đặt vấn đề thuộc địa vào trung tâm của một chất vấn triết học, song hành cùng với việc tham gia vào cuộc chiến chống thực dân trước khi tiếp cận chủ nghĩa Mác. Tác giả nhận định: “Thật vậy, các bài viết của Trần Đức Thảo xuất hiện như một bản án trực tiếp và dứt khoát đối với chính sách xâm lược và vị trí của Pháp tại Đông Dương. Bản án chống lại cường quốc thực dân này không mấy khó khăn khi dựa trên những sai lầm của một nền chính trị vừa vụng về vừa thiếu sự cân nhắc cẩn thận” [89, tr. Những nghiên cứu nêu trên, dù trực tiếp hay gián tiếp, một mặt phản ánh thực chất con người Trần Đức Thảo về nhân cách, tài năng, ý chí và bản lĩnh không ngừng tìm kiếm chân lý triết học – triết học khoa học, triết học đời sống, triết học con người; mặt khác, là nguồn tư liệu sống động thể hiện khía cạnh thực tiễn đối với sự hình thành hướng nghiên cứu vấn đề con người của ông sau này.
Về tiền đề thực tiễn của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo còn có một nguồn tư liệu phong phú và quan trọng, nhưng chưa được 13 luan an giới nghiên cứu về ông quan tâm khai thác. Đó là đời sống chính trị - xã hội của thế giới ở châu Âu nói chung, ở Pháp nói riêng thời kỳ sau Thế chiến I, khi Trần Đức Thảo học tập và nghiên cứu tại Pháp, đặc biệt là thời kỳ ông trở về Việt Nam tham gia kháng chiến, là những năm đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội miền Bắc Việt Nam. Chúng ta đều biết, tư tưởng được hình thành từ đời sống hiện thực. Sự chuyển hướng nghiên cứu triết học nói chung của Trần Đức Thảo và sự chuyển sang nghiên cứu vấn đề con người nói riêng của ông không chỉ có được từ truyền thống nhân văn của dân tộc, của quê hương, dòng họ và phẩm chất con người Trần Đức Thảo.
Một mảng đời sống hiện thực quan trọng của quá trình hình thành tư tưởng và sự chuyển hướng lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo là: Thứ nhất, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập, tự do của nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là của nhân dân Việt Nam thời bấy giờ; Thứ hai, thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa sau Cách mạng Tháng Mười Nga với sự hình thành hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Có thể nói, cùng với tiền đề lý luận, đặc biệt là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin với phép biện chứng duy vật đã đem đến cho Trần Đức Thảo quan điểm triết học về con người (mà một số nghiên cứu cho rằng, triết học Trần Đức Thảo là triết học duy vật biện chứng nhân bản [26]), thì sự vận động của đời sống chính trị - xã hội, nhất là phong trào đấu tranh của nhân loại cho những giá trị nhân văn, phát triển và tiến bộ trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là định hướng lớn cho sự lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Đây là mảng thực tiễn hết sức quan trọng của sự hình thành quan điểm về vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Rất tiếc, nội dung này chưa được quan tâm nghiên cứu.
Về tiền đề thực tiễn hình thành vấn đề con người trong tư tưởng triết học Trần Đức Thảo không thể không nói đến tình huống đặc biệt trong cuộc đời ông. Việc ông bị quy tham gia “Nhân văn giai phẩm” có thể nói là một tình huống nghiệt ngã, thách thức bản lĩnh khoa học và thách thức nhân cách cao đẹp của ông. Một số bài viết ngợi ca tầm tư tưởng triết học vượt trước và sự trong sáng trong khoa học của ông, dẫn tới những trắc trở trên con đường sự nghiệp và cuối cùng ông phải nhận “một bi kịch”. Sau sự kiện “Nhân văn giai phẩm”, ông gần như mất tất cả, 14 luan an sống phần còn lại của cuộc đời trong khó khăn, tách biệt, cô đơn.
Tuy nhiên, ông đã vượt lên, vẫn bình thản nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến. Sự bình thản tận hiến trong tình cảnh bi đát đó càng làm nổi bật lên ở ông một nhân cách đáng trân trọng: trong ông luôn rực cháy ngọn lửa đam mê khoa học, tìm kiếm thông tin từ những nguồn tài liệu ít ỏi và vẫn tiếp tục viết sách. Tới những năm cuối đời, ông vẫn không ngừng nghiên cứu và công bố những tác phẩm có giá trị. Tiếc rằng, Trần Đức Thảo đã ra đi khi một số công trình chưa kịp hoàn thành.
Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong tư tưởng triết học Trần Đức Thảo 1. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức Các nghiên cứu về quá trình tiến hóa từ con vật thành con người, sự hình thành những tố chất người đầu tiên, sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo tập trung viết sau khi về Việt Nam. Chủ đề này thu hút nhiều cuộc hội thảo, bài tạp chí, tiểu luận, của giới nghiên cứu trong và ngoài nước: Tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai trong bài Chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản của Trần Đức Thảo qua tác phẩm Sự hình thành con người (2013) [64] đánh giá Trần Đức Thảo đã nhìn nhận con người ở nhiều khía cạnh, đa chiều, đa phương diện, mang tính cách mạng, điều này đã khắc phục được tính chất phiến diện, siêu hình của các triết thuyết trước đó. Tác giả cho rằng, Trần Đức Thảo đã làm sáng tỏ hơn những nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật trong nghiên cứu vấn đề con người - xã hội; đánh giá cao việc Trần Đức Thảo sử dụng những cứ liệu thời hiện đại để đưa ra những dẫn chứng cụ thể về sự phát triển của hệ thần kinh từ các động vật bậc thấp đến động vật bậc cao, về sự phát triển loài người và xã hội loài người từ cổ đại tới trung đại, cận đại và hiện đại.
