CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH XUẤT KHẨU GẠO CỦA VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và vai trò của hoạt động xuất khẩu hàng gạo.1 Khái niệm và các loại hình về xuất khẩu gạo.1 Khái niệm xuất khẩu gạo Hiện nay, trên thế giới có nhiều khái niệm liên quan đến xuất khẩu hàng hóa, tại Việt Nam theo quy định tại Điều 28 Luật thương mại 2005, xuất khẩu được quy định cụ thể như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật” (Quốc hội, 2005). Hoạt động xuất khẩu diễn ra trên mọi lĩnh vực, trong mọi nền kinh tế từ xuất khẩu hàng hóa tiêu dùng cho đến tư liệu sản xuất máy móc, thiết bị công nghệ cao. Mục đích của hoạt động này là khai thác lợi thế của từng vùng, từng quốc gia trong phân phối lao động quốc tế. Từ khái niệm về xuất khẩu hàng hóa nêu trên có thể đưa ra định nghĩa về xuất khẩu gạo như sau: Xuất khẩu gạo là việc đưa mặt hàng gạo ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam theo quy định của pháp luật Việt Nam.2 Vai trò của hoạt động xuất khẩu gạo Xuất khẩu nói chung và xuất khẩu gạo nói riêng luôn được coi là hoạt động cơ bản của nền kinh tế, là phương tiện thúc đẩy kinh tế phát triển.
Việc mở rộng hoạt động xuất khẩu mang lại mang lại vô cùng nhiều lợi ích cho quốc gia, cho doanh nghiệp, cũng như cho người dân. Chính vì vậy, khuyến khích xuất khẩu luôn là một trong những ưu tiên của Nhà nước. Các lợi ích mà hoạt động xuất khẩu có thể đem đến như: 1. Đối với doanh nghiệp - Xuất khẩu gạo giúp các doanh nghiệp mở rộng được thị trường tiêu thụ sản phẩm, từ đó doanh nghiệp tăng trưởng lợi nhuận để tái sản xuất, tạo điều kiện để phát triển doanh nghiệp.
- Ngoài ra thông qua quá trình cạnh tranh trong hoạt động xuất khẩu, doanh nghiệp có cơ hội để tiếp thu, học hỏi kinh nghiệm về hình thức kinh doanh, về sản phẩm, cũng như trình độ quản lý, giúp doanh nghiệp tiếp thu được các công nghệ mới, từ đó 5 nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của các thị trường xuất khẩu. Đối với nền kinh tế - Xuất khẩu gạo tạo được nguồn vốn ngoại tế lớn, góp phần tăng trưởng dự trữ ngoại tệ, quan trọng trong việc cải thiện cán cân thanh toán. - Thông qua xuất khẩu gạo, Việt Nam có thể tham gia vào việc cạnh tranh hàng hóa trên thị trường thế giới, từ đó tạo tiền đề kinh tế, kỹ thuật nhằm nâng cao năng lực sản xuất trong nước thích nghi với thị trường thế giới. - Hoạt động xuất khẩu gạo còn là cơ sở để mở rộng và phát triển mối quan hệ của Việt Nam với các nước trên thế giới.
