Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CÔNG CỤ KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐẶC THÙ TRONG MÔN ĐỊA LÍ CẤP THPT 1. Những vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học 1. Khái niệm phương pháp dạy học Theo Giáo trình giáo dục học: “Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những điều kiện dạy học xác định nhằm đạt được mục đích dạy học” [9, tr 184]. PPDH đó là những định hướng tổng thể cho các hành động phương pháp, trong đó có sự kết hợp giữa các nguyên tắc dạy học, những cơ sở lí thuyết của lí luận dạy học, những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò của GV và HS trong quá trình dạy học.
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực Dạy học theo hướng phát huy năng lực là mô hình hướng vào sự phát triển tối đa năng lực của người học. Trong thực tiễn, năng lực là tổng hoà của 3 yếu tố: kiến thức, kỹ năng và thái độ. Quá đó, việc tổ chức hoạt động dạy và học có tính tích hợp, liên kết,… với mục tiêu để người học thể hiện khả năng học tập thật sự của bản thân. Từ đây, các HS sẽ phát triển tinh thần tích cực, sáng tạo, năng động và tinh thần tự học nhằm không ngừng nâng cao năng lực học tập.
Dạy học theo định hướng PTNL có một số ưu điểm như sau: áp dụng được cho các HS dù ở trình độ nào; tạo được sự tương tác, kết nối mạnh mẽ giữa giáo viên và HS; các kỹ năng được tăng cường mạnh mẽ, trau dồi vốn trải nghiệm phong phú hơn; được tạo điều kiện thúc đẩy các tiềm năng nổi trội của bản thân trong mọi mặt; nâng cao khả năng sáng tạo, khai thác tối đa tài năng và tư duy trí tuệ của HS. Khái niệm năng lực Khái niệm NL có nguồn gốc tiếng La tinh “competentia”, có nghĩa là gặp gỡ. Ngày nay, khái niệm NL được hiểu theo nhiều nghĩa. 12 “Năng lực gồm những kĩ năng và kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội… và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt”(Weinert 2001).
“Năng lực là tập hợp các kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với một hoạt động thực tiễn”(Barnett, 1992). “Năng lực là sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí…để thực hiện một loại công việc trong bối cảnh nhất định. Năng lực là khả năng thực thi có kết quả và có ý nghĩa những công việc hay xử lý các vấn đề và sự việc trong những lĩnh vực nghề nghiệp và xã hội hay cá thể trong các hoàn cảnh khác nhau trên nền tảng kiến thức và kỹ năng có kỉ xảo và kiến thức vững vàng cũng như sẵn lòng hành động. Phân loại năng lực Theo nhóm nghiên cứu của tác giả Nguyễn Công Khanh và chương trình tổng thể 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì NL nói chung và NL của HS nói riêng thường tồn tại dưới hai hình thức: “năng lực chung và năng lực đặc thù”.
* Năng lực chung là những NL cần thiết để cá nhân có thể tham gia hiệu quả trong nhiều loại hoạt động và các bối cảnh khác nhau của đời sống xã hội. Năng lực chung cần thiết cho mọi người[1]. Năng lực chung của HS lại có thể phân thành 2 nhóm: - Nhóm các NL nhận thức: gồm năng lực ngôn ngữ; NL tính toán; NL giải quyết vấn đề…[1]. - Nhóm các NL phi nhận thức: gồm NL vượt khó; năng lực thích ứng; năng lực thay đổi suy nghĩ/tạo niềm tin tích cực; năng lực ứng phó stress… * Năng lực đặc thù là các NL được xây dựng và phát triển trên cơ sở khung NL chung theo hướng đặc thù với những lĩnh vực hoạt động, nghề nghiệp hoặc tình huống, hoạt động cụ thể, cần cho các hoạt động đặc thù hoặc đáp ứng nhu cầu của một hoạt động.
Ví dụ năng lực chuyên biệt trong ngôn ngữ, toán, khoa học tự nhiên và kỹ thuật, công nghệ thông tin, thẩm mỹ và thể chất [15]. Năng lực đặc thù trong môn Địa lí ở THPT gồm: 13 Nhận thức khoa học Địa lí: Nhận thức thế giới theo quan điểm không gian, giải thích các hiện tượng và quá trình địa lí[1]. Tìm hiểu Địa lí: Sử dụng các công cụ Địa lí học tổ chức học tập ở thực địa, khai thác internet phục vụ môn học[1]. Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Cập nhật thông tin và liên hệ, thực hiện chủ đề học tập khám phá từ thực tiễn, vận dụng tri thức Địa lí giải quyết một số vấn đề thực tiễn[1].
Những vấn đề chung về đổi mới KTĐG 1. Khái niệm kiểm tra, đánh giá Kiểm tra, đánh giá HS là hình thức thu thập thông tin về HS và sử dụng thông tin này để ra các quyết định hoặc cho những ý kiến nhận xét, đóng góp cho HS nhằm phát triển toàn diện nhân cách của các em[15]. Đánh giá: Đánh giá trong dạy học bao gồm các hoạt động thu thập thông tin về một lĩnh vực nào đó, nhận xét và phán xét đối tượng đó trên cơ sở đối chiếu các thông tin thu nhập được với mục tiêu được xác định ban đầu. Từ đó, đề xuất những biện pháp làm thay đổi thực trạng, điều chỉnh để nâng cao hiệu quả dạy học[2].