Bài viết cũng nêu lên sự khác biệt giữa phương pháp phân tích dẫn chứng của Trần Đức Thảo và C. Tác giả Nguyễn Thái Sơn trong bài Về lời nói đầu tác phẩm Sự hình thành con người của Trần Đức Thảo (2015) [91] đã phân tích, đề cập tới sự phát triển của lịch sử loài người của Trần Đức Thảo, phát triển theo quan điểm vật chất có trước, tinh thần có sau, tinh thần tác động trở lại vật chất; hay nói cách khác là tự nhiên là cái có trước, lịch sử tự nhiên phát triển tạo ra lịch sử xã hội, con người. Tác giả tóm lược những đóng góp của Trần Đức Thảo qua việc mở rộng, đi sâu, phân tích biện chứng của lịch sử loài người, diễn đạt thành công quan điểm thực tiễn của Mác về mối quan hệ sở hữu tập thể nguyên thủy và cộng đồng nguyên thủy. Trong bài Giáo sư Trần Đức Thảo với các vấn đề lịch sử (2016) [15], học 15 luan an giả Cù Huy Chử đã tóm lược một số ý của Trần Đức Thảo về quan điểm sự hình thành con người.
Từ thông tin trong bức thư mà Trần Đức Thảo hồi âm cho giáo sư Lucien Sève (năm 1990), tác giả đưa đến kết luận rằng, theo Trần Đức Thảo thì nguồn gốc của loài người xuất phát từ tập đoàn động vật Vượn người, nhưng đó là một giống loài xuất hiện trong một điều kiện lịch sử nhất định mà giờ không còn nữa. Khi loài vượn người biết chế tạo công cụ để sử dụng thay cho dụng cụ tự nhiên thì hệ thần kinh phát triển thành hệ tâm thần, phát triển âm hiệu và chỉ hiệu đặc thù đưa đến sự hình thành tiếng nói và ý thức. Theo quan điểm này thì mặc dù loài Vượn người đã tiến hóa thành loài người hiện không còn nữa, nhưng loài Vượn người đó vẫn có những điểm tương đồng với các loài khỉ cao cấp và tinh tinh ngày nay. Vì thế Trần Đức Thảo cho rằng chúng ta vẫn có thể quan sát và nghiên cứu thông qua những loài khỉ, tinh tinh này để có những kết luận về quá trình tiến hóa loài người.
Herman (người chuyển dịch các công trình của Trần Đức Thảo sang tiếng Anh), trong bài Trần Đức Thảo và nửa thế kỷ trầm tư triết học, 2016 [40], khi nghiên cứu về lịch sử hình thành con người gắn liền với tiến trình phát triển năng lực chế tác công cụ lao động con người của Trần Đức Thảo, đã cho rằng, “Đối với Trần Đức Thảo, nguồn gốc con người, cụ thể là khoảnh khắc mà người Vượn trở thành Con người, trùng khớp với quá trình chế tác dụng cụ thành công cụ [40, tr. Trong Đề tài khoa học Trần Đức Thảo lĩnh hội triết học Mác (2019) [51], tác giả Đỗ Minh Hợp đã phân tích một cách sáng rõ quan điểm của Trần Đức Thảo về quá trình hình thành con người. Tác giả đã phân tích sâu khía cạnh về sự chuyển hóa và hình thành con người trên hai góc cạnh: a/ Cách tiếp cận duy vật khoa học tự nhiên với con người và b/ Cách tiếp cận lịch sử văn hóa xã hội với con người. Bàn về cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức, tác giả đưa ra một số nhận xét về việc Trần Đức Thảo sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để lý giải nguồn gốc của ngôn ngữ và ý thức, nguồn gốc vật chất của sự hình thành ý thức, từ đó khái quát quan niệm về bản chất ý thức của Trần Đức Thảo.
Tư tưởng về sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo thể hiện trong công trình Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức; và đây là công trình được nhiều học giả nghiên cứu từ nhiều góc độ. Trên tạp chí La Pensée, tác giả Silvia Federici với bài viết “Viet Cong Philosophy: Tran Duc Thao” (Triết lý Việt Cộng: Trần Đức Thảo) (1970), đã đánh giá cao tư duy triết học Trần Đức Thảo thông qua 16 luan an phân tích sự độc đáo trong luận giải về quan hệ giữa ngôn ngữ và ý thức của triết gia Việt Nam; sau đó trên Tạp chí Telos [143], tác giả này đã bình luận, phân tích, làm rõ những đóng góp của Trần Đức Thảo trong việc nghiên cứu động tác chỉ dẫn và ý thức cảm quan.