Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu, Truyền Dẫn Giá và Tăng Trưởng Xuất Khẩu Tôm Của Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nông nghiệp: Nghiên cứu đa dạng hóa xuất khẩu, truyền dẫn giá và tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam. Phân tích chuyên sâu.

• Tác giả: Trương Ngọc Hảo
• Người hướng dẫn: TS. Lê Công Trứ
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Đa dạng hóa xuất khẩu, truyền dẫn giá và tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số lý thuyết nền tảng của thương mại quốc tế
• 1.2. Tầm quan trọng của xuất khẩu
• 1.3. Những thách thức khi mở rộng xuất khẩu
• 1.4. Lý thuyết về đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.4.1. Khái niệm, đặc điểm của đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.4.2. Đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu
• 1.4.3. Phân rã tăng trưởng xuất khẩu
• 1.4.4. Vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu
• 1.5. Lý thuyết về truyền dẫn giá
• 1.5.1. Khái niệm, đặc điểm của truyền dẫn giá
• 1.5.2. Phân loại truyền dẫn giá theo chuỗi cung ứng xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu
• 1.6. Tổng quan nghiên cứu liên quan
• 1.6.1. Nghiên cứu về đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.6.2. Nghiên cứu về truyền dẫn giá trong ngành thủy sản
• 1.6.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp phân tích tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu
• 2.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.3. Phân tích dữ liệu
• 2.3.1. Kiểm định nghiệm đơn vị và đồng liên kết
• 2.3.2. Mối quan hệ trong dài hạn và ngắn hạn
• 2.3.3. Phương pháp phân tích sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng sản xuất và xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.2. Hoạt động thu mua và chế biến tôm xuất khẩu
• 3.3. Những khó khăn và thách thức đối với sản xuất và xuất khẩu tôm
• 3.4. Đánh giá chung hoạt động sản xuất và xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.5. Tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm
• 3.6. Kiểm định nghiệm đơn vị, đồng liên kết và quan hệ nhân quả
• 3.7. Truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao ở Việt Nam
• 3.7.1. Sự biến động của giá tôm xuất khẩu và giá tôm tại ao
• 3.7.2. Kiểm định quan hệ nhân quả và kết quả phân tích dữ liệu
• 3.7.3. Truyền dẫn giá trong dài hạn
• 3.7.4. Truyền dẫn giá bất đối xứng
• 3.8. Chính sách, giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.8.1. Các chính sách hỗ trợ, thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm
• 3.8.2. Các giải pháp cải thiện sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm Việt Nam 55 ký tự

Xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong sự thịnh vượng kinh tế của một quốc gia. Tăng trưởng xuất khẩu các mặt hàng nông nghiệp, đặc biệt là tôm, góp phần giảm nghèo bền vững và thúc đẩy phát triển nông thôn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập, duy trì và mở rộng tăng trưởng xuất khẩu là một thách thức, đặc biệt đối với ngành nông nghiệp, thường xuyên đối mặt với các cú sốc từ bên ngoài như biến động kinh tế, chính trị, và các rào cản thương mại. Do đó, nghiên cứu về tăng trưởng xuất khẩu và tính bền vững của các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, như tôm Việt Nam, là vô cùng cần thiết. Các quốc gia đang phát triển ngày càng chú trọng đến đa dạng hóa xuất khẩu, coi đó như một biện pháp chống lại các cú sốc ngoại sinh và tạo cơ hội kinh tế mới.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Hóa Thị Trường Xuất Khẩu Tôm

Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu đóng vai trò như một 'tấm đệm' bảo vệ ngành xuất khẩu khỏi các tác động tiêu cực. Điều này giúp đảm bảo sự ổn định và tăng trưởng xuất khẩu bền vững. Ngoài ra, việc đa dạng hóa thị trường tạo ra nhiều cơ hội hơn cho các doanh nghiệp xuất khẩu, giúp họ tận dụng tối đa năng lực sản xuất và nâng cao trình độ công nghệ. Nghiên cứu của Bodlaj và cộng sự (2020); Cie§lik và cộng sự (2012); Lee và Yu (2018); Newfarmer (2009); Samen (2010b); Xuefeng và Yasar, (2016) nhấn mạnh tầm quan trọng của đa dạng hóa xuất khẩu đối với hoạt động xuất khẩu.

1.2. Mâu Thuẫn Giữa Đa Dạng Hóa Và Lợi Thế So Sánh Trong Xuất Khẩu

Mặc dù đa dạng hóa xuất khẩu được coi là một giải pháp hữu hiệu để thúc đẩy tăng trưởng, nó vẫn là một chủ đề gây tranh cãi. Lý thuyết lợi thế so sánh cho rằng tăng trưởng xuất khẩu nên tập trung vào một số thị trường và sản phẩm nhất định. Nghiên cứu của Felbermayr và Kohler (2006) cho thấy nhiều quốc gia đạt được tăng trưởng xuất khẩu thông qua việc tập trung. Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu hiện tại tập trung vào đa dạng hóa xuất khẩu ở cấp độ quốc gia, ngành hoặc doanh nghiệp, ít chú trọng đến cấp độ sản phẩm. Do đó, việc nghiên cứu vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu tôm là vô cùng quan trọng.

II. Thách Thức Về Truyền Dẫn Giá Tôm Trong Chuỗi Cung Ứng 59 ký tự

Trong bối cảnh hội nhập thương mại, xuất khẩu nông nghiệp, đặc biệt là xuất khẩu tôm, phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm và chứng nhận bền vững. Tự do hóa thương mại có thể dẫn đến các rào cản phi thuế quan. Bên cạnh đó, nhiều hộ nuôi tôm Việt Nam vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu thông tin thị trường, dẫn đến tình trạng bị ép giá. Điều này làm giảm lợi nhuận của người nuôi và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành xuất khẩu tôm. Hiểu rõ cơ chế truyền dẫn giá tôm là yếu tố then chốt để đảm bảo quyền lợi cho người nuôi và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng.

2.1. Ảnh Hưởng Của Rào Cản Phi Thuế Quan Đến Giá Tôm Xuất Khẩu

Tiến trình hội nhập thương mại quốc tế đòi hỏi sản phẩm xuất khẩu phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm và chứng nhận quốc tế về sản xuất bền vững. Tự do hóa thương mại có thể gia tăng các rào cản phi thuế quan từ các quốc gia nhập khẩu. Do đó, việc đảm bảo chất lượng và tuân thủ các quy định quốc tế là yếu tố sống còn đối với xuất khẩu tôm Việt Nam. Việc nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến trong sản xuất và chế biến tôm là vô cùng quan trọng.

2.2. Mất Cân Đối Thông Tin Và Ép Giá Trong Chuỗi Cung Ứng Tôm

Nhiều hộ nuôi tôm ở Việt Nam có quy mô nhỏ và thiếu thông tin thị trường, dẫn đến tình trạng bất lợi trong đàm phán giá với các nhà thu mua. Tình trạng ép giá làm giảm lợi nhuận của người nuôi và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành. Cần có các giải pháp để tăng cường tính minh bạch trong chuỗi cung ứng và hỗ trợ người nuôi tiếp cận thông tin thị trường một cách đầy đủ và kịp thời.

