yên nặng khoảng 1 gram, đường kính 10 millimét (mm), cao không quá 8 mm. Tuyến yên ở nữ to hơn ở nam. Ở trong hố yên, xung quanh tuyến yên là màng cứng bao bọc, xoang tĩnh mạch hang, động mạch cảnh trong, các dây thần kinh… Tuyến yên là một thùy của gian não và nối với vùng dưới đồi bởi cuống tuyến yên.

Tuyến yên được cấu tạo bởi 2 phần khác biệt về mặt giải phẫu và chức năng: thùy yên trước và thùy yên sau.1 Liên quan của tuyến yên trong xoang hang. “Nguồn: Pressman BD, 2017”11 - Thùy yên trước (adenohypophysis) gồm 3 phần: + Phần xa (pars distalis): chiếm phần lớn thể tích của thùy yên trước, và là nơi mà các hormone của thùy yên trước được tiết ra, được chia thành khối chất nhầy ở trung tâm và hai cánh ở hai bên. 4 + Phần phễu (pars tuberalis): bao quanh cuống tuyến yên, chức năng của nó hiện nay vẫn chưa được biết rõ. + Phần trung gian (pars intermedia): nằm ở giữa phần xa và thùy yên sau, nó thường rất nhỏ ở người.

- Thùy yên sau (neurohypophysis) nhỏ hơn thùy yên trước, bắt nguồn từ mầm thần kinh giống như phần chồi ra từ sàn não thất III. Nó được cấu tạo bởi các sợi trục không myelin và tận cùng thần kinh giống như các tế bào thần kinh đệm. - Cuống tuyến yên: nằm ngay sau giao thoa thị giác. Cuống tuyến yên nối thùy sau tuyến yên với vùng dưới đồi.

Cuống được hình thành từ các sợi trục của thân các tế bào thần kinh ở 2 nhóm trên thị và cạnh não thất III. Cuống chạy chếch xuống dưới, ra trước và tận cùng ở thùy sau tuyến yên. - Các mạch máu cấp máu cho tuyến yên: Tuyến yên có nguồn cung cấp máu dồi dào từ nhiều nguồn động mạch và tĩnh mạch. Các cặp động mạch yên trên và dưới, là nhánh của các động mạch cảnh trong, đi vào lồi giữa tuyến yên và hình thành đám rối bên ngoài hàng rào máu não, tạo ra một mạng lưới các mao mạch và Gomitoli (còn được gọi là đám rối trong).

Gomitoli là những động mạch dài từ 1 đến 2 mm được bao quanh bởi một lớp cơ và mao mạch dày. Đám rối trong dẫn máu tới các tĩnh mạch dài góp phần hình thành hệ thống cửa. Hệ thống cửa gồm tĩnh mạch cửa dài và tĩnh mạch cửa ngắn, tạo thành vòng tuần hoàn dưới đồi – cửa, là nguồn cấp máu chủ yếu cho thùy yên trước. Các tĩnh mạch cửa dài bắt nguồn từ phần gần nhất của cuống tuyến yên và kết thúc ở các mao mạch có lỗ thủng ở phần xa.

Các tĩnh mạch cửa dài cung cấp khoảng 70–90% máu cho thùy trước tuyến yên và mang các hormone giải phóng và ức chế vùng dưới đồi điều chỉnh sự bài tiết và nhân lên của các tế bào sản xuất hormone. Các tĩnh mạch cửa ngắn xuất phát ở phần dưới của cuống. 5 và ở thùy sau tuyến yên, chúng cung cấp cho thùy trước tuyến yên khoảng 10 – 30% máu còn lại. Thùy sau tuyến yên (Thùy thần kinh) nhận nguồn cấp máu từ các nhánh động mạch tuyến yên dưới và một số nhánh từ lồi giữa tuyến yên.

