Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách phát triển công nghiệp tại địa phƣơng Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu 3 z Chương 3: Thực trạng chính sách phát triển công nghiệp ở tỉnh Phú Thọ Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện các chính sách phát triển công nghiệp tỉnh Phú 4 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP TẠI ĐỊA PHƢƠNG 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Các công trình nghiên cứu Trong cuốn "Phân tích kinh tế về chính sách công nghiệp" của tác giả Motoshigte Ito; "Chính sách công nghiệp và chính sách của Nhật Bản trong thời kỳ tăng trƣởng" của tác tác giả Shinji Fukawa; tác giả Goro Ono với tác phẩm "Chính sách công nghiệp cho công cuộc đổi mới; “Một số kinh nghiệm của Nhật Bản" (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia 1998) đã phác họa bức tranh toàn cảnh thực trạng và biến động của đát nƣớc Nhật Bản trong suốt chiều dài lịch sử. Tác giả tập trung làm rõ khái niệm, nguồn gốc hình thành và đặc trƣng của vấn đề công nghiệp – vấn đề ngày càng trở nên nóng bỏng và thu hút sự quan tâm của toàn xã hội Nhật Bản. Điều này không chỉ cho ta thấy bức tranh của xã hội Nhật Bản mà nó còn gợi mở cho chúng ta nhìn nhận đƣợc nhiều vấn đề của công nghiệp Việt Nam hiện nay đặc biệt trong giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH. Trong quá trình nghiên cứu về sự thần kỳ của Đông Á, nhiều tác giả đã nghiên cứu về vai trò của Nhà nƣớc trong thực hiện các chính sách công nghiệp nhƣ: Chang (1981), Noland, Pack (2000, 2002), Pindez (1982), Donges(1980).
Điểm chung của các tác giả này là đánh giá vai trò của nhà nƣớc trong hoạch định chính sách, tầm nhìn của các nhà hoạch định trong việc thúc đảy nền kinh tế phát triển. Các tác giả đã điểm lại tình hình thực tế trong việc xây dựng, triển khai thực hiện chính sách công, vai trò của nhà nƣớc trong việc thực thi các chính sách đó, từ đó đƣa ra một số bài học, kinh nghiệm. Các nhà khoa học Việt Nam cũng đề cập đến các nội dung về chính sách công nghiệp thông qua nghiên cứu kinh nghiệm của nƣớc ngoài nhƣ: “Lý thuyết về lợi thế so sánh: Sự vận dụng trong chính sách công nghiệp và thƣơng mại của Nhật Bản” (Trần Quang Minh, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000); “Kinh tế học phát triển về công nghiệp hoá và cải cách nền kinh tế” (PGS.TS Đỗ Đức Định, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2004). Một số tác giả tiếp 5 z cận chính sách công nghiệp qua nghiên cứu về công nghiệp hóa ở Việt Nam nhƣ: “Một số vấn đề công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam” (GS.TS Đỗ Hoài Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2003); “Công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam: Phác thảo lộ trình” (PGS.TS Trần Đình Thiên, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2002); “Tăng trƣởng và công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam” (TS.
Võ Trí Thành, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2007),. Bên cạnh đó, một số tác giả đã có những nghiên cứu về công nghiệp nông thôn phát huy lợi thế nhằm đẩy mạnh phát triển kinh tế tỉnh. Những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu Mặc dù nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến vấn đề chính sách công nghiệp nhƣ các công trình nghiên cứu khoa học các cấp, bài tạp chí, sách chuyên khảo, tham khảo,… Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu trong điều kiện thời gian mới, không gian mới với nhiều yếu tố tác động đan xen nhiều chiều. Đặc biệt đề tài lựa tỉnh Phú Thọ làm địa điểm nghiên cứu với những đặc thù và điều kiện riêng thì chƣa có công trình nào đề cập tới với những lý do sau: Một là vai trò của chính quyền địa phƣơng trong quá trình hoạch định, thực thi, đánh giá các chính sách phát triển công nghiệp của tỉnh trong quá trình phát triển.
Hai là Chính sách công nghiệp có ý nghĩa quan trọng để thực hiện thành công chiến lƣợc phát triển công nghiệp, phát triển kinh tế của một quốc gia. Chính sách công nghiệp đúng đắn và có hiệu quả tạo nên hình ảnh của các quốc gia, của mỗi địa phƣơng trong cả nƣớc. Cùng với quá trình phát triển ở mỗi quốc gia, phát triển vùng địa phƣơng ngày càng đƣợc coi trọng. Chính sách phát triển vùng, địa phƣơng ngày càng đƣợc quan tâm, đổi mới đã góp phần thay đổi bộ mặt của các nƣớc đang phát triển với việc hình thành các trung tâm kinh tế lớn là động lực phát triển, các KKT, KCN có sức cạnh tranh toàn cầu, là công cụ thực hiện chiến lƣợc marketing địa phƣơng.