2.3. Vai trò của Truyền Dẫn Giá Tôm trong Chuỗi Giá Trị Tôm

Truyền dẫn giá tôm là một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của người nuôi tôm và khả năng cạnh tranh của sản phẩm tôm Việt Nam trên thị trường quốc tế. Hiểu rõ cơ chế truyền dẫn giá, các yếu tố tác động và sự bất đối xứng (nếu có) là vô cùng cần thiết để đưa ra các chính sách và giải pháp phù hợp, đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành tôm.

III. Mô Hình Nghiên Cứu Đa Dạng Hóa Ảnh Hưởng Xuất Khẩu 58 ký tự

Luận án này sử dụng mô hình cầu xuất khẩu của Goldstein và Khan (1978) và mô hình ARDL kết hợp phương pháp kiểm định đường biên (Bound test) của Pesaran và cộng sự (2001) để phân tích tác động của đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm và đa dạng hóa sản phẩm tôm xuất khẩu đến kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam giai đoạn 2005-2020. Dữ liệu thứ cấp hàng quý được sử dụng để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Mô hình này cho phép đánh giá cả tác động ngắn hạn và dài hạn của các yếu tố đa dạng hóa.

3.1. Ứng Dụng Mô Hình ARDL Phân Tích Tác Động Đa Dạng Hóa

Mô hình ARDL (Autoregressive Distributed Lag) là một công cụ mạnh mẽ để phân tích mối quan hệ giữa các biến kinh tế theo thời gian. Trong nghiên cứu này, mô hình ARDL được sử dụng để đánh giá tác động của đa dạng hóa xuất khẩu (cả thị trường và sản phẩm) đến kim ngạch xuất khẩu tôm. Ưu điểm của mô hình ARDL là có thể áp dụng cho cả dữ liệu chuỗi thời gian có tính dừng và không dừng ở bậc khác nhau.

3.2. Phương Pháp Kiểm Định Đường Biên Đánh Giá Quan Hệ Dài Hạn

Phương pháp kiểm định đường biên (Bound test) của Pesaran và cộng sự (2001) được sử dụng để xác định sự tồn tại của mối quan hệ đồng liên kết giữa các biến trong mô hình. Nếu có mối quan hệ đồng liên kết, điều này chứng tỏ rằng các biến có mối quan hệ dài hạn với nhau. Ngược lại, nếu không có mối quan hệ đồng liên kết, các biến chỉ có mối quan hệ ngắn hạn.

3.3. Phân Tích Dữ Liệu Chuỗi Thời Gian Để Đảm Bảo Độ Tin Cậy

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp hàng quý từ năm 2005 đến năm 2020 để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả phân tích. Dữ liệu chuỗi thời gian cho phép theo dõi sự biến động của các biến theo thời gian và đánh giá tác động của các yếu tố đa dạng hóa đến xuất khẩu tôm một cách toàn diện.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu 59 ký tự

Nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm có tác động tích cực trong cả ngắn hạn và dài hạn. Tuy nhiên, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu chỉ có tác động tích cực trong ngắn hạn. Điều này cho thấy việc mở rộng thị trường là yếu tố quan trọng hơn trong việc thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm bền vững. Kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm kiếm và khai thác các thị trường mới, bên cạnh việc phát triển các sản phẩm tôm đa dạng.

4.1. Tác Động Tích Cực Của Đa Dạng Hóa Thị Trường Trong Dài Hạn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc mở rộng thị trường xuất khẩu tôm có tác động tích cực và kéo dài đến kim ngạch xuất khẩu. Điều này có nghĩa là, khi doanh nghiệp xuất khẩu tôm mở rộng sang các thị trường mới, họ không chỉ tăng doanh số bán hàng trong ngắn hạn mà còn tạo ra nền tảng vững chắc cho tăng trưởng trong tương lai. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tìm kiếm và khai thác các thị trường mới, đặc biệt là các thị trường tiềm năng ở các khu vực khác nhau trên thế giới.

4.2. Tác Động Ngắn Hạn Của Đa Dạng Hóa Sản Phẩm Xuất Khẩu Tôm

Mặc dù việc đa dạng hóa sản phẩm tôm xuất khẩu có tác động tích cực trong ngắn hạn, nhưng tác động này không kéo dài. Điều này có thể là do chi phí phát triển sản phẩm mới cao, hoặc do thị trường tiêu thụ các sản phẩm mới còn hạn chế. Do đó, doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng khi đầu tư vào việc phát triển sản phẩm mới và tập trung vào các sản phẩm có tiềm năng tăng trưởng cao.

4.3. Tầm Quan Trọng Của Thị Trường Trong Thúc Đẩy Xuất Khẩu Bền Vững

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc mở rộng thị trường là yếu tố quan trọng hơn trong việc thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm bền vững. Điều này có nghĩa là, thay vì chỉ tập trung vào việc phát triển các sản phẩm mới, doanh nghiệp nên ưu tiên tìm kiếm và khai thác các thị trường mới. Việc này có thể được thực hiện thông qua việc tham gia các hội chợ thương mại, nghiên cứu thị trường và xây dựng mối quan hệ với các đối tác tiềm năng ở các thị trường khác nhau.

V. Truyền Dẫn Giá Tôm Phân Tích Mức Độ Và Tính Đối Xứng 60 ký tự

Luận án điều tra sự dẫn dắt về giá, mức độ và tốc độ truyền dẫn giá, và tính bất đối xứng trong truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao của tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Kết quả cho thấy trong dài hạn, truyền dẫn giá là không hoàn toàn. Tuy nhiên, mức độ truyền dẫn giá của tôm thẻ chân trắng lớn hơn đáng kể so với tôm sú. Trong ngắn hạn, không có đủ bằng chứng thống kê để kết luận về sự truyền dẫn giá của tôm sú, trong khi truyền dẫn giá của tôm thẻ là tương đối chậm.

5.1. Truyền Dẫn Giá Không Hoàn Toàn Trong Dài Hạn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng trong dài hạn, sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao là không hoàn toàn. Điều này có nghĩa là sự thay đổi giá trên thị trường quốc tế không được truyền tải đầy đủ đến người nuôi tôm. Điều này có thể là do các yếu tố như chi phí vận chuyển, chi phí chế biến, lợi nhuận của các nhà trung gian và các rào cản thương mại.

5.2. Mức Độ Truyền Dẫn Giá Khác Nhau Giữa Các Loại Tôm

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mức độ truyền dẫn giá khác nhau giữa các loại tôm. Cụ thể, mức độ truyền dẫn giá của tôm thẻ chân trắng lớn hơn đáng kể so với tôm sú. Điều này có thể là do tôm thẻ chân trắng có quy trình sản xuất hiệu quả hơn, chuỗi cung ứng ngắn hơn và ít phụ thuộc vào các nhà trung gian hơn.

