Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ TÁI ĐỊNH CƯ KHI GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi giải phóng mặt bằng 1. Chính sách giải phóng mặt bằng, bồi thường và hỗ trợ tái định cư 1.Giải phóng mặt bằng a) Khái niệm Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến di dời nhà cửa, các công trình xây dựng khác và dân cư trên phần đất được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng mới các công trình [42, tr. Trên thực tế, khái niệm “giải phóng mặt bằng” được dùng phổ biến hiện nay là khi Nhà nước có quyết định thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế.
Trong luận văn này tác giả chỉ tập chung vào các trường hợp thu hồi đất trong quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, mà trực tiếp là để triển khai các dự án đầu tư xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị cũng như các dự án đầu tư xây dựng khác, tức là việc thu hồi đất không phải do người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai [42, tr. b) Tầm quan trọng và sự cần thiết giải phóng mặt bằng trong phát triển kinh tế - xã hội (1) Tầm quan trọng của giải phóng mặt bằng Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng: Ở mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế xã hội có một sự phát triển thích ứng của hạ tầng kinh tế xã hội. Với tư cách là phương tiện vật chất kỹ thuật, hạ tầng kinh tế xã hội là lực lượng sản xuất quyết định sự phát triển của nền kinh tế xã hội. Điều đáng lưu ý là, giải phóng mặt bằng là điều kiện tiên quyết để dự án có được triển khai hay 8 không.
Nói cách khác, giải phóng mặt bằng là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của cơ sở hạ tầng. Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội: xảy ra hiện tượng “treo” dự án làm cho chất lượng công trình bị giảm, các mục tiêu ban đầu không thực hiện được khi hoạt động giải phóng mặt bằng bị chậm và đây là nguyên nhân của hiện tượng lãng phí ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng và ngược lại. (2) Sự cần thiết của giải phóng mặt bằng Đối với tiến độ hoàn thành dự án: Tiến độ thực hiện các dự án phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác nhau nhưtài chính, lao động, công nghệ, điều kiện tự nhiên, tập quán của ngườidân trong diện bị giải tỏa. Nhìn chung, nó phụ thuộc nhiều vào việc tổ chức giải phóng mặt bằng.Về mặt lý thuyết, giải phóng mặt bằng thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được được thời gian và việc thực hiện dự án sẽ có hiệu quả.
Ngược lại, tiến độ giải phóng mặt bằng chậmcó thể ảnh hưởng đến chất lượng cũng như chi phí cho công trình, thậm chí có thể gây thiệt hai không nhỏ đến việc đầu tư xây dựng. Chẳng hạn một dự án dự kiến hoàn thành vào cuối mùa khô nhưng do giải phóng mặt bằng chậm, kéo dài nên việc xây dựng phải tiến hành vào mùa mưa nên có thể gặp phải nhiều khó khăn trong thi công cũng như trong việc huy động vốn, lao động, công nghệ cho dự án và hệ quả là có thể tiếp tục có ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện dự án khác. Đối với hiệu quả kinh tế của dự án: Giải phóng mặt bằng được thực hiện tốt sẽ giảm tối đa chi phí phát sinh do việc giải tỏa đền bù, do đó có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình của dự án. Ngược lại, việc giải phóng mặt bằng kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, không kịp hoàn thành dự án theo tiến độ dẫn đến sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư.
