Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHỤ NỮ NGHÈO ĐƠN THÂN VÀ CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM ĐỐI VỚI PHỤ NỮ NGHÈO ĐƠN THÂN 1. Tổng quan về phụ nữ nghèo đơn thân 1. Một số khái niệm - Khái niệm phụ nữ: Theo Bách khoa toàn thư: Phụ nữ hay đàn bà là từ chỉ giống cái của loài người. Phụ nữ thường được dùng để chỉ một người trưởng thành, còn con gái thường được dùng chỉ đến trẻ gái nhỏ hay mới lớn.
Bên cạnh đó từ phụ nữ, đôi khi dùng để chỉ đến một con người giống cái, bất kể tuổi tác, như là trong nhóm từ "quyền phụ nữ". Phụ nữ có phát triển gene bình thường có khả năng sinh đẻ từ khi dậy thì cho tới khi mãn kinh. Liên quan đến vấn đề giới tính, một phụ nữ có thể là một người có giới tính trùng hợp với bản dạng giới, hoặc có các đặc điểm giới tính mà không phải là nam cũng không phải là nữ (người lưỡng tính). Phụ nữ là một khái niệm chung để chỉ một người, một nhóm người hay toàn bộ những người trong xã hội mà một cách tự nhiên, mang những đặc điểm giới tính được xã hội thừa nhận về khả năng mang thai và sinh nở khi cơ thể họ hoàn thiện và chức năng giới tính hoạt động bình thường.
Phụ nữ/nữ giới là từ dùng để phân biệt với đàn ông/nam giới, là một trong hai giới tính truyền thống, cơ bản và đặc trưng của loài người. Nhìn theo khía cạnh sinh học, nữ giới chỉ những người thuộc giống cái, với bộ nhiễm sắc thể giới tính XX. Trong ngôn ngữ Việt Nam, có nhiều từ gần nghĩa với "phụ nữ", đều chỉ một nhóm đối tượng thuộc nữ giới nhưng mang tính phân loại cao hơn. Một số từ tiêu biểu hay gặp là đàn bà, phụ nữ, con gái.
Trong đề tài này, phụ nữ là khái niệm dùng để chỉ một, một nhóm hay tất cả nữ giới đã trưởng thành hoặc được cho là đã trưởng thành về mặt xã hội. - Khái niệm phụ nữ nghèo: Theo Tuyên bố Liên Hợp Quốc tháng 6/2008: Nghèo là sự phủ nhận quyền lựa chọn và cơ hội, là sự vi phạm nhân phẩm con người; Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không đủ ăn, đủ 9 mặc, không được đi học, không được khám bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, dễ bị bạo hành, không có quyền, bị loại trừ, phải sống ngoài lề xã hội hoặc dễ gặp rủi ro, không được tiếp cận nước sạch và vệ sinh.
Vì có nhiều khía cạnh được đề cập trong khái niệm nghèo nên tùy theo góc quan sát cũng như quan điểm của mỗi tổ chức, cá nhân nghiên cứu nghèo mà có cách tiếp cận khác nhau nhưng nhìn chung các khái niệm về nghèo đều phản ánh ba khía cạnh chủ yếu của người nghèo đó là: có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư, không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người và thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng. Như vậy, nghèo là một hiện tượng đa chiều, tình trạng nghèo không chỉ là việc thiếu hụt về thu nhập mà còn là sự thiếu thốn hay không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người. Từ hai khái niệm: phụ nữ và nghèo trình bày ở trên, ta có thể hiểu: “Phụ nữ nghèo là những phụ nữ có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư, không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người và thiếu cơ hội lựa chọn, tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng”. - Phụ nữ đơn thân: Trong bài viết: “Cuộc sống của những người phụ nữ đơn thân giữa xã hội Việt Nam hiện đại” tác giả Phạm Thị Thu, khoa Tiếng việt, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội có viết: “Phụ nữ đơn thân là phụ nữ thiếu vắng chồng hoặc có chồng nhưng không sống chung cùng chồng” [15,508],.
Cũng theo tác giả: Phụ nữ đơn thân có 2 dạng: Những người phụ nữ đã lập gia đình gồm cả phụ nữ góa chồng, ly dị hay ly thân, những người phụ nữ có chồng đi xa vắng từ 3 đến 10 năm không tin tức, họ sống cùng gia đình, con cháu, một số ít không sống cùng gia đình đặc biệt khi về già. Còn lại những phụ nữ chưa lập gia đình không lấy chồng, đã nhiều tuổi, họ không lấy chồng vì những nguyên do khác nhau: có người không chồng nhưng có con ngoài giá thú, thường họ sống với con hoặc cha mẹ đẻ. Những người phụ nữ không chồng không con thì sống với anh chị em ruột, hoặc cha mẹ của mình. Số người sống độc thân đơn côi rất ít” [15,508].