5.3. Tốc Độ Truyền Dẫn Giá Chậm Của Tôm Thẻ Chân Trắng

Trong ngắn hạn, mặc dù có sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao của tôm thẻ chân trắng, tốc độ truyền dẫn giá là tương đối chậm. Điều này có nghĩa là người nuôi tôm thẻ chân trắng không thể phản ứng nhanh chóng với sự thay đổi giá trên thị trường quốc tế. Điều này có thể là do người nuôi tôm thiếu thông tin thị trường và không có khả năng đàm phán giá tốt.

VI. Giải Pháp Thúc Đẩy Xuất Khẩu Tôm Bền Vững Việt Nam 55 ký tự

Từ kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số hàm ý chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam. Ngành tôm cần tiếp tục đẩy mạnh đa dạng hóa xuất khẩu, đặc biệt là đa dạng hóa thị trường. Sự truyền dẫn giá đối xứng là tín hiệu tích cực để người nuôi đầu tư vào các phương thức sản xuất bền vững, đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao từ thị trường xuất khẩu.

6.1. Chính Sách Hỗ Trợ Đa Dạng Hóa Thị Trường Và Sản Phẩm

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tìm kiếm và khai thác các thị trường mới, cũng như phát triển các sản phẩm tôm mới. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ tài chính, cung cấp thông tin thị trường, đào tạo kỹ năng và xúc tiến thương mại.

6.2. Khuyến Khích Đầu Tư Sản Xuất Tôm Bền Vững

Do sự truyền dẫn giá đối xứng, người nuôi tôm có động lực đầu tư vào các phương thức sản xuất bền vững, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao từ thị trường xuất khẩu. Chính phủ cần khuyến khích và hỗ trợ người nuôi trong việc áp dụng các công nghệ nuôi tôm tiên tiến, quản lý môi trường và đảm bảo chất lượng sản phẩm.

6.3. Tăng Cường Tính Minh Bạch Trong Chuỗi Cung Ứng

Để đảm bảo quyền lợi cho người nuôi tôm và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng, cần tăng cường tính minh bạch trong việc định giá và thanh toán. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc sử dụng các hệ thống truy xuất nguồn gốc, sàn giao dịch điện tử và các cơ chế giám sát giá.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế "Đa dạng hóa xuất khẩu, truyền dẫn giá và tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trương Ngọc Hảo thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Công Trứ và TS. Phạm Thị Ánh Ngọc, bảo vệ tại Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2023), thuộc chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (Mã số: 9.15...).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngành tôm nước lợ giữ vị trí chiến lược trong cơ cấu nông nghiệp và thủy sản của Việt Nam, đặc biệt là tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tính đến năm 2020, diện tích nuôi tôm nước lợ đạt 745.000 hecta (chiếm 63,5% tổng diện tích nuôi trồng thủy sản cả nước), kim ngạch xuất khẩu tôm hàng năm đóng góp gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam (VASEP, 2020; GSO, 2021). Với hơn 80% sản lượng dành cho xuất khẩu (UNIDO, 2015), Việt Nam đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu tôm đạt 8,4 tỷ USD vào năm 2025 và 12 tỷ USD vào năm 2030 (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2018).

Tuy nhiên, từ năm 2015 đến năm 2020, kim ngạch xuất khẩu tôm có xu hướng biến động và tăng trưởng chậm lại: đạt đỉnh 3,95 tỷ USD năm 2014, giảm xuống gần 3 tỷ USD năm 2015, phục hồi lên gần 3,9 tỷ USD năm 2017, suy giảm trong giai đoạn 2018–2019 và đạt 3,7 tỷ USD vào năm 2020. Hoạt động xuất khẩu tôm phải đối mặt với các rào cản phi thuế quan, quy định vệ sinh dịch tễ (SPS), rào cản kỹ thuật (TBT), cùng các tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế về sản xuất bền vững (GlobalGAP, ASC). Tại khâu sản xuất nguyên liệu, nông hộ nhỏ lẻ chiếm gần 80% diện tích nuôi tôm (Tran và ctv, 2013; VASEP, 2020), gặp nhiều hạn chế về vốn và kỹ thuật.

Về mặt học thuật, các nghiên cứu định lượng về vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu thường tập trung ở cấp độ quốc gia hoặc ngành gộp, thiếu nghiên cứu ở cấp độ một mặt hàng nông sản cụ thể. Đồng thời, các nghiên cứu thực nghiệm về truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng thủy sản phần lớn tập trung vào các mặt hàng cá (cá tuyết, cá hồi, cá tra), thiếu các bằng chứng thực nghiệm đối với mặt hàng tôm nước lợ. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết các khoảng trống lý luận và thực tiễn này.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu tôm đối với tăng trưởng xuất khẩu tôm, và sự truyền dẫn giá từ thị trường xuất khẩu đến thị trường nguyên liệu trong chuỗi cung ứng xuất khẩu tôm của Việt Nam; từ đó đề xuất các chính sách và giải pháp nhằm thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm bền vững.

Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Đánh giá tác động của đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm và đa dạng hóa sản phẩm tôm xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam.
2. Đo lường sự truyền dẫn giá, kiểm tra sự dẫn dắt về giá và tính bất đối xứng trong truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao của mặt hàng tôm sú và tôm thẻ chân trắng tại Việt Nam.
3. Đề xuất các chính sách và giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu có tác động như thế nào đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam?
2. Biến động của giá tôm xuất khẩu ảnh hưởng như thế nào đến giá bán tôm tại ao của nông dân?
3. Công ty chế biến xuất khẩu có phải là tác nhân dẫn dắt về giá đối với nông dân trong chuỗi cung ứng tôm xuất khẩu?
4. Sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao là đối xứng hay bất đối xứng?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, bao gồm khía cạnh đa dạng hóa xuất khẩu và sự truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khẩu.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hai đối tượng sản phẩm chính của ngành tôm nước lợ Việt Nam là tôm sú (Penaeus monodon) và tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei).
• Phạm vi không gian: Hoạt động xuất khẩu tôm của Việt Nam ra thị trường thế giới và thị trường tôm nguyên liệu tại vùng nuôi trọng điểm (Đồng bằng sông Cửu Long).
• Phạm vi thời gian:
  • Phân tích đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu: Dữ liệu chuỗi thời gian hàng quý từ Quý 1/2005 đến Quý 3/2020.
  • Phân tích truyền dẫn giá: Dữ liệu chuỗi thời gian hàng tháng từ tháng 1/2015 đến tháng 10/2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa các nhóm nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến hai chủ đề trọng tâm:

1. Lý thuyết thương mại quốc tế và đa dạng hóa xuất khẩu:

   • Các lý thuyết thương mại cổ điển và hiện đại: Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo, lý thuyết Heckscher-Ohlin về sự sẵn có của các yếu tố sản xuất, và mô hình kim cương về lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter (2012).
   • Quan điểm về biên độ xuất khẩu: Felbermayr và Kohler (2006) phân tích tăng trưởng xuất khẩu qua biên độ thâm dụng (intensive margin) và biên độ mở rộng (extensive margin). Cadot và ctv (2011), Reis và Farole (2012) nhấn mạnh vai trò của việc mở rộng thị trường và sản phẩm mới đối với tăng trưởng xuất khẩu.
   • Hiệu ứng danh mục đầu tư và giảm sốc: Haddad và ctv (2012, 2013), Laskiene và Venckuviene (2014), Samen (2010a, 2010b), McIntyre và ctv (2018), Newfarmer (2009) chỉ ra rằng đa dạng hóa xuất khẩu giúp giảm thiểu tính dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài, ổn định thu nhập xuất khẩu (Bleaney và Greenaway, 2001; Ghosh và Ostry, 1994; McMillan và ctv, 2014).
   • Đa dạng hóa và năng suất: Feenstra và Kee (2008), Xuefeng và Yasar (2016), Boehe và Jiménez (2016), Julian và Ali (2009) phân tích tác động của đa dạng hóa đến việc tận dụng năng lực sản xuất dư thừa, nâng cao hiệu suất kinh tế theo quy mô và lan tỏa công nghệ (de Piñeres và Ferrantino, 1999; Juvenal và Santos Monteiro, 2013).
   • Các nghiên cứu tại Việt Nam: CIEM (2011, 2016), MOIT và UNIDO (2011), Đoàn Quang Hưng và Đào Ngọc Tiến (2018), Nguyễn Thị Thu Thủy (2015) đã đo lường mức độ đa dạng hóa xuất khẩu của các ngành (may mặc, thủy sản, điện tử, giày dép) hoặc sử dụng biến đa dạng hóa như biến kiểm soát trong mô hình tăng trưởng kinh tế, nhưng chưa đi sâu vào mô hình hàm cầu xuất khẩu của từng mặt hàng đơn lẻ.

2. Lý thuyết và nghiên cứu về truyền dẫn giá trong chuỗi giá trị nông - thủy sản:

   • Cơ sở lý thuyết truyền dẫn giá: Tomek và Robinson (1981), Rapsomanikis và ctv (2004), Bunte (2006), Serra (2011), Meyer và von Cramon-Taubadel (2004), Lloyd (2016), Vavra và Goodwin (2005) xây dựng khung phân tích về mức độ, tốc độ truyền dẫn và tính bất đối xứng của giá dọc theo chuỗi cung ứng.
   • Truyền dẫn giá bất đối xứng (APT): Khung phân tích và mô hình thực nghiệm của Houck (1977), Ward (1982), von Cramon-Taubadel (1998) giải thích ảnh hưởng của sức mạnh thị trường, chi phí điều chỉnh đến độ lệch trong truyền dẫn giá tăng và giá giảm.
   • Nghiên cứu thực nghiệm trong ngành thủy sản: Asche và ctv (2002) nghiên cứu chuỗi cá tuyết tại Na Uy; Tveteras và Asche (2008) phân tích chuỗi cung ứng cá hồi từ Na Uy sang Pháp; Phạm và ctv (2018) nghiên cứu truyền dẫn giá trong chuỗi cung ứng xuất khẩu cá tra Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Phần lớn nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu được thực hiện ở cấp độ quốc gia hoặc ngành tổng hợp, chưa có nghiên cứu chuyên sâu đánh giá riêng cho ngành hàng tôm nước lợ.
• Các nghiên cứu về truyền dẫn giá trong chuỗi cung ứng thủy sản thế giới và Việt Nam chủ yếu tập trung vào các loài cá nuôi hoặc cá khai thác biển, thiếu các bằng chứng thực nghiệm định lượng về sự liên kết giá giữa thị trường xuất khẩu và thị trường thu mua tại ao đối với hai đối tượng nuôi chính là tôm sú và tôm thẻ chân trắng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung phân tích lý thuyết

Luận án kết hợp hai trụ cột lý thuyết kinh tế:

1. Lý thuyết hàm cầu xuất khẩu thực tế dựa trên mô hình của Goldstein và Khan (1978), tích hợp chỉ số đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm để lượng hóa tác động của việc mở rộng biên độ xuất khẩu.
2. Lý thuyết thị trường tích hợp và truyền dẫn giá dọc (Vertical Price Transmission), kết hợp phân tích truyền dẫn giá bất đối xứng (Asymmetric Price Transmission - APT) nhằm đánh giá mức độ hoàn hảo của thị trường và phân phối phúc lợi giữa khâu chế biến xuất khẩu và khâu nuôi trồng tại ao.

Phương pháp nghiên cứu định lượng

Nội dung phân tích	Mô hình và Kỹ thuật ước lượng	Nguồn dữ liệu & Quy mô mẫu
Tác động của đa dạng hóa đến tăng trưởng xuất khẩu	- Mở rộng mô hình hàm cầu xuất khẩu (Goldstein & Khan, 1978). - Mô hình Phân phối trễ tự hồi quy (ARDL) và kiểm định biên (Bounds Test) của Pesaran và ctv (2001). - Kiểm định nghiệm đơn vị: ADF, PP. - Kiểm định độ ổn định mô hình: CUSUM và CUSUM-sq.	Dữ liệu thứ cấp theo quý từ Q1/2005 đến Q3/2020 (63 quan sát). Nguồn: VASEP, Tổng cục Thống kê, ITC, World Bank.
Đo lường truyền dẫn giá và kiểm định quan hệ nhân quả	- Kiểm định đồng liên kết Johansen (Johansen & Juselius, 1990). - Kiểm định nhân quả Granger theo quy trình Toda và Yamamoto (1995). - Quy trình ước lượng hai giai đoạn của Engle và Granger (1987).	Chuỗi dữ liệu giá tôm đông lạnh xuất khẩu và giá tôm nguyên liệu tại ao theo tháng từ 01/2015 đến 10/2020 (70 quan sát). Nguồn thu thập từ VASEP, Chi cục Thủy sản các tỉnh ĐBSCL, doanh nghiệp chế biến.
Phân tích truyền dẫn giá bất đối xứng (APT)	- Mô hình hiệu chỉnh sai số bất đối xứng (Asymmetric ECM) tiếp cận theo Houck (1977) và Ward (1982), phân rã phần dư và sai phân giá thành các thành phần tăng (+) và giảm (-).	Chuỗi dữ liệu giá tôm sú và tôm thẻ chân trắng (tháng 01/2015 – 10/2020).

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu xác lập tính cấp thiết của đề tài trên các phương diện lý luận, thực tiễn và chính sách. Tác giả chỉ rõ sự suy giảm tính ổn định trong kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam từ sau năm 2014, vai trò của gần 80% nông hộ sản xuất nhỏ lẻ, và sự cần thiết phải nhận diện động lực tăng trưởng từ đa dạng hóa xuất khẩu cũng như cơ chế truyền tải giá từ xuất khẩu về cổng trại. Phần này cũng trình bày mục tiêu, 4 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng, phạm vi thời gian (quý từ 2005–2020; tháng từ 2015–2020) và bố cục gồm 3 chương nội dung chính cùng phần mở đầu, kết luận và kiến nghị.

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa các lý thuyết nền tảng về thương mại quốc tế (lợi thế tuyệt đối, lợi thế so sánh, Heckscher-Ohlin, mô hình kim cương của Michael Porter) và vai trò của xuất khẩu đối với tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và giảm nghèo tại các nước đang phát triển (Krumm và Kharas, 2004; Perkins và ctv, 2009). Tác giả phân tích các rủi ro của chuyên môn hóa hẹp khi thị trường thế giới biến động, qua đó làm rõ lý thuyết đa dạng hóa xuất khẩu (đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm) dưới góc độ hiệu ứng danh mục đầu tư (Haddad và ctv, 2013) và biên độ mở rộng.