Thông qua hoạt động thúc đẩy xuất khẩu, môi trường kinh doanh khốc liệt, đòi hỏi Nhà nước phải tích cực đàm phán, ký kết các Hiệp định tự do thương mại (FTA), nâng cấp mối quan hệ ngoại giao với các đối tác thương mại quan trọng, đồng thời liên tục cập nhập, hoàn thiện hệ thống các văn bản pháp lý về xuất khẩu. - Ngoài ra, hoạt động xuất khẩu góp phần chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế, thúc đẩy các ngành công nghiệp sản xuất trong nước phát triển, đồng thời là bàn đạp thúc đẩy các ngành dịch vụ hỗ trợ khác như: bảo hiểm, hàng hải, thông tin liên lạc quốc tế, dịch vụ tài chính quốc tế, … 1. Đối với người nông dân - Hoạt động xuất khẩu gạo có tác động tới giải quyết công ăn việc làm, cải thiện đời sống nhân dân. Từ đó chất lượng cuộc sống của người dân được cải thiện, tỷ lệ thất nghiệp giảm.2 Chính sách xuất khẩu gạo 1.1 Khái niệm chính sách xuất khẩu gạo 1.1 Khái niệm Hiện nay có nhiều khái niệm về chính sách, theo Nghị định số 34/2016/NĐ-CP ngày 14 tháng 5 năm 2016 của Chính phủ và Nghị định số 154/2020/NĐ-CP ngày 31/12/2020 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 34/2016/NĐ-CP ngày 14/4/2016 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật ban hành quy phạm pháp luật quy định “Chính sách là định hướng, giải pháp của Nhà nước để giải quyết vấn đề của thực tiễn nhằm đạt được mục tiêu nhất định” (Chính phủ, 2016).
6 Theo từ điển từ tiếng Việt, “Chính sách là văn bản sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt mục đích nhất định, được đề ra dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế” (Viện Ngôn ngữ học, 2019) Từ khái niệm nêu trên, có thể đưa ra khái niệm về chính sách xuất khẩu gạo như sau: Chính sách xuất khẩu gạo là hệ thống các quan điểm, mục tiêu, nguyên tắc, công cụ, biên pháp mà Nhà nước dùng để tác động đến hoạt động xuất khẩu gạo (bao gồm: tạo nguồn nguyên liệu phục vụ cho xuất khẩu gạo; hỗ trợ, mở rộng thị trường xuất khẩu gạo và điều hành, quản lý hoạt động xuất khẩu gạo) trong một khoảng thời gian cụ thể, từ đó đảm bảo hoạt động xuất khẩu được diễn ra hiệu quả, thúc đẩy phát triển kinh tế.2 Mục tiêu của chính sách xuất khẩu gạo Chính sách xuất khẩu gạo hướng vào các mục tiêu: - Nâng cao kim ngạch xuất ngạch xuất khẩu gạo - Tăng cường chất lượng gạo xuất khẩu 1. Chủ thể, đối tượng của chính sách xuất khẩu gạo 1.1 Chủ thể ban hành chính sách gạo Chính sách công nói chung cũng như chính sách xuất khẩu nói riêng là công cụ để Nhà nước dùng để quản lý xã hội. Do đó, chính sách xuất khẩu gạo hiện nay cũng được các cơ quan thẩm quyền của Nhà nước ban hành. Đối tượng của chính sách Đối tượng của chính sách xuất nhập khẩu là các mặt hàng xuất khẩu, thương nhân xuất khẩu, cũng như các cơ quan quản lý, điều hành hoạt động xuất khẩu.
Nội dung chính sách xuất khẩu gạo Đề án tiếp cận theo hướng các chính sách liên quan đến hoạt động xuất khẩu gạo từ khâu trồng trọt đến khâu tiêu thụ sản phẩm, do đó, chính sách được chia theo 3 nhóm: Hỗ trợ đối với nguồn nguyên liệu phục vụ cho xuất khẩu, Hỗ trợ, mở rộng thị trường xuất khẩu gạo, và Điều hành, quản lý hoạt động xuất khẩu gạo.1 Hỗ trợ đối với việc tạo nguồn nguyên liệu phục vụ cho xuất khẩu gạo Việc sản xuất gạo đóng vai trò quan trọng trong hoạt động xuất khẩu gạo, nâng cao chất lượng cũng như sản lượng gạo là tiền để để nâng cao sản lượng xuất khẩu cũng như chất lượng xuất khẩu. Chính sách hỗ trợ đối với nguồn nguyên liệu phục vụ cho xuất khẩu là các chính sách liên quan đến đất, giống cây trồng. Các chính này tập trung 7 vào việc quản lý và sử dụng hiệu quả đất trồng lúa; và hỗ trợ địa phương trồng lúa để bảo vệ, phát triển đất trồng lúa trên cả nước. Đối với chính sách về giống tập trung về cơ cấu giống lúa được xây dựng cho từng và tiểu vùng sinh thái trồng lúa.