10 Trong cuốn sách “Single women in Viet Nam” – “Cuộc sống của những người phụ nữ đơn thân ở Việt Nam”, tác giả Lê Thi đã đưa ra một định nghĩa khá cụ thể về phụ nữ đơn thân: “Họ là những phụ nữ chưa kết hôn hoặc đã từng kết hôn nhưng vợ chồng họ sống xa cách với nhiều lý do khác nhau”. Bà cũng chia phụ nữ đơn thân thành hai nhóm chính: Phụ nữ đã kết hôn bao gồm những người phụ nữ rơi vào tình trạng góa bụa, ly hôn, ly thân hoặc thiếu vắng chồng trong một thời gian dài. Phụ nữ chưa kết hôn gồm những người phụ nữ chưa từng lấy chồng và sẽ không bao giờ lấy chồng, kể cả họ đang sống độc thân hay đã từng sinh con hoặc nhận con nuôi [13]. Trong đề tài này, phụ nữ đơn thân bao gồm cả hai dạng nói trên: Phụ nữ đã kết hôn nhưng đã ly hôn hoặc chồng chết, hoặc chồng không sống cùng trong một thời gian dài và phụ nữ chưa từng kết hôn nhưng không muốn/không thể kết hôn, trong đó có cả những phụ nữ có con và không có con.
- Phụ nữ nghèo đơn thân: Khái niệm phụ nữ nghèo đơn thân trong đề tài này là những phụ nữ mang hai đặc tính: nghèo và đơn thân. Đó là những phụ nữ không có chồng hoặc chồng chết, hoặc bỏ chồng, không sống chung với chồng; có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư, không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người và thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng”. Nói về phụ nữ nghèo đơn thân, trong luận văn thạc sĩ “Công tác xã hội cá nhân với phụ nữ nghèo đơn thân tại xã Nghĩa Thái, huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An”, tác giả Vũ Thị Phương Hảo có mô tả:“Phụ nữ nghèo đơn thân là những người nghèo có học vấn thấp, nuôi con một mình, có hoặc không có việc làm ổn định, gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống và sinh hoạt”. Tác giả cũng bình luận: “Đa số phụ nữ nghèo đơn thân là những người lao động chân tay, làm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và có chuyên môn thấp.
Họ là những người ít có cơ hội tiếp cận với khoa học công nghệ, tín dụng và đào tạo, nếu có được tiếp xúc thì e dè, xấu hổ, mặc cảm, tự ti. Ngoài ra, phụ nữ nghèo đơn thân còn gặp nhiều trắc trở trong cuộc sống gia đình, nhất là khi quyết định công việc một cách đơn lẻ. Ngoài xã hội họ là người mặc cảm, tự ti, dễ bị tổn thương, chịu nhiều thiệt thòi, họ có ít cơ hội thăng tiến mặc dù công việc với mức độ và cường độ ngang nam giới và bị trả lương thấp” [4,18]. 11 Các nghiên cứu về phụ nữ nghèo đơn thân mà đề tài đã tổng quan đều cho thấy cuộc sống của phụ nữ nghèo đơn thân gặp rất nhiều khó khăn về vật chất, tinh thần, họ mải mê với vòng quay “cơm, áo, gạo, tiền” nên không có thời gian chăm lo cho bản thân mình, ít có thời gian quan tâm đến con cái cũng như những hệ lụy của xã hội, càng ít cơ hội được tiếp cận với khoa học công nghệ để vươn lên nên khả năng thăng tiến là rất thấp.
Cuộc sống của phụ nữ nghèo đơn thân khó có niềm vui trọn vẹn vì điều kiện cuộc sống gia đình và những cách ứng xử, đối xử trong gia đình, cộng đồng, làng xóm đối với họ đều ảnh hưởng đến tâm trạng, tình cảm nói riêng, đời sống tinh thần của các chị nói chung. Đặc điểm phụ nữ nghèo đơn thân 1. Đặc điểm tâm lý Những phụ nữ khi bước chân lên con đường làm mẹ đơn thân dù là tự nguyện hay bắt buộc, thì cũng đều trải qua những đấu tranh về mặt tâm lý, họ phải lựa chọn giữa nên và không nên, họ phải chuẩn bị chu đáo về mặt tài chính cũng như những kiến thức để trở thành một bà mẹ hoàn hảo trong cả hai vai trò: Cha và Mẹ, khó khăn hơn nữa khi họ đã là phụ nữ đơn thân mà còn mang trên vái mình gánh nặng là hộ nghèo. So với các bà mẹ bình thường, mẹ nghèo đơn thân có nhiều vấn đề về sức khỏe và tâm lý hơn.
Họ dễ bị kiệt sức, suy giảm trí nhớ, stress, họ không có kiến thức về việc chăm sóc sức khỏe cho bản thân nên hậu quả thì khó lường. Họ không có kiến thức về làm ăn kinh tế, nuôi dạy con cái, nghề nghiệp chủ yếu là làm nông nghiệp, thu nhập bấp bênh, phụ thuộc vào thời tiết, thiên tai,. Rồi những vấn đề về tài chính đè lên vai, khi con ốm đau mà không ai phụ giúp,. Tất cả những điều đó khiến cho tâm lý của người mẹ trở nên nặng nề, cáu gắt, lo âu, và dễ mất bình tĩnh, từ sự bất ổn đó sẽ dẫn đến những hành động và lời nói thiếu sáng suốt, ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
Bởi vì đặc điểm xã hội và hoàn cảnh nêu trên nên một số phụ nữ nghèo làm chủ hộ cũng có những đặc điểm tâm lý giống với phụ nữ nghèo nói chung như buông xuôi, cam chịu số phận, thiếu nghị lực và cố gắng cần thiết để vươn lên. Một số khác có tâm lý ngại tham gia vào các hoạt động tập thể, không mạnh dạn và rụt rè, tự ti mặc cảm, nên thường ít tiếp xúc với mọi người xung quanh. Nếu phải tham gia thì họ cũng rất e ngại khi phải trình bày ý kiến, quan điểm của mình.