Tiếp theo, chương này trình bày khung lý thuyết về truyền dẫn giá, cấu trúc thị trường dọc, các khái niệm truyền dẫn giá hoàn toàn, không hoàn toàn và truyền dẫn giá bất đối xứng (Meyer và von Cramon-Taubadel, 2004). Tác giả phân tích sơ đồ chuỗi cung ứng xuất khẩu nông nghiệp từ nông dân, người thu gom/thương lái, doanh nghiệp chế biến đến nhà nhập khẩu/bán lẻ nước ngoài. Chương 1 kết thúc bằng việc tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế và chỉ ra khoảng trống về dữ liệu thực nghiệm trên đối tượng tôm nước lợ.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 thiết lập khung phân tích và quy trình ước lượng định lượng cho hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Khung phân tích đa dạng hóa và tăng trưởng xuất khẩu:

   • Xây dựng mô hình hàm cầu xuất khẩu tôm thực tế phụ thuộc vào: thu nhập thế giới, tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER), giá xuất khẩu tôm, chỉ số đa dạng hóa thị trường (tính theo chỉ số Herfindahl-Hirschman hoặc nồng độ tương đương) và chỉ số đa dạng hóa sản phẩm.
   • Thiết lập mô hình phân phối trễ tự hồi quy (ARDL) và mô hình hiệu chỉnh sai số không ràng buộc (UECM). Trình bày quy trình kiểm định nghiệm đơn vị (ADF, PP), kiểm định đồng liên kết Bound test của Pesaran và ctv (2001), cùng các kiểm định chẩn đoán khuyết tật mô hình (tự tương quan, phương sai sai số thay đổi, dạng hàm) và kiểm định độ ổn định tham số (CUSUM, CUSUM-sq).

2. Khung phân tích truyền dẫn giá xuất khẩu đến giá tại ao:

   • Thiết lập mô hình quan hệ giá chuỗi thời gian cho từng loại tôm (tôm sú và tôm thẻ chân trắng).
   • Quy trình kiểm định nghiệm đơn vị, kiểm định đồng liên kết Johansen & Juselius (1990) để xác định mối quan hệ cân bằng dài hạn.
   • Kiểm định quan hệ nhân quả Granger bằng kỹ thuật Toda và Yamamoto (1995) trên mô hình VAR có bậc trễ mở rộng nhằm xác định vai trò dẫn dắt giá giữa giá xuất khẩu và giá tại ao.
   • Ước lượng độ co giãn truyền dẫn giá dài hạn và ngắn hạn qua quy trình Engle-Granger (1987).
   • Xây dựng mô hình ECM bất đối xứng theo phương pháp tiếp cận của Houck (1977) và Ward (1982) để kiểm tra phản ứng của giá tại ao trước các cú sốc tăng và giảm của giá xuất khẩu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả phân tích thực trạng và phân tích thực nghiệm kinh tế lượng:

1. Thực trạng sản xuất và xuất khẩu tôm Việt Nam:

   • Diện tích và sản lượng tôm nước lợ gia tăng liên tục, trong đó tôm thẻ chân trắng tăng nhanh về sản lượng nhờ năng suất cao và thời gian nuôi ngắn, trong khi tôm sú duy trì diện tích lớn ở hình thức nuôi quảng canh, tôm - rừng, tôm - lúa.
   • Khâu thu mua và chế biến xuất khẩu: Tôm đông lạnh chiếm tỷ trọng chi phối trong cơ cấu sản phẩm xuất khẩu; thị trường xuất khẩu chính gồm Mỹ, Nhật Bản, EU, Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước tham gia CPTPP, EVFTA.
   • Khó khăn, thách thức: Dịch bệnh, chi phí con giống và thức ăn cao, biến đổi khí hậu, thiếu liên kết chuỗi bền vững, các rào cản kỹ thuật và chứng nhận quốc tế khắt khe.

2. Kết quả tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm (Mô hình ARDL):

   • Kiểm định nghiệm đơn vị cho thấy các biến số dừng ở bậc I(0) hoặc I(1), thỏa mãn điều kiện áp dụng mô hình ARDL.
   • Kiểm định Bound test xác nhận tồn tại mối quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế với các biến giải thích.
   • Trong dài hạn: Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng xuất khẩu tôm thực tế. Ngược lại, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu không có ý nghĩa thống kê trong dài hạn.
   • Trong ngắn hạn (mô hình ECM): Cả đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu đều có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng xuất khẩu tôm. Hệ số hiệu chỉnh sai số mang dấu âm và có ý nghĩa thống kê, chứng minh cơ chế điều chỉnh về trạng thái cân bằng dài hạn.
   • Kiểm định CUSUM và CUSUM-sq khẳng định các hệ số ước lượng của mô hình ổn định trong giai đoạn 2005–2020.

3. Kết quả phân tích truyền dẫn giá tôm sú và tôm thẻ chân trắng:

   • Kiểm định Johansen xác nhận tồn tại mối quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa giá xuất khẩu đông lạnh và giá tại ao của cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng.
   • Kiểm định Toda-Yamamoto khẳng định tồn tại mối quan hệ nhân quả một chiều từ giá xuất khẩu đến giá tại ao ở cả hai mặt hàng; giá xuất khẩu đóng vai trò là tác nhân dẫn dắt giá (price leader).
   • Truyền dẫn giá dài hạn: Truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu đến giá tại ao là không hoàn toàn (độ co giãn truyền dẫn < 1) ở cả hai mặt hàng. Tuy nhiên, mức độ truyền dẫn giá của tôm thẻ chân trắng cao hơn đáng kể so với tôm sú.
   • Truyền dẫn giá ngắn hạn: Không có bằng chứng thống kê về sự truyền dẫn giá ngắn hạn từ giá xuất khẩu sang giá tại ao đối với tôm sú; đối với tôm thẻ chân trắng, tồn tại truyền dẫn giá ngắn hạn nhưng tốc độ điều chỉnh tương đối chậm.
   • Truyền dẫn giá bất đối xứng: Kết quả ước lượng mô hình ECM bất đối xứng chỉ ra rằng truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu sang giá tại ao là đối xứng trong cả ngắn hạn và dài hạn đối với cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Giá tại ao phản ứng với mức độ và tốc độ tương đương nhau trước các biến động tăng hoặc giảm của giá xuất khẩu.

4. Chính sách, giải pháp thúc đẩy xuất khẩu tôm: Tác giả thảo luận các nhóm giải pháp xuất phát trực tiếp từ kết quả định lượng nhằm phát triển thị trường và hoàn thiện chuỗi giá trị.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa xuất khẩu (phân tách thành đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm) đến tăng trưởng xuất khẩu ở cấp độ một mặt hàng nông sản cụ thể (tôm nước lợ), mở rộng ứng dụng của hàm cầu xuất khẩu Goldstein - Khan và phương pháp tiếp cận ARDL/Bound test.
2. Làm phong phú lý thuyết truyền dẫn giá dọc trong kinh tế nông nghiệp thông qua việc so sánh đồng thời cơ chế dẫn dắt giá, mức độ, tốc độ truyền dẫn và kiểm định tính bất đối xứng giữa hai loài thủy sản có đặc tính kỹ thuật và chuỗi cung ứng khác biệt (tôm sú và tôm thẻ chân trắng).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Chứng minh bằng số liệu thực nghiệm rằng đa dạng hóa thị trường là động lực tăng trưởng bền vững cho xuất khẩu tôm Việt Nam trong cả ngắn hạn và dài hạn, trong khi đa dạng hóa sản phẩm chỉ phát huy hiệu quả hỗ trợ trong ngắn hạn.
2. Xác định các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu giữ vai trò dẫn dắt giá trên thị trường tôm nguyên liệu. Thị trường tôm thẻ chân trắng có mức độ liên kết và truyền dẫn giá tốt hơn thị trường tôm sú.
3. Bác bỏ giả thiết về sự tồn tại của truyền dẫn giá bất đối xứng, chứng minh rằng các biến động giá xuất khẩu (cả tăng và giảm) được truyền dẫn công bằng, đối xứng về giá tại ao của nông hộ.

Tóm tắt các kết quả định lượng chính của luận án

Chỉ tiêu / Quan hệ kinh tế	Tôm thẻ chân trắng (L. vannamei)	Tôm sú (P. monodon)	Đa dạng hóa xuất khẩu tôm chung
Vai trò dẫn dắt giá (Toda-Yamamoto)	Giá xuất khẩu dẫn dắt giá tại ao (1 chiều)	Giá xuất khẩu dẫn dắt giá tại ao (1 chiều)	—
Truyền dẫn giá dài hạn (Engle-Granger)	Không hoàn toàn, mức độ truyền dẫn lớn hơn	Không hoàn toàn, mức độ truyền dẫn thấp hơn	—
Truyền dẫn giá ngắn hạn	Có ý nghĩa thống kê, tốc độ tương đối chậm	Không có ý nghĩa thống kê	—
Tính đối xứng truyền dẫn (Houck-Ward)	Đối xứng trong ngắn hạn và dài hạn	Đối xứng trong ngắn hạn và dài hạn	—
Tác động của Đa dạng hóa thị trường	—	—	Tích cực trong cả ngắn hạn và dài hạn
Tác động của Đa dạng hóa sản phẩm	—	—	Tích cực trong ngắn hạn; không có ý nghĩa dài hạn

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường xuất khẩu: Khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (EVFTA, CPTPP), mở rộng thị phần tại các thị trường tiềm năng, tránh tập trung quá mức vào một vài thị trường truyền thống để phân tán rủi ro thương mại.
2. Nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị và tổ chức sản xuất: Khuyến khích nông hộ liên kết thành các tổ hợp tác, hợp tác xã nhằm khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, tạo điều kiện đầu tư quy trình nuôi đạt chứng nhận quốc tế (GlobalGAP, ASC).
3. Phát huy tín hiệu truyền dẫn giá đối xứng: Vì truyền dẫn giá là đối xứng, cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng cần tăng cường minh bạch hóa thông tin thị trường xuất khẩu, giúp nông dân kịp thời nắm bắt tín hiệu giá thế giới để tối ưu hóa kế hoạch thả nuôi và đầu tư chất lượng.
4. Cải thiện tốc độ truyền dẫn giá tôm nguyên liệu: Giảm chi phí giao dịch trung gian qua thương lái bằng cách củng cố hợp đồng bao tiêu trực tiếp giữa nhà máy chế biến và người nuôi tôm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung được tác giả công bố trong văn bản luận án:

• Hạn chế về dữ liệu giá: Dữ liệu chuỗi thời gian phân tích truyền dẫn giá được thu thập từ tháng 01/2015 đến tháng 10/2020 đối với sản phẩm tôm đông lạnh; chưa bao gồm toàn bộ các phân khúc sản phẩm chế biến giá trị gia tăng khác.
• Hạn chế về cấp độ chuỗi cung ứng: Phân tích truyền dẫn giá tập trung vào mối quan hệ giữa mắt xích xuất khẩu (doanh nghiệp chế biến xuất khẩu) và mắt xích cổng trại (nông hộ), chưa tách biệt chi tiết các mắt xích trung gian như thương lái/đại lý thu gom cấp 1, cấp 2 do hạn chế dữ liệu chuỗi thời gian liên tục ở khâu này.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu truyền dẫn giá không gian giữa các vùng nuôi trọng điểm tại ĐBSCL, phân tích tác động truyền dẫn giá đối với các dòng sản phẩm tôm chế biến sâu có chứng nhận sinh thái chuyên biệt, và kéo dài chuỗi dữ liệu trong giai đoạn sau năm 2020.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế phát triển, Thương mại quốc tế: Tham khảo phương pháp luận kết hợp mô hình ARDL/Bound test phân tích hàm cầu xuất khẩu và các kỹ thuật chuỗi thời gian phân tích truyền dẫn giá (Johansen, Toda-Yamamoto, Asymmetric ECM theo Houck và Ward).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế thủy sản: Nguồn tài liệu hệ thống hóa khung lý thuyết thương mại quốc tế, biên độ xuất khẩu và chuỗi cung ứng ngành hàng tôm nước lợ Việt Nam.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông nghiệp và PTNT, Bộ Công Thương, Chi cục Thủy sản các địa phương): Cung cấp căn cứ khoa học định lượng để xây dựng chiến lược thị trường xuất khẩu, định hướng chuyển dịch cơ cấu sản phẩm tôm sú - tôm thẻ chân trắng, và hoạch định chính sách liên kết chuỗi giá trị.
• Hiệp hội ngành hàng (VASEP) và Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tôm: Dữ liệu thực nghiệm giúp định hình chiến lược đàm phán hợp đồng, phân tích thị trường cạnh tranh và xây dựng chính sách thu mua nguyên liệu gắn kết với vùng nuôi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm có tác động khác nhau như thế nào đến tăng trưởng xuất khẩu tôm Việt Nam?

Theo kết quả ước lượng mô hình ARDL và ECM trong luận án, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Trong khi đó, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu chỉ tạo ra tác động tích cực trong ngắn hạn và không có ý nghĩa thống kê trong dài hạn.

2. Tác nhân nào giữ vai trò dẫn dắt về giá trong chuỗi cung ứng xuất khẩu tôm của Việt Nam?

Kết quả kiểm định quan hệ nhân quả Granger theo phương pháp Toda và Yamamoto (1995) chỉ ra mối quan hệ nhân quả một chiều từ giá tôm xuất khẩu sang giá tôm tại ao đối với cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Do đó, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (thị trường xuất khẩu) là tác nhân dẫn dắt giá đối với nông dân nuôi tôm.

3. Mức độ và tốc độ truyền dẫn giá giữa tôm sú và tôm thẻ chân trắng khác nhau ra sao?

Trong dài hạn, truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu đến giá tại ao của cả hai mặt hàng đều là truyền dẫn không hoàn toàn, nhưng mức độ truyền dẫn của tôm thẻ chân trắng lớn hơn đáng kể so với tôm sú. Trong ngắn hạn, không có bằng chứng thống kê về sự truyền dẫn giá đối với tôm sú; đối với tôm thẻ chân trắng, tồn tại truyền dẫn giá ngắn hạn nhưng tốc độ truyền dẫn tương đối chậm.

4. Sự truyền dẫn giá từ thị trường xuất khẩu về ao nuôi có bị bất đối xứng hay không?

Kết quả ước lượng mô hình hiệu chỉnh sai số bất đối xứng (Houck-Ward approach) cho thấy sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao ở cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng là đối xứng trong cả ngắn hạn và dài hạn. Không phát hiện sự chèn ép giá bất đối xứng khi giá xuất khẩu giảm so với khi giá xuất khẩu tăng.

5. Dữ liệu và giai đoạn nghiên cứu được sử dụng trong luận án là gì?

Luận án sử dụng hai bộ dữ liệu chuỗi thời gian thứ cấp:

• Dữ liệu hàng quý từ Quý 1/2005 đến Quý 3/2020 (63 quan sát) để ước lượng mô hình ARDL phân tích đa dạng hóa và tăng trưởng xuất khẩu tôm.
• Dữ liệu hàng tháng từ tháng 01/2015 đến tháng 10/2020 (70 quan sát) về giá tôm đông lạnh xuất khẩu và giá tôm nguyên liệu tại ao để phân tích truyền dẫn giá cho tôm sú và tôm thẻ chân trắng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trương Ngọc Hảo (2023) đã giải quyết trọn vẹn hai vấn đề cốt lõi của ngành tôm Việt Nam: định lượng vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu và đánh giá cơ chế truyền dẫn giá dọc từ khâu xuất khẩu về ao nuôi đối với tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Kết quả nghiên cứu khẳng định đa dạng hóa thị trường là động lực tăng trưởng dài hạn, đồng thời xác nhận cơ chế truyền dẫn giá trong chuỗi tôm mang tính đối xứng dù mức độ truyền dẫn chưa hoàn toàn và có sự khác biệt giữa hai loài tôm. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực nghiệm vững chắc, phục vụ trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách thương mại và phát triển chuỗi giá trị tôm bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong phan mở dau, những nội dung chính được trình bày bao gom: sự can thiết thực hiện nghiên cứu của đề tài; mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu; phạm vi nghiên cứu về đối tượng, không gian và thời gian; ý nghĩa về mặt khoa học, thực tiên và chính sách của đề tài. Sự cần thiết của đề tài Sự cần thiết về mặt lý luận Xuất khẩu là một trong những con đường vững chắc mang lại thịnh vượng kinh tế (Krugman và ctv, 2015; World Bank, 2007). Tăng trưởng xuất khâu các mặt hàng nông nghiệp liên quan đến sinh kế của nhiều người lao động phô thông và các nông hộ là một nhân tố rất quan trọng giúp giảm nghèo bền vững cũng như các tiễn bộ khác ở khu vực nông thôn (Krumm và Kharas, 2004). Tuy nhiên, trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, duy trì và mở rộng tăng trưởng xuất khâu là một thách thức lớn đối với các quốc gia (Perkins va ctv, 2009).

Đặc biệt là với lĩnh vực xuất khâu nông nghiệp, xuất khẩu thường xuyên đối điện với các cú sốc ngoại sinh như biến động kinh tế, chính trị, thuế quan; các biện pháp vệ sinh dịch tễ và hàng rào kỹ thuật của các quốc gia nhập khẩu; những yêu cầu ngày càng cao về các chứng nhận, chất lượng sản phẩm; và áp lực cạnh tranh lớn từ nhiều quốc gia xuất khâu khác. Do đó, các nghiên cứu đóng góp vào lý thuyết cũng như thực tiễn liên quan đến tăng trưởng xuất khẩu, tính bền vững của hoạt động sản xuất hàng xuất khâu của một nền kinh tế nói chung và của những mặt hàng xuất khẩu nông nghiệp chủ lực của một quốc gia nói riêng là rất cần thiết. Các quốc gia, đặc biệt là những nước đang phát triển ngày càng chú trọng nhiều hơn đến hoạt động đa dạng hóa xuất khâu (McIntyre và ctv, 2018; Newfarmer, 2009). Da dang hóa xuất khẩu đóng vai trò như một tam đệm giúp lĩnh vực xuất khâu chống lại, giảm nhẹ tác động của những cú sốc ngoại sinh (Haddad và ctv, 2012); trong khi đó khả năng chống chịu của xuất khẩu trước những cú sốc ngoại sinh khác nhau là rất quan trọng đối với tăng trưởng xuất khẩu bền vững (Laskiene và Vitalija, 2014).

Đồng thời, một quốc gia hay một ngành khi tiễn hành da dạng hóa xuất khâu thì lĩnh vực xuất khâu còn có cơ hội thu được nhiều lợi ích kinh tế quan trọng khác như mở rộng cơ hội xuất khẩu, tận dụng năng lực sản xuất dư thừa, nâng cao kỹ thuật công nghệ, cải thiện năng suất. Tầm quan trọng của đa dạng hóa xuất khâu đối với hoạt động xuất khẩu đã được điều tra và nhấn mạnh trong nhiều nghiên cứu như Bodlaj và ctv (2020); Cie§lik va ctv (2012); Lee va Yu (2018); Newfarmer (2009); Samen (2010b); Xuefeng va Yasar, (2016). Do đó, đa dạng hoa xuat khau duoc ky vọng là một chính sách hữu hiệu giúp thúc đây tăng trưởng xuất khẩu (Cadot va ctv, 2011; Reis và Farole, 2012). Tuy nhiên, đa dang hóa xuất khâu van là một chủ đề tranh luận trong thương mại quốc tế (Cieslik va ctv, 2012).

Lý thuyết lợi thé so sánh cho biết tăng trưởng xuất khẩu dat được thông qua tập trung vào một số thị trường và/hoặc một vài sản phẩm xuất khẩu. Nghiên cứu của Felbermayr và Kohler (2006) cho biết tăng trưởng xuất khẩu của nhiều quốc gia trên thế giới diễn ra trong biên độ tập trung. Ngoài ra, phần lớn các nghiên cứu về vai trò của đa dạng hóa xuất khâu đối với hoạt động xuất khâu nói chung và tăng trưởng xuất khẩu nói riêng đều được thực hiện ở phương diện xuất khẩu của một quốc gia, một ngành gộp hay xuất khẩu của các doanh nghiệp; nghiên cứu ở khía cạnh xuất khẩu của một mặt hàng còn chưa được quan tâm. Do đó, nghiên cứu vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu của một mặt hang nói chung và ở một mặt hàng nông nghiệp nói riêng là rất hữu ích.

Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp vào thực tiễn mà còn cả về cơ sở lý thuyết về vai trò, tầm quan trọng của đa dang hóa xuất khâu đối với hoạt động xuất khẩu. Trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, xuất khâu nông nghiệp của các quốc gia đang phát triển chỉ có thé mở rộng và duy trì tăng trưởng khi sản phẩm xuất khẩu đáp ứng được các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm và đạt chứng nhận quốc tế về sản xuất bền vững. Điều này là vì tự do hóa thương mại có thể dẫn đến động cơ gia tăng các rào cản phi thuế quan ở các quốc gia, điển hình là các hàng rào kỹ thuật và các biện pháp vệ sinh dịch tễ trong thương mại đối với nông thủy sản nhập khẩu (Kareem, 2016). Đồng thời, dé tiếp cận được thị trường xuất khẩu, đặc biệt là những nước phát triển, ngoài các tiêu chuẩn rat cao về an toàn thực phẩm do chính phủ quốc gia nhập khẩu yêu cầu thì sản phẩm nông nghiệp xuất khâu còn phải đạt một/nhiều chứng nhận quốc tế liên quan đến sản xuất bền vững về xã hội và môi trường như Thực hành Nông nghiệp Tốt Toàn cầu (GlobalGap), Hội đồng Quản lý Nuôi trồng Thủy sản (ASC) đo các tô chức phi chính phủ thúc đây (Tran va ctv, 2013; VASEP, 2020).

Sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đạt chứng nhận sản xuất bền vững sẽ có cơ hội bán được giá cao hơn, có nhiều thị trường xuất khẩu sinh lợi hơn (Alam, 2016; Pham và ctv 2018). Tuy nhiên, chuỗi cung ứng xuất khẩu nông nghiệp của các nước đang phát triển thường khởi đầu từ rất nhiều các nông hộ sản xuất nhỏ lẻ và phần lớn trong số họ không có đủ nguồn lực cần thiết cũng như khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế đề đầu tư, thực hành sản xuất đáp ứng các yêu cầu cao về sản phẩm nguyên liệu xuất khẩu (Tveteraas, 2015). Một trong những trở ngại chính khi các nông hộ thực hiện những chương trình chứng nhận quốc tế là sự phức tạp trong việc thực hành và chi phí sản xuất cao hơn dành cho việc đầu tư, tuân thủ các yêu cầu sản xuất khắt khe (Little va ctv, 2017). Do vậy, giá bán cho người tiêu dùng hay giá xuất khâu cao hơn khi sản phẩm nông nghiệp xuất khâu đạt các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và chứng nhận quốc tế nếu không được truyền dẫn đầy đủ và tức thời về cho người nông dân sản xuất ở đầu chuỗi cung ứng, hay sự truyền dẫn giá là bất đối xứng thì nó sẽ làm giảm khả năng các nông hộ tiếp cận, cũng như có được lợi ích tương xứng.

Kết quả là vốn không được phân bổ một cách hiệu quả và công bằng cho người nông dân ở đầu chuỗi để họ có nguồn lực và động lực đáp ứng những tiêu chuẩn sản phẩm của thị trường xuất khâu. Hệ quả của diễn tiến này là xuất khâu sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực trong việc duy trì cũng như mở rộng sự tăng trưởng. Ở phương diện lý thuyết, giá cả đóng một vai trò quan trọng trong lý thuyết kinh tế học tân cô điển. Giá cả thúc đây phân bổ nguồn lực và các quyết định sản xuất của những tác nhân kinh tế trên thị trường.

Sự truyền dẫn giá là một trong những cơ chế chính mà thị trường, các tác nhân trong chuỗi được liên kết hay tích hợp (Goodwin và Holt, 1999; Meyer và von Cramon-Taubadel, 2004). Đồng thời, phân tích truyền dẫn giá là một trong những hình thức nghiên cứu phổ biến nhất về mối quan hệ giá giữa các thị trường, đo lường hoạt động và tính hiệu quả của thị trường doc theo chuỗi (Lloyd, 2016; Nielsen và ctv, 2018). Việc không có sự truyền dẫn giá giữa các thị trường liên kết với nhau, hay truyền dẫn giá là không hoàn toàn hoặc bất đối xứng có thể ngụ ý rằng thị trường bị khiếm khuyết (Meyer và von Cramon- Taubadel, 2004) và dẫn đến hiệu quả Pareto thấp hơn trong phân bổ nguồn lực, gây ton thất phúc lợi cho xã hội (McLaren, 2015). Thị trường khi đó có thé truyền tải thông tin không chính xác đến người sản xuất và/hoặc người tiêu dùng, dẫn đến phân bô sai lệch các nguôn lực trong nên kinh tê.

Bên cạnh đó, sự truyền dẫn giá giữa các thị trường liên kết theo chiều dọc cung cấp hiểu biết sâu sắc về hành vi của những chủ thể tham gia trong chuỗi, cấu trúc của thị trường, và những trở ngại đối với sự phát triển của chuỗi (Lloyd, 2016; Vavra và Goodwin, 2005). Phân tích truyền dẫn giá dọc theo chuỗi giúp khám phá mức độ và tốc độ truyền dẫn giá, tác nhân dẫn dắt về giá, và sự truyền dẫn giá có bất đối xứng hay không giữa các mắt xích của chuỗi. Từ những khám phá này có thể đưa ra các giải pháp nhằm cải thiện sự truyền dẫn giá, giúp gia tăng lợi ích cho một số tác nhân trong chuỗi cũng như sự phát triển của chuỗi. Những điều trên cho thấy khi nghiên cứu về tăng trưởng xuất khẩu của một mặt hàng nông nghiệp của một quốc gia thì nghiên cứu sự truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khâu của mặt hang này là rất cần thiết, nghiên cứu sẽ có cả giá trị thực tiễn và lý thuyết.

Vì lý do đó, chủ đề này đã thu hút sự quan tâm của các nhà kinh tế nông nghiệp trong những năm qua. Tuy nhiên, trong lĩnh vực thủy sản thì phan lớn nghiên cứu về truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khâu được thực hiện ở các sản phẩm cá; tiêu biểu trong số đó là nghiên cứu mối quan hệ giữa giá bán tại tàu, giá bán lẻ và giá xuất khẩu của sản phẩm cá tuyết ở Na-uy của Asche và ctv (2002), nghiên cứu của Tveteras và Asche (2008) phân tích sự truyền dẫn giá trong chuỗi cung cá hồi từ Na Uy xuất khâu sang Pháp, hay nghiên cứu của Pham và ctv (2018) phân tích sự truyền dẫn giá dọc theo các mắt xích của chuỗi cung xuất khẩu cá tra Việt Nam; nghiên cứu liên quan đến sản phẩm tôm nước lợ là còn thiếu hụt. Trong khi nuôi trồng và xuất khẩu tôm nước lợ ngày càng quan trọng đối với nhiều quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Ấn Độ. Do đó, nghiên cứu sự truyền dẫn giá giữa các mắt xích trong chuỗi cung ứng xuất khâu mặt hàng tôm nước lợ sẽ không những góp phần giúp hoạt động nuôi tôm nước lợ bền vững hơn, gián tiếp hỗ trợ tăng trưởng xuất khẩu mà còn làm phong phú thêm lý thuyết truyền dẫn giá trong ngành thủy sản.