Đồng thời gắn bó, tạo dựng chính sách phát triển công nghiệp nông thôn, góp phần phát triển đất nƣớc theo hƣớng bền vững. 6 z Ba là Phân tích thực trạng chính sách phát triển công nghiệp tỉnh trong giai đoạn 2000-2013; làm rõ quan hệ tác động của các chính sách phát triển công nghiệp tới sự phát triển công nghiệp quy mô lớn hiện đại và phát triển công nghiệp truyền thống, công nghiệp nông thôn; Bốn là xây dựng các quan điểm, phƣơng hƣớng và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện một số chính sách chủ yếu nhằm đẩy mạnh phát triển công nghiệp phù hợp với tình hình cụ thể của tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn đến năm 2020; Năm là đƣa ra những kiến nghị để góp phần hoàn thiện chính sách của Đảng và Nhà nƣớc nhằm phát triển công nghiệp nói chung, công nghiệp ở các địa phƣơng nói riêng trong quá trình CNH-HĐH.2 CÔNG NGHIỆP TẠI ĐỊA PHƢƠNG 1.1 Khái niệm Công nghiệp tại địa phương Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng. Có quan điểm cho rằng khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng là một khái niệm đƣợc dùng để chỉ một bộ phận của ngành công nghiệp đƣợc tiến hành ở địa phƣơng, hay chính xác hơn là các hoạt động sản xuất mang tính chất công nghiệp tại địa phƣơng để bao hàm toàn bộ những hoạt động phi nông nghiệp diễn ra trong phạm vi lãnh thổ của mỗi địa phƣơng, tức là bao gồm cả xây dựng và các hoạt động dịch vụ khác. Nó bao gồm các ngành tiểu thủ công nghiệp, thủ công cổ truyền, các ngành nghề công nghiệp mới, các tổ chức hoạt động dịch vụ nông thôn với các quy mô khác nhau.
Nói đến công nghiệp tại địa phƣơng là nói đến phát triển ngành nghề công nghiệp, các tổ chức hoạt động kinh tế ngoài nông nghiệp ở địa phƣơng. Việc tồn tại những ý kiến khác nhau về khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng chủ yếu xuất phát từ thực trạng các doanh nghiệp công nghiệp ở địa phƣơng còn nhỏ bé và có sự chia cắt trong quản lý giữa Trung ƣơng và địa phƣơng; quy mô và chính sách phát triển công nghiệp tại địa phƣơng chƣa đƣợc xác định rõ ràng, hợp lý. Ở các địa phƣơng có tỷ trọng nông nghiệp lớn trong cơ cấu kinh tế thì công nghiệp tại địa phƣơng lại càng nhiều vẻ, nhiều dạng, quy mô 7 z còn manh mún và chƣa ổn định, trình độ công nghệ thấp kém. Múc độ chuyên môn hóa và phát triển công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn thôn còn thấp, có khi nhiều ngành nghề công nghiệp và dịch vụ đan xen với nhau, khó tách biệt.
Những điều đó dễ dẫn tới cách hiểu đồng nhất khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng và công nghiệp nông thôn. Trƣớc những quan điểm khác nhau nhƣ trên, cần tiếp cận khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng theo góc độ khác nhau. Thứ nhất, tiếp cận theo địa bàn kinh tế tại địa phƣơng, công nghiệp tại địa phƣơng đƣợc xem nhu khu vực công nghiệp đƣợc bố trí theo địa bàn quản lý. Cách tiếp cận này thƣờng đƣợc chính quyền địa phƣơng sử dụng cho việc lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong vùng lãnh thổ của họ.
Từ quan điểm này công nghiệp tại địa phƣơng có thể đƣợc coi nhƣ một bộ phận của kinh tế địa phƣơng, phát triển theo một tỷ lệ hợp lý khi so với các ngành kinh tế khác ở địa phƣơng. Thứ hai, tiếp cận theo ngành, công nghiệp tại địa phƣơng đƣợc coi là một bộ phận của ngành công nghiệp đƣợc bố trí, phân bổ tại địa phƣơng có mối liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp khác trong ngành này và phát triển trong tổng thể phát triển ngành công nghiệp của cả nƣớc. Thứ ba, tiếp cận góc độ phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp tại địa phƣơng đƣợc hình thành từ một thực tế là mức tăng dân số cao, đời sống thấp, ruộng đất canh tác hạn hẹp, thất nghiệp và bán thất nghiệp nhiều trong khu vực nông thôn. Công nghiệp tại địa phƣơng đƣợc coi nhƣ một phƣơng tiện tạo ra việc làm và thu nhập cho những ngƣời dân và là phƣơng thức thu hút có hiệu quả lực lƣợng lao động dƣ thừa đang gia tăng ở nông thôn.
Theo nhƣ cách tiếp cận này công nghiệp tại địa phƣơng bao gồm toàn bộ những hoạt động sản xuất công nghiệp và những dịch vụ liên quan ở nông thôn. Đây là phƣơng tiện phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết những vấn đề trong khu vực nông thôn nói chung và củng cố công nghiệp nông thôn nói riêng. Nhƣ vậy, khái niệm công nghiệp tại địa phƣơng sẽ tiếp cận trong bối cảnh mà hoạt động phát triển công 8 z nghiệp đƣợc triển khai tại mỗi địa phƣơng đƣợc coi nhƣ là phƣơng tiện tạo ra việc làm và thu nhập cho ngƣời dân, thu hút lao động dƣ thừa của địa phƣơng đặc biệt là ở khu vực nông thôn. Quá trình phát triển công nghiệp ở mỗi địa phƣơng cũng bao gồm các hoạt động hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm và tạo thuận lợi trong quá trình sản xuất.
Những ngành công nghiệp đã hình thành và phát triển cũng nhƣ đƣợc bố trí tại địa phƣơng dựa trên những lợi thế về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội, nguồn lực và những lợi thế khác, sử dụng có hiệu quả nguồn nguyên liệu hoặc lao động tại địa phƣơng. Thứ tư, tiếp cận từ góc độ tổ chức không gian kinh tế - xã hội theo lý thuyết phát triển vùng địa phƣơng. Các lý thuyết phát triển vùng đã chỉ ra các nguyên lý tổ chức không gian kinh tế - xã hội sao cho có hiệu quả nhất tác động sự phát triển của vùng nhằm tăng cƣờng hiệu ứng và liên kết các quá trình phát triển trong một trật tự kinh tế xã hội hƣớng tới phát triển bền vững. Cơ cấu kinh tế vùng, địa phƣơng là biểu hiện về mặt vật chất cụ thể của phân công lao động xã hội theo lãnh thổ.