Kiểm tra: Là một quá trình mà các mục tiêu và các tiêu chí đi kèm được định ra từ trước, trong đó chúng ta kiểm tra sự phù hợp của sản phẩm với các mục tiêu và tiêu chí đã xác định[2]. Đánh giá năng lực: Đánh giá năng lực là đánh giá khả năng thực hiện một công việc cụ thể dựa trên việc kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với yêu cầu sản phẩm đầu ra của quá trình giáo dục[2]. Xu hướng hiện đại về KTĐG Xu hướng của nhân loại ngày nay là hướng hoạt động DH tập trung theo mục tiêu nội dung kiến thức và tập trung vào việc phối hợp dạy-học nhằm phát huy khả năng của người học. Nền giáo dục phổ thông của nước ta có một thời kỳ dài được thiết kế theo hướng coi trọng mục tiêu và nội dung kiến thức.
Khi quá chú trọng mục tiêu là nội dung kiến thức thì kiến thức quá tải và GV chỉ có cơ hội truyền thụ kiến thức mà không có cơ hội cải tiến PPDH. 14 Giáo dục phổ thông Việt Nam cũng đang thực hiện bước chuyển từ phương pháp dạy học truyền thụ nội dung sang tiếp cận NL của người học. Để thực hiện được điều đó, cần phải tiến hành bước chuyển từ PPDH theo kiểu "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức và rèn luyện kĩ năng nhằm xây dựng NL và phẩm chất. Ngoài ra, phải đổi mới phương pháp đánh giá kết quả giáo dục từ thiên về kiểm tra ghi nhớ sang KTĐG NL, vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề và chú trọng giữa KTĐG kết quả học với KTĐG đánh giá quá trình học tập để có tác động tích cực giúp nâng cao chất lượng của các hoạt động DH và giáo dục.
Với quan điểm tiến bộ đổi mới KTĐG theo hướng phát huy phẩm chất và NL HS cần tập trung vào đánh giá quá trình để nắm bắt kịp thời sự thay đổi của HS, cho sự phát triển của HS để từ đó định hướng và kịp thời thay đổi các hoạt động dạy- học trong quá trình DH. Từ quan điểm trên xác định rõ ràng rằng các hoạt động đánh giá thực chất là học tập (Assessment as learning) và đánh giá là kết quả học tập của HS (Assessment for learning). Ngoài ra, việc đánh giá hiệu quả học tập (Assessment of learning) cũng sẽ được tiến hành vào một thời gian sau quá trình dạy học nhằm xác định các kết quả HS thu được so với tiêu chuẩn đánh giá. Xu hướng hiện đại về KTĐG kết quả HS tập trung vào các hướng sau: Chuyển từ chủ yếu đánh giá kết quả học tập cuối môn học, khóa học (đánh giá tổng kết) nhằm mục đích xếp hạng, phân loại sang sử dụng các loại hình thức đánh giá thường xuyên, đánh giá định kỳ sau từng chủ đề, từng chương trình nhằm mục đích phản hồi điều chỉnh quá trình dạy học (đánh giá quá trình)[2]; Chuyển từ chủ yếu đánh giá kiến thức, kĩ năng sang đánh giá năng lực của người học; chuyển từ đánh giá từ một hoạt động gần như độc lập với quá trình dạy học sang việc tích hợp đánh giá vào quá trình dạy học, xem đánh giá như là một phương pháp dạy học; tăng cường sử dụng công nghệ thông tin trong kiểm tra, đánh giá[2].
Với những xu hướng trên, đánh giá kết quả học tập các môn học, hoạt động giáo dục của HS ở mỗi lớp và sau cấp học trong bối cảnh hiện nay cần phải: - Căn cứ theo tiêu chuẩn tri thức, kỹ năng mỗi môn và nội dung dạy học mỗi bộ môn và từng lớp học; 15 - Tiêu chuẩn chung phải đạt đối với tri thức, kỹ năng và thái độ của HS theo bậc học. - Kết hợp giữa đánh giá TX và đánh giá ĐK, giữa đánh giá của GV và HS tự đánh giá, giữa đánh giá của nhà trường và đánh giá của phụ huynh, xã hội. - Phối hợp giữa phương pháp đánh giá TN khách quan và TL để khai thác tối đa ưu thế của mỗi phương pháp đánh giá này. - Có phương pháp đánh giá phù hợp để đánh giá toàn diện, khách quan, chính xác và có tính phân hoá để cả GV và HS nắm bắt được quá trình giảng dạy và học tập.
Kiểm tra, đánh giá theo định hướng PTNL KTĐG theo định hướng PTNL là đánh giá khả năng thực hiện một công việc cụ thể dựa trên việc kết hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ phù hợp với yêu cầu sản phẩm đầu ra của quá trình giáo dục[15]. KTĐG hướng vào NL người học được thực hiện ra thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình DH thay vì chỉ KTĐG kết quả học tập của HS theo tính chất TX và ĐK. Ngoài ra, KTĐG hướng vào NL đòi hỏi GV phải tạo điều kiện để HS biết được cách đánh giá của GV, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Do vậy, đánh giá một quá trình song song và diễn ra xuyên suốt với quá trình DH.
Đánh giá NL là một loại đánh giá khác so với đánh giá kiến thức và kỹ năng.