Chúng cũng cung cấp máu động mạch cho bao tuyến yên và các tế bào trên bề mặt của thùy trước bằng các mao mạch tuyến yên có lỗ thủng, nằm bên ngoài hàng rào máu não. Dòng máu chảy ngược về phía lồi giữa tuyến yên cũng xảy ra, tạo điều kiện thuận lợi cho chức năng hai chiều tương tác vùng dưới đồi - tuyến yên. Sự gián đoạn của phễu tuyến yên có thể làm ảnh hưởng tới lưu lượng máu qua cửa tuyến yên, làm mất đường vào hormone vùng dưới đồi của các tế bào thùy trước tuyến yên. Các tĩnh mạch tuyến yên dẫn máu từ tuyến yên về xoang hang.2 Sơ đồ cấp máu vùng dưới đồi và tuyến yên.2 Sinh lý tuyến yên Thùy yên trước • Theo hóa mô miễn dịch hormone thùy yên trước xác định năm loại tế bào chính, tiết các hormone khác nhau, bao gồm: - Tế bào sản xuất Growth Hormone (GH): Hormone kích thích phát triển cơ thể.

- Tế bào sản xuất Adrenocorticotropin Hormone (ACTH): Hormone kích thích tuyến vỏ thượng thận. - Tế bào sản xuất Thyroid Stimulating Hormone (TSH): Hormone kích thích tuyến giáp. - Tế bào sinh dục sản xuất cả Follicle Stimulating Hormone (FSH): Hormone kích thích nang buồng trứng và Luteinizing Hormone (LH): Hormone kích thích hoàng thể. - Tế bào sản xuất hormone Prolactin (PRL): Hormone kích thích bài tiết sữa.14 • Theo phương pháp nhuộm tiêu bản bằng Hematoxylin và Eosin (H&E), 3 loại tế bào được phân biệt: - Tế bào kỵ màu: nằm rải rác khắp nhu mô tuyến thùy trước.

- Tế bào ưa acid phân bố nhiều nhất ở hai phần cánh, bao gồm: + Somatotrophs: chế tiết GH. + Lactotrophs (hay mamotrophs): chế tiết prolactin. - Tế bào ưa bazơ tập trung ở phần chất nhầy trung tâm, bao gồm: + Corticotrophs: chế tiết ACTH và Lipotropin. + Thyrotrophs: chế tiết TSH hoặc Thyrotropin.

+ Gonadotrophs: chế tiết FSH và LH.3 Mô học tuyến yên. “Nguồn: Fauci AS, 2015”15 Thùy yên sau Thùy yên sau là các sợi trục thần kinh từ dưới đồi đi xuống. Thùy yên sau tiết ra 2 hormone chính là Oxytocin và Vasopressin(ADH) ở tận cùng thần kinh. - Oxytocin: có tác dụng gây co bóp tử cung, rất cần thiết khi sinh con.

- ADH: có tác dụng làm tăng tái hấp thu ở ống lượn xa và cô đặc nước tiểu. Điều hòa tiết ADH là do cơ chế feedback âm tính.2 Hội chứng tăng prolactin máu 1.1 Prolactin Prolactin là một hormone có vai trò quan trọng đối với chức năng sinh sản, tạo sữa và chuyển hóa của cơ thể, do tế bào lactotrophs sản xuất. Một số tình trạng sinh lý như phụ nữ đang có thai, cho con bú hoặc các trường hợp bệnh lý có thể gây tăng số lượng các tế bào lactotrophs. Prolactin trong huyết thanh ở các dạng không đồng nhất.

Có 3 dạng prolactin thường gặp, loại nhỏ có trọng lượng phân tử 23 kiloDalton (KD), loại lớn có trọng. 8 lượng phân tử 45 KD và loại siêu lớn (macroprolactin) có trọng lượng phân tử trên 100 KD. Loại prolactin nhỏ chiếm tỷ lệ nhiều nhất (80 - 85%) và mang hoạt tính sinh học cao hơn các loại khác.2 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của tăng prolactin máu 1.1 Các tình trạng sinh lý làm tăng prolactin máu Estrogen nội sinh Estrogen được cho là gây tăng bài tiết prolactin thông qua các cơ chế khác nhau bao gồm điều hòa biểu hiện gen prolactin, điều hòa giảm biểu hiện thụ thể dopamine và kích thích tăng sản tế bào lactotrophs. Theo đó, nồng độ prolactin bị ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh nguyệt, sự mãn kinh và mang thai và bất kỳ trạng thái estrogen cao nào (tương tự như mang thai) đều có thể là nguyên nhân gây tăng prolactin máu.

Phụ nữ tiền mãn kinh có giá trị prolactin máu cao hơn đáng kể so với phụ nữ mãn kinh và nam giới. Hoạt động cho con bú Hoạt động cho con bú là một kích thích sinh lý mạnh mẽ giúp tăng tiết prolactin, có thể bằng cách giải phóng các tế bào lactotrophs khỏi sự ức chế cường tính của dopamine. TRH, vasopressin, oxytocin và salsolinol cũng được đề xuất là những yếu tố liên quan đến việc giải phóng prolactin do trẻ bú. Stress Stress có thể gây tăng prolactin máu với giá trị thường lên tới 100nanogram/mililitter (ng/ml) tuy nhiên cơ chế gây ra tình trạng này vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

Người ta cho rằng những thay đổi do stress gây ra trong dopamine và serotonin có thể ảnh hưởng đến việc giải phóng prolactin, góp phần gây tăng prolactin máu. Tập thể dục. 9 Các hoạt động thể dục gây tăng prolactin, mức độ tăng tỷ lệ thuận với cường độ và thời gian hoạt động tuy nhiên cơ chế cũng chưa được làm rõ hoàn toàn. Giá trị prolactin cao nhất được cho là xảy ra ngay sau khi hoạt động, do đó, nên tránh hoạt động thể dục mạnh ít nhất 30 phút trước khi lấy mẫu máu để đo prolactin.

Các sang chấn thành ngực Các tình trạng gây kích thích thành ngực như bỏng, herpes zoster hoặc chấn thương đều có liên quan đến tăng prolactin máu. Điều này được giải thích thông qua một cơ chế thần kinh can thiệp vào dẫn truyền dopamine, tương tự như cơ chế xảy ra khi cho con bú. Mặc dù việc kích thích núm vú có thể làm tăng prolactin, tuy nhiên các kích thích như khám vú, siêu âm vú hoặc chụp nhũ ảnh gần như không gây tăng prolactin máu.2 Các thuốc làm tăng prolactin Một số loại thuốc (phổ biến nhất là thuốc chống loạn thần và thuốc chống trầm cảm) có thể làm thay đổi cân bằng nội môi prolactin dẫn đến tăng prolactin máu thông qua các cơ chế khác nhau. Các cơ chế chính liên quan đến việc giảm dẫn truyền dopamine và tăng dẫn truyền serotonin, sau đó dẫn tới tăng các yếu tố giải phóng prolactin, như oxytocin và Peptide ruột vận mạch (Vasoactive Intestinal Peptide - VIP).

- Thuốc chống loạn thần. - Thuốc chống trầm cảm. - Thuốc chống nôn. - Thuốc hạ huyết áp.3 Bệnh lý tuyến yên U tuyến yên tiết prolactin.

10 Nguyên nhân phổ biến nhất của tuyến yên gây tăng prolactin máu là sự hiện diện của khối UTYTTP. Đây là loại UTY thường gặp nhất và thường gặp ở nữ giới với tỷ lệ mắc cao nhất ở phụ nữ từ 20 - 30 tuổi.17 Cần phân biệt rõ một số khái niệm về UTY. Khối UTY là những khối u phát triển từ mô tuyến yên hay từ các di tích trong thời kỳ phôi thai (túi Rathke). Các u phát triển từ các tế bào tuyến gọi tên chung là adenoma - là loại hay gặp nhất của UTY, thường lành tính và phát triển chậm.

Về chức năng phân loại thành: u không tiết hormone (chiếm khoảng 20% adenoma) được gọi là các u không chức năng; u có tiết hormone được gọi là các u chức năng. UTYTTP được gọi là prolactinoma.16 UTY được phân loại theo kích thước, với UTYKTN có kích thước <10 mm và u tuyến yên kích thước lớn (UTYKTL) có kích thước ≥10 mm (những khối u khổng lồ có kích thước >40 mm). UTYTTP cũng được phân loại theo kích thước như vậy, thành u tuyến yên kích thước nhỏ tăng tiết prolactin ( microprolactinoma) và u tuyến yên kích thước lớn tăng tiết prolactin (UTYKTLTTP - macroprolactinoma). Nhìn chung, mức độ tăng prolactin máu có tương quan với kích thước UTY, đối với UTYKTNTTP, giá trị nồng độ prolactin máu thường là 100 - 200 ng/ml, mức prolactin máu >250 ng/ml có giá trị gợi ý UTYKTLTTP.