Xác định giống lúa chủ lực, giống lúa bổ sung theo nhu cầu thị trường để hướng dẫn nông dân sử dụng chấm dứt tình trạng sử dụng quá nhiều giống lúa ở mới địa phương.2 Hỗ trợ, mở rộng thị trường xuất khẩu gạo Mở rộng thị trường xuất khẩu gạo đồng nghĩa với việc đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Chính sách phát triển thị trường xuất khẩu gồm: chính sách mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tích cực, chủ động, hội nhập quốc tế, tham gia các hiệp định thương mại tự do đa phương, khu vực và song phương, tạo điều kiện tiếp cận thị trường tốt hơn và bổ sung các nguồn lực cho xuất khẩu; các chính sách quy định hoạt động xúc tiến thương mại nhằm tạo cơ sở pháp lý để xúc tiến thương mại tại nước ngoài, và kế hoạch tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại ra nước ngoài.3 Điều hành, quản lý hoạt động xuất khẩu gạo Chính sách quản lý xuất khẩu gạo là công cụ pháp lý của nhà nước, giúp các cơ quan chức năng điều hành hoạt động xuất khẩu gạo, đảm bảo ổn định nguồn cung lúa gạo trong nước, đồng thời vẫn đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu lúa gạo ra thị trường quốc tế.4 Tiêu chí đánh giá chính sách xuất khẩu gạo Việc xem xét, đánh giá chính sách nói chung cần phải đặt trong tính hệ thống, đây được coi là một yêu cầu rất quan trọng. “Nhà nước có thể đề ra nhiều loại chính sách trong những lĩnh vực khác nhau, nhưng tất cả các chính sách phải được xây dựng với tư cách như một hệ thống thống nhất” (Nguyễn Lâm Thành, 2013), do quan hệ tương tác của chính sách, có thể tạo ra những tác động thuận chiều thúc đẩy lẫn nhau, có thể nghịch chiều tạo nên trở ngại, làm cho chính sách kém hiệu quả. Mặt khác, tính hệ thống của chính sách còn được xem xét ở góc độ về diện, tức là nhu cầu chính sách trên các lĩnh vực, tính phù hợp với đặc điểm của chủ thể và đối tượng chính sách.
Để đánh giá chính sách cần thiết phải xây dựng các hệ tiêu chí cho phù hợp. Có nhiều cách lựa chon tiêu chí, trong nghiên cứu này, đề tài sử dụng các tiêu chí cụ thể sau để phân tích, đánh giá về chính sách xuất khẩu gạo ở Việt Nam: 8 - Tính nhất quán của chính sách (tính kết nối, đồng bộ). Về các mục tiêu liên quan có thống nhất không, tính phù hợp về qui phạm pháp luật, nguồn nhân lực, vật lực, tài chính để đáp ứng các mục tiêu của chính sách xuất khẩu gạo? - Tính hiệu lực của chính sách. được thể hiện trên những khía cạnh: hiệu lực theo đối tượng điều chỉnh, hiệu lực theo các hạn, cấp quản lý của một hệ thống, hiệu lực theo phạm vi không gian, thời gian, chủ thể, đối tượng, nội dung chính sách….
Hiệu lực của chính sách xuất khẩu gạo được qui định bởi thẩm quyền, quyền hạn của chủ thể quản lý và thời hiệu chính sách. - Tính hiệu quả của chính sách. “Là những lợi ích mà một chính sách mang đến cho toàn hệ thống”, có thể bao gồm kết quả đạt được về số lượng cụ thể đối với mục tiêu và tạo ra biến đổi tích cực về mặt văn hóa, xã hội.