Điều này đặc biệt đúng đối với các trường hợp nhà đầu tư trong nước có nguồn vốn hạn hẹp, cần quay vòng vốn kịp thời để đảm bảo tận dụng cơ hội đấu thầu của các công trình khác. Tái định cư Theo quy định của pháp luật đất đai hiện hành tại Việt Nam, tái định cư là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền chuẩn bị nơi ở mới đáp ứng đầy đủ các điều kiện do pháp luật quy định cho người bị nhà nước thu hồi đất ở để giúp họ nhanh chóng ổn định cuộc sống [32]. Đối tượng tái định cư khi bị thu hồi đất là các hộ gia đình, cá nhân phải di chuyển chỗ ở do bị thu hồi đất ở hoặc phần diện tích còn lại sau thu hồi ít hơn hạn mức giao đất ở mới tại địa phương, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân không có nhu cầu tái định cư. Bồi thường, hỗ trợ tái định cư Theo từ điển tiếng Việt, bồi thường là sự đền đáp lại tất cả những thiệt hại mà chủ thể gây ra một cách tương xứng.Thiệt hại có thể bao gồm cảthiệt hại về vật chất vàthiệt hại về tinh thần.
Trong lĩnh vực pháp luật, trách nhiệm bồi thường được đặt ra khi một chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác trong xã hội (cân nhắc lại câu này, bồi thường trong giải phóng mặt bằng không liên quan đến hành vi vi phạm pháp luận mà chỉ là hành vi gây thiệt hại). Khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hay vì mục đích phát triển kinh tế xã hội thì việc thu hồi đất này gây thiệt hại cho một số chủ thể nhưng không do lỗi của người sử dụng đất mà vì mục đích chung phát triển kinh tế - xã hội nhưng Theo Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003 quy định: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất” [32]. Theo Khoản 12 Điều 3 Luật Đất đai sửa đổi năm 2013 thì: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất” [32]. 10 Theo Khoản 7 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003 quy định: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới” [29].
Tuy nhiên, khái niệm này cũng chưa đầy đủ và xúc tích nên trong Luật Đất đai năm 2013, tại Khoản 14 Điều 3 đã giải thích một cách bao quát hơn như sau: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” [32]. Như vậy, Luật Đất đai năm 2013 đã làm rõ hơn mục đích cơ bản trong chính sách việc hỗ trợ của Nhà nước cho người dân thu hồi đất nông nghiệp. Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất là việc nhà nước trợ giúp cho người có đất bị thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển. Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư Để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng được mặt bằng.
Đó là công việc trọng tâm và hết sức quan trọng.Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của. Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm. Bên cạnh đó công tác giải phóng mặt bằng liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội.Ở các địa phương khác nhau thì nhu cầu giải phóng mặt bằng, đặc điểm của khu vực cần giải phóng mặt bằng và đối tượng chịu ảnh hưởng của việc giải phóng mặt bằngcó đặc điểm khác nhau.Vì vậy cần phải có những phương pháp phù hợp để thực hiện công tác này. Nhìn chung, công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng mang tính đa dạng và phức tạp, cụ thể: Tính đa dạng:Đối với khu vực đô thị, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn dẫn đến quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng có những đặc trưng nhất định.
Đối với khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng, có thể bao gồm cảcông nghiệp, tiểu thủ công 11 nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ. nên quá trình giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng có đặc trưng riêng của nó. Đối với khu vực nông thôn, đối tượng chịu ảnh hưởng chính là người nông dân, hoạt động kinh tế chủ yếu của họ là sản xuất nông nghiệp, và khu vực đất cần giải phóng để lấy mặt bằng phần nhiều là đất nông nghiệp. Do đó, việc giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt.
Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân đặc biệt là khu vực nông thôn. Do trình độ học vấn của người nông dân thấp và điều kiện kinh tế của hạn chế nên họ thường gặp khó khăn và có ít cơ hội việc chuyển đổi nghề nghiệp. Người dân vì thế có xu hướng muốn duy trì có đất để sản xuất, ngay cả khi có thể cho thuê đất với lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không muốn cho thuê. Tình hình đó dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất quan trọng trong giải phóng mặt bằng.
Công việc này cũng rất khó khăn và phức tạp nên cần thực hiện kết hợp với các biện pháp khác như là hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này.Sự đa dạng về loại hình cây trồng, vật nuôi trên vùng đất cần được giải phóng cũng làm tăng thêm gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường. Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau: + Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở.