Quá Trình Điều Chỉnh Chính Sách An Ninh Của Nhật Bản Hai Mươi Năm Sau Chiến Tranh Lạnh (1991-2011)

Luận án tiến sĩ phân tích sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản từ 1991 đến 2011 sau chiến tranh lạnh, nêu bật những thay đổi quan trọng.

• Tác giả: Trương Việt Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Giáp
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Quá Trình Điều Chỉnh Chính Sách An Ninh Của Nhật Bản Hai Mươi Năm Sau Chiến Tranh Lạnh (1991-2011)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4. Những vấn đề đặt ra và luận án sẽ giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH AN NINH CỦA NHẬT BẢN TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2011
• 2.1. Một số khái niệm và quan niệm của Nhật Bản về an ninh
• 2.2. Khái quát chính sách an ninh của Nhật Bản thời kỳ Chiến tranh lạnh
• 2.3. Những nhân tố bên ngoài
• 2.3.1. Những thay đổi của tình hình chính trị, an ninh thế giới và khu vực Châu Á-Thái Bình Dương kể từ sau Chiến tranh lạnh
• 2.3.2. Những đe dọa an ninh trực tiếp đối với Nhật Bản
• 2.3.3. Điều chỉnh chính sách hợp tác an ninh của Mỹ đối với Nhật Bản
• 2.3.4. Xu hướng ủng hộ của cộng đồng quốc tế
• 2.4. Những nhân tố bên trong
• 2.4.1. Sự thay đổi tư duy trong chính giới Nhật Bản với mong muốn trở thành “quốc gia bình thường”
• 2.4.2. Phản ứng tích cực trong dư luận công chúng Nhật Bản
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG ĐIỀU CHỈNH VÀ THỰC TẾ TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH AN NINH CỦA NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 1991 – 2011
• 3.1. Nội dung những điều chỉnh trong chính sách an ninh của Nhật Bản
• 3.2. Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng năm 1995 (NDPG 1995)
• 3.3. Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng năm 2004 (NDPG 2004)
• 3.4. Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng năm 2010 (NDPG 2010)
• 3.5. Thực tế triển khai chính sách
• 3.5.1. Tích cực hiện đại hóa quân đội
• 3.5.2. Đẩy mạnh hợp tác quân sự với Mỹ và các đối tác trong khu vực
• 3.5.3. Tăng cường triển khai các hoạt động hợp tác hòa bình quốc tế
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC NHẬT BẢN ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH AN NINH TRONG HAI THẬP NIÊN SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 4.1. Nhận xét về sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản giai đoạn 1991-2011
• 4.2. Đánh giá tác động
• 4.2.1. Tác động đối với tình hình an ninh thế giới và khu vực
• 4.2.2. Tác động đối với quan hệ Nhật-Mỹ
• 4.2.3. Tác động đối với Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách An Ninh Nhật Bản 1991 2011 Giới Thiệu

Nhật Bản là một quốc gia với nhiều bất ngờ, dù diện tích và dân số khiêm tốn nhưng đã nhiều lần gây ngạc nhiên cho thế giới trong thế kỷ XX. Từ chiến thắng trước Nga hoàng đến sự trỗi dậy thành cường quốc kinh tế thứ hai thế giới sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Sau Chiến tranh Lạnh, dư luận dự đoán về khả năng Nhật Bản khôi phục quyền lực quân sự, khẳng định vị thế cường quốc thực sự. Hiến pháp hòa bình do Mỹ soạn thảo, đặc biệt là Điều 9, hạn chế khả năng quân sự của Nhật Bản. Tuy nhiên, sự thay đổi trong và ngoài nước sau Chiến tranh Lạnh thúc đẩy Nhật Bản thay đổi. Chính sách an ninh thụ động không còn phù hợp. Từ thập niên 90, Nhật Bản tích cực xây dựng chính sách an ninh năng động, tự chủ hơn, nhằm khôi phục quyền lực quân sự. Việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách an ninh có tác động lớn, các quốc gia cần nghiên cứu để hoạch định chính sách đối ngoại phù hợp. Đặc biệt đối với Việt Nam, việc nghiên cứu này là cấp thiết, khi Nhật Bản là đối tác chiến lược quan trọng.

1.1. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Chính Sách An Ninh Nhật Bản

Nghiên cứu chính sách an ninh Nhật Bản giúp Việt Nam hiểu rõ hơn về ý đồ khôi phục quyền lực quân sự của nước này, từ đó có thể tranh thủ Nhật Bản làm đối trọng với Trung Quốc. Hiện tại, quan hệ Việt-Nhật chủ yếu phát triển trong lĩnh vực kinh tế, hợp tác an ninh còn hạn chế. Nghiên cứu này cung cấp thông tin và đánh giá hữu ích cho Chính phủ trong quá trình hoạch định chính sách với Nhật Bản, giúp mở ra khả năng hợp tác trong lĩnh vực an ninh. Trong bối cảnh bão hòa các công trình nghiên cứu về kinh tế và văn hóa-xã hội Nhật Bản, nghiên cứu này đóng góp quan trọng cho việc phát triển các nghiên cứu về Nhật Bản ở khía cạnh chính trị-an ninh.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Luận Án

Luận án hướng đến mục tiêu phân tích quá trình điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản từ năm 1991 đến năm 2011, làm rõ những thay đổi trong chính sách an ninh và tác động của nó đến tình hình an ninh quốc tế, khu vực và Việt Nam. Mục tiêu này góp phần làm sáng tỏ nỗ lực khôi phục quyền lực quân sự để trở thành “quốc gia bình thường” của Nhật Bản trong hai thập niên sau Chiến tranh Lạnh. Đối tượng nghiên cứu là chính sách an ninh của Nhật Bản, đặc biệt là chính sách an ninh-quốc phòng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2011. Mốc thời gian này được chọn vì năm 1991 đánh dấu sự kết thúc Chiến tranh Lạnh và Chiến tranh Vùng Vịnh, còn năm 2011 là năm Nhật Bản bắt đầu triển khai “Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng 2010” (NDPG 2010).

II. Thách Thức An Ninh Mối Đe Dọa Đối Với Nhật Bản Sau 1991

Sau Chiến tranh Lạnh, Nhật Bản đối mặt với nhiều thách thức an ninh mới. Tình hình chính trị thế giới và khu vực Châu Á-Thái Bình Dương thay đổi. Sự trỗi dậy của Trung Quốc, vấn đề hạt nhân Triều Tiên và khủng bố quốc tế trở thành những mối đe dọa an ninh trực tiếp. Nhật Bản cũng phải đối mặt với các vấn đề an ninh biển, phòng thủ tên lửa. Điều này đòi hỏi Nhật Bản phải điều chỉnh chính sách an ninh để đối phó với các mối đe dọa mới. Sự thay đổi tư duy trong chính giới Nhật Bản, mong muốn trở thành “quốc gia bình thường”, và phản ứng tích cực trong dư luận công chúng cũng là những yếu tố thúc đẩy sự thay đổi này. Hợp tác an ninh đa phương và thay đổi chính trị nội bộ Nhật Bản cũng ảnh hưởng đến chính sách an ninh.

2.1. Biến Động Địa Chính Trị Khu Vực Châu Á Thái Bình Dương

Sự trỗi dậy của Trung Quốc là một thách thức lớn đối với Nhật Bản. Trung Quốc tăng cường sức mạnh quân sự và ảnh hưởng kinh tế trong khu vực. Nhật Bản lo ngại về sự mở rộng của Trung Quốc trên Biển Hoa Đông và Biển Đông. Vấn đề hạt nhân Triều Tiên cũng là một mối đe dọa nghiêm trọng. Triều Tiên liên tục thử nghiệm vũ khí hạt nhân và tên lửa đạn đạo, gây lo ngại cho an ninh khu vực. Nhật Bản phải tăng cường khả năng phòng thủ tên lửa để bảo vệ lãnh thổ. Khủng bố quốc tế cũng là một mối đe dọa mới đối với Nhật Bản. Các tổ chức khủng bố có thể tấn công các mục tiêu của Nhật Bản ở trong và ngoài nước.

2.2. Ảnh Hưởng Của Tư Duy Chính Trị Nội Bộ Nhật Bản

Sự thay đổi tư duy trong chính giới Nhật Bản là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự điều chỉnh chính sách an ninh. Nhiều chính trị gia Nhật Bản mong muốn Nhật Bản trở thành “quốc gia bình thường”, có vai trò lớn hơn trong khu vực và trên thế giới. Họ cho rằng Nhật Bản cần phải tăng cường sức mạnh quân sự để bảo vệ lợi ích quốc gia. Phản ứng tích cực trong dư luận công chúng Nhật Bản cũng ủng hộ sự điều chỉnh chính sách an ninh. Nhiều người Nhật Bản cho rằng Nhật Bản cần phải tự bảo vệ mình, không nên quá phụ thuộc vào Quan hệ an ninh Nhật - Mỹ.

2.3. Điều Chỉnh Chính Sách Hợp Tác An Ninh Nhật Mỹ

Mỹ điều chỉnh chính sách hợp tác an ninh với Nhật Bản sau Chiến tranh Lạnh. Mỹ khuyến khích Nhật Bản tăng cường vai trò trong khu vực và trên thế giới. Mỹ và Nhật Bản tăng cường hợp tác quân sự, đặc biệt là trong lĩnh vực phòng thủ tên lửa. Mỹ cũng ủng hộ Nhật Bản sửa đổi Hiến pháp hòa bình để tăng cường khả năng quân sự. Sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế cũng là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản. Nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới ủng hộ Nhật Bản đóng vai trò lớn hơn trong việc duy trì hòa bình và ổn định.

III. Nội Dung Điều Chỉnh Chính Sách An Ninh Nhật Bản 1991 2011

Từ năm 1991 đến năm 2011, Nhật Bản đã thực hiện nhiều điều chỉnh quan trọng trong chính sách an ninh. Các Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng (NDPG) năm 1995, 2004 và 2010 là những văn bản quan trọng thể hiện sự thay đổi trong tư duy và chiến lược an ninh của Nhật Bản. Các NDPG này nhấn mạnh vai trò của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản (JSDF) trong việc bảo vệ lãnh thổ, tham gia vào các hoạt động gìn giữ hòa bình quốc tế. Nhật Bản cũng tích cực hiện đại hóa quân đội, tăng cường hợp tác quân sự với Mỹ và các đối tác trong khu vực.

3.1. Nguyên Tắc Chỉ Đạo Chương Trình Quốc Phòng Năm 1995 NDPG 1995

NDPG 1995 đánh dấu sự thay đổi trong tư duy an ninh của Nhật Bản. Văn bản này nhấn mạnh vai trò của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản (JSDF) trong việc bảo vệ lãnh thổ. JSDF cũng được phép tham gia vào các hoạt động gìn giữ hòa bình quốc tế (PKO). NDPG 1995 cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác an ninh với Mỹ. Văn bản này khẳng định rằng liên minh Nhật-Mỹ là nền tảng của an ninh Nhật Bản.

3.2. Nguyên Tắc Chỉ Đạo Chương Trình Quốc Phòng Năm 2004 NDPG 2004

NDPG 2004 tiếp tục nhấn mạnh vai trò của JSDF trong việc bảo vệ lãnh thổ và tham gia vào các hoạt động PKO. Văn bản này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đối phó với các mối đe dọa mới, như khủng bố quốc tế và tấn công mạng. NDPG 2004 cũng kêu gọi tăng cường hợp tác an ninh với các đối tác khác trong khu vực, như Hàn Quốc và Australia.

3.3. Nguyên Tắc Chỉ Đạo Chương Trình Quốc Phòng Năm 2010 NDPG 2010

NDPG 2010 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong chính sách an ninh của Nhật Bản. Văn bản này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. NDPG 2010 cũng kêu gọi tăng cường khả năng răn đe của JSDF. Văn bản này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác an ninh với Mỹ và các đối tác khác trong khu vực.

IV. Triển Khai Thực Tế Hiện Đại Hóa Quân Đội Nhật Bản 1991 2011

Để thực hiện các mục tiêu đề ra trong các NDPG, Nhật Bản đã tích cực hiện đại hóa quân đội. Chi tiêu quốc phòng của Nhật Bản tăng lên đáng kể. JSDF được trang bị các loại vũ khí và trang thiết bị hiện đại. Nhật Bản cũng tăng cường hợp tác quân sự với Mỹ và các đối tác trong khu vực. Nhật Bản tham gia vào nhiều cuộc tập trận quân sự chung với Mỹ và các nước khác. Nhật Bản cũng tăng cường triển khai các hoạt động hợp tác hòa bình quốc tế.

4.1. Tăng Cường Hợp Tác Quân Sự Với Mỹ Và Đối Tác Khu Vực

Nhật Bản tăng cường hợp tác quân sự với Mỹ thông qua nhiều cơ chế khác nhau, bao gồm các cuộc tập trận chung, trao đổi thông tin tình báo và phát triển công nghệ quân sự. Nhật Bản cũng tăng cường hợp tác quân sự với các đối tác khác trong khu vực, như Hàn Quốc, Australia và Ấn Độ. Mục tiêu của việc tăng cường hợp tác quân sự là để đối phó với các mối đe dọa an ninh chung và tăng cường khả năng phối hợp quân sự.

4.2. Mở Rộng Hoạt Động Hợp Tác Hòa Bình Quốc Tế PKO

Nhật Bản tích cực tham gia vào các hoạt động PKO do Liên Hợp Quốc chủ trì. JSDF đã được triển khai đến nhiều khu vực trên thế giới để tham gia vào các hoạt động gìn giữ hòa bình, cứu trợ nhân đạo và tái thiết. Việc tham gia vào các hoạt động PKO giúp Nhật Bản tăng cường vai trò trong khu vực và trên thế giới.

V. Đánh Giá Tác Động Ảnh Hưởng Từ Chính Sách An Ninh Mới Của Nhật

Việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách an ninh đã có những tác động đáng kể đối với tình hình an ninh thế giới và khu vực. Sự thay đổi này tác động đến quan hệ an ninh Nhật-Mỹ. Nó cũng có những ảnh hưởng nhất định đến Việt Nam. Chính sách an ninh mới của Nhật Bản góp phần vào việc duy trì hòa bình và ổn định trong khu vực. Tuy nhiên, nó cũng gây ra những lo ngại về khả năng Nhật Bản trở lại chủ nghĩa quân phiệt.

5.1. Tác Động Đến Tình Hình An Ninh Thế Giới Và Khu Vực

Việc Nhật Bản tăng cường sức mạnh quân sự và vai trò trong khu vực có thể giúp cân bằng sức mạnh và ngăn chặn các hành động gây hấn. Tuy nhiên, nó cũng có thể gây ra những phản ứng từ các nước láng giềng, đặc biệt là Trung Quốc và Hàn Quốc. Cần có những biện pháp để giảm thiểu căng thẳng và xây dựng lòng tin giữa các bên.

5.2. Ảnh Hưởng Đối Với Quan Hệ An Ninh Nhật Mỹ

Chính sách an ninh mới của Nhật Bản giúp tăng cường quan hệ an ninh với Mỹ. Hai nước tăng cường hợp tác quân sự và phối hợp chính sách. Tuy nhiên, Mỹ cũng lo ngại về khả năng Nhật Bản trở nên quá độc lập và giảm sự phụ thuộc vào Mỹ. Cần duy trì sự cân bằng trong quan hệ an ninh giữa hai nước.

5.3. Tác Động Đến Việt Nam Cơ Hội Và Thách Thức

Việc Nhật Bản tăng cường vai trò trong khu vực có thể tạo ra những cơ hội hợp tác mới cho Việt Nam. Việt Nam có thể hợp tác với Nhật Bản trong các lĩnh vực an ninh biển, phòng chống khủng bố và cứu trợ nhân đạo. Tuy nhiên, Việt Nam cũng cần phải thận trọng để không bị cuốn vào các tranh chấp giữa các nước lớn. Việc đánh giá chính sách an ninh Nhật Bản đóng vai trò quan trọng để Việt Nam chủ động hơn trong các mối quan hệ quốc tế.

VI. Kết Luận Xu Hướng Chính Sách An Ninh Nhật Bản Tương Lai

Chính sách an ninh của Nhật Bản sau Chiến tranh Lạnh đã trải qua một quá trình điều chỉnh sâu rộng. Từ một quốc gia phụ thuộc vào “ô an ninh Mỹ”, Nhật Bản đã trở nên chủ động và tích cực hơn trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia. Xu hướng này có thể sẽ tiếp tục trong tương lai, khi Nhật Bản đối mặt với những thách thức an ninh ngày càng phức tạp.

6.1. Chủ Nghĩa Hòa Bình Nhật Bản Thay Đổi Hay Duy Trì

Liệu chủ nghĩa hòa bình Nhật Bản có tiếp tục là nền tảng của chính sách an ninh Nhật Bản hay không vẫn là một câu hỏi mở. Tuy nhiên, có thể thấy rằng Nhật Bản đang dần từ bỏ các hạn chế về quân sự và tăng cường khả năng tự vệ.

6.2. Vai Trò Của Nhật Bản Trong Khu Vực Đối Tác Hay Đối Thủ

Liệu Nhật Bản sẽ đóng vai trò là đối tác hay đối thủ trong khu vực vẫn phụ thuộc vào cách Nhật Bản xây dựng quan hệ với các nước láng giềng. Cần có những nỗ lực để xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác để đảm bảo hòa bình và ổn định trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học lịch sử và quan hệ quốc tế của tác giả Trương Việt Hà (chuyên ngành Lịch sử Thế giới, mã số 62 22 03 11, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) với tiêu đề "Quá trình điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản hai mươi năm sau Chiến tranh lạnh (1991-2011)" là một khảo cứu hệ thống và chuyên sâu về bước chuyển mình chiến lược của Tokyo từ vị thế một "người khổng lồ kinh tế nhưng chú lùn chính trị" sang một cường quốc an ninh tích cực, hướng tới mục tiêu trở thành "quốc gia bình thường" (futsū no kuni).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện: Trước công trình này, các ấn phẩm học thuật trong nước và quốc tế chủ yếu phân tích riêng rẽ khía cạnh cải cách văn bản pháp quy (de jure) hoặc từng chiến dịch phái quân riêng lẻ (de facto), thiếu vắng một công trình tổng hợp lịch đại - đồng đại kết nối toàn diện 4 thế hệ văn kiện phòng vệ với số liệu hiện đại hóa khí tài thực địa trong suốt hai thập niên bản lề 1991-2011.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Những động lực cấu trúc bên ngoài và nhân tố chính trị - xã hội nội bộ nào đã thúc đẩy Tokyo tái định hình tư duy an ninh sau năm 1991?
2. Tiến trình điều chỉnh chính sách thể hiện qua các bản Nguyên tắc chỉ đạo chương trình quốc phòng (National Defense Program Guidelines - NDPG) và việc hiện đại hóa vũ khí của Lực lượng Phòng vệ (Self-Defense Forces - SDF) diễn ra theo lộ trình cụ thể nào?
3. Sự biến chuyển chiến lược này tác động ra sao đến cấu trúc an ninh Đông Á, quan hệ đồng minh Mỹ - Nhật và cục diện an ninh đối ngoại của Việt Nam?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• H1: Sự sụp đổ của trật tự hai cực và cú sốc ngoại giao Vùng Vịnh năm 1991 đã phá vỡ thế cân bằng thụ động của Học thuyết Yoshida, buộc Nhật Bản phải chuyển dịch từ chủ nghĩa hòa bình độc lập sang chủ nghĩa quốc tế chủ động.
• H2: Quá trình điều chỉnh không diễn ra đột ngột mà theo lộ trình lũy tiến: xói mòn dần các hạn chế của Điều 9 Hiến pháp năm 1946 thông qua giải thích pháp lý linh hoạt và mở rộng nhiệm vụ của SDF từ phi chiến đấu sang gìn giữ hòa bình, hỗ trợ hậu cần và phòng thủ tên lửa đạn đạo (Ballistic Missile Defense - BMD).
• H3: Sự điều chỉnh an ninh của Tokyo đã biến Nhật Bản thành nhân tố then chốt kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc và mở ra không gian hợp tác an ninh chiến lược thực chất với các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam.

Khung khổ lý thuyết tích hợp Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc (Structural Realism), Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism) và Khái niệm An ninh Toàn diện (Comprehensive Security). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình 20 năm (1991-2011), khảo sát toàn diện 3 quân chủng: Lực lượng phòng vệ trên bộ (GSDF), trên biển (MSDF) và trên không (ASDF).

Literature Review và Positioning

Bức tranh học thuật quốc tế và trong nước về chính sách an ninh Nhật Bản được cấu thành từ ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào cơ chế hoạch định chính sách và chính trị quan liêu. Điển hình là Takao Sebata (2010) với Japan's defense policy and bureaucratic politics, 1976-2007, phân tích xung đột lợi ích giữa Cơ quan Phòng vệ (JDA) và Bộ Ngoại giao (MOFA). Yuki Tatsumi (2012) khảo sát năng lực cơ sở hạ tầng an ninh và "khoảng cách mong đợi" (expectation gap) giữa Tokyo và Washington. Robert Weiner và Yuki Tatsumi (2012) đào sâu sự khác biệt giữa Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và Đảng Dân chủ Nhật Bản (DPJ) trong việc định hình NDPG 2010.

Dòng thứ hai mổ xẻ đại chiến lược và nỗ lực chuyển mình thành "quốc gia bình thường". Richard J. Samuels (2007) trong Securing Japan: Tokyo's grand strategy and the future of East Asia chỉ ra sự dung hòa giữa chủ nghĩa tự trị dân tộc và liên minh. Kenneth B. Pyle (2007) với Japan Rising lập luận rằng Tokyo đang từ bỏ vị thế "Venice của phương Đông" để tái khẳng định quyền lực. Andrew L. Oros (2008) trong Normalizing Japan và Christopher W. Hughes (2004) nhấn mạnh sự xói mòn của các nguyên tắc cấm đoán quy phạm.

Dòng thứ ba khảo sát an ninh đa phương và liên minh Mỹ - Nhật, tiêu biểu là Takeshi Yuzawa (2007) về Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), Anthony DiFilippo (2002), Michael J. Green (2006) và các báo cáo chiến lược của Richard L. Armitage và Joseph S. Nye (2007, 2012). Ở Việt Nam, các công trình của Ngô Xuân Bình (2000, 2008), Hồ Việt Hạnh (2002), Dương Phú Hiệp (2004) và Nguyễn Ngọc Dung (2009) đã phác thảo các nét khái quát về ngoại giao và an ninh nhưng chưa đào sâu chi tiết vào trang bị quân sự thực tế.

Trong y văn tồn tại hai trường phái đối lập gay gắt:

1. Trường phái "Cường quốc Dân sự" (Civilian Power) dẫn đầu bởi Hanns Maull (1990) và Peter J. Katzenstein (1996), cho rằng văn hóa chống quân phiệt (antimilitarist norms) và bản sắc hiến pháp ăn sâu trong tâm thức người Nhật sẽ ngăn cản việc tái vũ trang.
2. Trường phái "Hiện thực Bất đắc dĩ" (Reluctant Realism) bảo vệ bởi Michael J. Green (2001) và Kenneth B. Pyle (2007), khẳng định sự trỗi dậy quân sự của Trung Quốc và hạt nhân Triều Tiên sẽ tất yếu đẩy Nhật Bản trở lại quỹ đạo cường quốc quân sự truyền thống.

Tiêu chí So sánh	Luận án Trương Việt Hà (2016)	Takao Sebata (2010)	Kenneth B. Pyle (2007)
Giai đoạn khảo sát	1991 - 2011 (20 năm hậu Chiến tranh Lạnh)	1976 - 2007	1945 - 2006
Phương pháp tiếp cận	Kết hợp Lịch sử ngoại giao, Thể chế pháp lý & Khảo sát khí tài quân sự	Chính trị học quan liêu (Bureaucratic Politics)	Lịch sử tư tưởng đại chiến lược
Phạm vi tác động	Đánh giá đa tầng: Toàn cầu, Khu vực Đông Á & Trọng tâm Việt Nam	Quan hệ song phương Mỹ - Nhật	Vị thế quốc tế và bản sắc quốc gia Nhật Bản

So với trường hợp Cộng hòa Liên bang Đức (cũng là quốc gia bại trận tái định hình an ninh thông qua NATO và phái quân ra ngoài lãnh thổ), công trình làm rõ tính đặc thù của Nhật Bản: quá trình bình thường hóa diễn ra chậm hơn do thiếu vắng một cấu trúc an ninh đa phương tập thể như NATO ở Châu Á, khiến Tokyo buộc phải dựa chặt vào cấu trúc song phương "trục và nan hoa" (hub-and-spoke) với Washington.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào việc mở rộng Chủ nghĩa Hiện thực Tân cổ điển (Neoclassical Realism) khi chứng minh rằng: áp lực phân bổ quyền lực của hệ thống quốc tế (biến số độc lập) không tác động trực tiếp đến chính sách an ninh của một quốc gia, mà phải đi qua các biến số can thiệp nội bộ bao gồm nhận thức của giới tinh hoa chính trị, văn hóa chiến lược và sự đồng thuận của dư luận xã hội.

Các mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:

• Mệnh đề P1: Mức độ biến đổi trong học thuyết an ninh của Nhật Bản tỷ lệ thuận với cường độ nhận thức về mối đe dọa trực tiếp dọc theo vòng cung Đông Bắc Á (Bắc Triều Tiên, Eo biển Đài Loan, Senkaku/Điếu Ngư).
• Mệnh đề P2: Quá trình thể chế hóa các đạo luật an ninh khẩn cấp tỷ lệ nghịch với sức cản quy phạm của Điều 9 Hiến pháp thông qua kỹ thuật tái diễn giải hành chính (constitutional reinterpretation) của Nội các.
• Mệnh đề P3: Việc tăng cường năng lực phòng vệ độc lập không dẫn đến sự chia tách (decoupling) mà ngược lại, làm gia tăng mức độ tích hợp tác chiến (interoperability) sâu hơn vào hệ thống chỉ huy của quân đội Mỹ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài thiết lập sự tích hợp ba chiều giữa:

1. Lý thuyết Cân bằng Đe dọa (Balance of Threat Theory của Stephen Walt): giải thích phản ứng của Nhật Bản trước tên lửa Nodong/Taepodong và sức mạnh hải quân Trung Quốc.
2. Lý thuyết Thể chế Chuẩn tắc (Normative Institutionalism của Peter J. Katzenstein): lý giải sức ỳ và tính tiệm tiến trong việc duy trì Ba nguyên tắc phi hạt nhân năm 1967 và trần ngân sách 1% GNP.
3. Khái niệm An ninh Toàn diện (Comprehensive Security): khung khổ bản địa do cố Thủ tướng Ohira Masaharu khởi xướng, kết hợp an ninh quân sự với an ninh năng lượng, lương thực và cứu trợ thảm họa.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đối với một cường quốc kinh tế dân chủ lập hiến chịu ràng buộc bởi hiến pháp hòa bình và duy trì liên minh quân sự bất đối xứng với một siêu cường bảo trợ trong không gian địa chính trị Châu Á - Thái Bình Dương giai đoạn 1991-2011.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism), kết hợp chặt chẽ giữa logic lịch sử và phân tích quan hệ quốc tế. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) vận hành đồng thời trên 3 cấp độ:

• Cấp độ hệ thống quốc tế (cấu trúc địa chính trị toàn cầu và khu vực);
• Cấp độ quốc gia (chính trị đảng phái LDP - DPJ, dư luận xã hội, luật pháp);
• Cấp độ tác chiến - kỹ thuật (học thuyết quân sự và hiện đại hóa khí tài SDF).

Mẫu nghiên cứu văn bản bao gồm toàn văn 4 văn bản chỉ đạo chiến lược tối cao: NDPG 1976, NDPG 1995, NDPG 2004 và NDPG 2010; các Đạo luật An ninh then chốt (Luật Hợp tác PKO 1992, Luật Các biện pháp Đặc biệt Chống Khủng bố 2001, Luật Các biện pháp Đặc biệt Tái thiết Iraq 2003); cùng 21 tập Sách trắng Quốc phòng Nhật Bản (Boei Hakusho) xuất bản liên tục từ năm 1991 đến 2011.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật Tam giác đạc (Data Triangulation):

• Đối chiếu nguồn dữ liệu: Kết hợp tài liệu chính thống của chính phủ Nhật Bản, báo cáo của Quốc hội Mỹ, các cơ sở dữ liệu quốc tế (SIPRI, IISS Military Balance) và các nguồn nghiên cứu chiến lược độc lập (CSIS, Brookings, Stimson Center).
• Phân tích nội dung định tính và định lượng (Content & Statistical Analysis): Đo lường tần suất biến đổi các khái niệm chiến lược trong các văn kiện NDPG kết hợp thống kê chuỗi thời gian về chi tiêu ngân sách quốc phòng và số lượng khí tài mua sắm thực tế.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo bằng việc đối chiếu chéo tuyên bố chính sách với ngân sách giải ngân thực tế; giá trị lịch sử (historical validity) được thẩm định qua tính xác thực của các văn kiện ngoại giao lưu trữ.

Data và phân tích

Dữ liệu quân sự và ngân sách được phân tích thông qua hệ thống 11 bảng biểu định lượng chi tiết trong văn bản:

                            TIẾN TRÌNH BIẾN CHUYỂN HỌC THUYẾT VÀ TÁC CHIẾN
========================================================================================================================
Văn kiện     Chiến lược cốt lõi                Trọng tâm tác chiến                      Khí tài tiêu biểu
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
NDPG 1976    Khái niệm Phòng vệ Cơ bản         Đẩy lùi xâm lược quy mô nhỏ, phòng thủ   Xe tăng Type 74, Tàu khu trục săn
             (Basic Defense Concept)           tĩnh tại phía Bắc chống Liên Xô          ngầm thông thường, Máy bay F-4EJ
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
NDPG 1995    Phòng vệ Hậu Chiến tranh Lạnh     Đa nhiệm hóa, tinh giản quân số,         Xe tăng Type 90, Tàu khu trục Aegis
             (Rationalization & Compactness)   tham gia PKO quốc tế                     lớp Kongou, Máy bay F-15J
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
NDPG 2004    Phòng vệ Đa chức năng             Ứng phó khủng bố, phòng thủ tên lửa      Tên lửa đánh chặn PAC-3, Tàu Aegis
             (Multi-functional & Flexible)     đạn đạo (BMD), phái quân tầm xa          nâng cấp SM-3, Tàu đổ bộ Osumi
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
NDPG 2010    Khái niệm Răn đe Động             Cơ động phản ứng nhanh, chuyển hướng     Xe tăng Type 10, Tàu sân bay trực
             (Dynamic Defense Force)           Tây Nam đối phó Trung Quốc               thăng Hyuga, Tiêm kích F-2/F-35
========================================================================================================================

Số liệu ngân sách quốc phòng (Bảng 3.1 & 3.8) chỉ ra rằng: dù luôn duy trì quanh ngưỡng tượng trưng 1% GNP/GDP, tổng ngân sách tuyệt đối của Nhật Bản trong giai đoạn 1990-2011 dao động từ 4.159 tỷ Yên đến trên 4.900 tỷ Yên (tương đương 40-50 tỷ USD/năm), luôn duy trì vị thế top 5-7 quốc gia có ngân sách quốc phòng lớn nhất thế giới, cho phép Tokyo sở hữu hạm đội hải quân và không quân tinh nhuệ bậc nhất châu Á.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Bước ngoặt chuyển đổi mô hình từ "Phòng vệ Tĩnh" sang "Răn đe Động". Nghiên cứu chứng minh sự cáo chung của khái niệm "Lực lượng phòng vệ cơ bản" (Basic Defense Concept) tồn tại từ năm 1976 để thay thế bằng "Lực lượng phòng vệ động" (Dynamic Defense Force) trong NDPG 2010. Thay vì duy trì lực lượng đóng chốt thụ động ở Hokkaido nhằm ngăn chặn nguy cơ đổ bộ của Liên Xô, Nhật Bản tái bố trí lực lượng tác chiến cơ động cao hướng về chuỗi đảo Nansei (Tây Nam) nhằm trực tiếp đối phó với chiến lược Chống tiếp cận/Chống xâm nhập khu vực (A2/AD) của Hải quân Trung Quốc.

Phát hiện 2: Sự giải tỏa từng bước các cấm kỵ hiến pháp và xuất khẩu vũ khí. Nghiên cứu làm sáng tỏ lộ trình vô hiệu hóa trên thực tế Điều 9 Hiến pháp năm 1946:

"Chân thành mong muốn một nền hoà bình quốc tế dựa trên công lý và trật tự, nhân dân Nhật Bản mãi mãi khước từ chiến tranh trên tư cách là chủ quyền của dân tộc, khước từ việc đi đe doạ hay sử dụng vũ lực làm phương tiện giải quyết tranh chấp quốc tế. Để đạt được các mục tiêu trên, Nhật Bản sẽ không bao giờ duy trì các lực lượng hải, lục, không quân hay các tiềm lực chiến tranh khác. Nhật Bản sẽ không công nhận quyền tham chiến của nhà nước."

Bằng việc thông qua Luật PKO năm 1992 (phái quân sang Campuchia, Mozambique, Cao nguyên Golan), Luật Chống khủng bố 2001 (triển khai tàu tiếp dầu MSDF tại Ấn Độ Dương hỗ trợ liên quân) và Luật Tái thiết Iraq 2003 (đưa GSDF đến Samawah), Tokyo đã thiết lập tiền lệ chưa từng có về việc triển khai quân sự ra ngoài lãnh thổ trong thời bình mà không cần sửa đổi câu chữ của bản Hiến pháp. Đồng thời, Nhật Bản tiến hành nới lỏng từng phần Ba nguyên tắc cấm xuất khẩu vũ khí năm 1967 để đồng nghiên cứu, sản xuất tên lửa SM-3 Block IIA với Mỹ.

Phát hiện 3: Nâng cấp chiều sâu tích hợp trong Liên minh An ninh Mỹ - Nhật. Thông qua Tuyên bố chung An ninh Mỹ - Nhật năm 1996 và Bản Hướng dẫn Hợp tác Phòng vệ sửa đổi năm 1997 (Guidelines 1997), phạm vi hỗ trợ quân sự của Nhật Bản được mở rộng từ bảo vệ lãnh thổ quốc gia sang "các khu vực xung quanh Nhật Bản" (shuhen jitai). Mối quan hệ từ chỗ Mỹ là "ngọn giáo" (spear) và Nhật là "chiếc khiên" (shield) thuần túy đã tiến tới chia sẻ gánh nặng tác chiến, tích hợp mạng lưới radar cảnh báo sớm và hệ thống BMD đa tầng.

Phát hiện 4: Sự dịch chuyển thực dụng trong tâm lý xã hội Nhật Bản. Dữ liệu điều tra xã hội học từ Văn phòng Nội các (Bảng 2.1 & 2.2) chứng minh: tỷ lệ người dân ủng hộ duy trì và nâng cao năng lực SDF tăng vững chắc từ 67% (thập niên 1970) lên trên 82% vào năm 2011; trên 75% cử tri đồng thuận với vai trò cứu hộ thảm họa và gìn giữ hòa bình quốc tế của SDF, tạo bệ đỡ chính trị vững chắc cho giới hoạch định chính sách đẩy nhanh tiến trình "bình thường hóa".

Implications đa chiều

Về lý luận: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện về hành vi chiến lược của các "cường quốc bậc trung bị hạn chế thể chế" (institutionally constrained middle powers), làm phong phú thêm lý thuyết quan hệ quốc tế về sự tương tác giữa chuẩn mực luật pháp và áp lực hiện thực.

Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực kết hợp giữa phương pháp sử học ngoại giao truyền thống với phân tích dữ liệu kỹ thuật quân sự thực chứng.

Về chính sách đối ngoại và an ninh Việt Nam:

• Luận án mang lại hàm ý chiến lược sâu sắc: Nhật Bản không còn là đối tác kinh tế thuần túy (viện trợ ODA) mà đã trở thành đối tác an ninh hàng hải sống còn.
• Việc Tokyo mở rộng tuần tra các tuyến hàng hải (SLOCs) qua Biển Đông và eo biển Malacca tạo ra đối trọng chiến lược tự nhiên, giúp Việt Nam cân bằng ảnh hưởng trước sự gia tăng áp lực quân sự từ Trung Quốc.
• Khuyến nghị lộ trình hợp tác: Đẩy mạnh các cơ chế đối thoại Đối tác Chiến lược (thiết lập năm 2009), tranh thủ viện trợ tàu tuần tra, nâng cao năng lực cho Cảnh sát biển Việt Nam, hợp tác an ninh phi truyền thống (cứu hộ cứu nạn, rà phá bom mìn, quân y) và ủng hộ Nhật Bản đóng vai trò tích cực hơn trong cấu trúc an ninh khu vực ADMM+ và ARF.

Limitations và Future Research

• Hạn chế 1 (Khung thời gian): Điểm dừng nghiên cứu ở năm 2011 chưa thể bao quát các đột phá pháp lý tiếp theo dưới thời Thủ tướng Shinzo Abe (Nội các lần hai), đặc biệt là Nghị quyết Nội các năm 2014 tái giải thích quyền Tự vệ Tập thể (Collective Self-Defense) và Luật An ninh Quốc gia năm 2015.
• Hạn chế 2 (Nguồn tư liệu): Do tính chất bảo mật quân sự, nghiên cứu chủ yếu khai thác tài liệu công khai (open-source intelligence), thiếu các biên bản họp kín của Hội đồng An ninh Quốc gia và các thỏa thuận tác chiến mật giữa Bộ Quốc phòng Nhật Bản và Lầu Năm Góc.
• Hạn chế 3 (Không gian phân tích): Tập trung sâu vào quan hệ Nhật - Mỹ, Nhật - Trung và Nhật - ASEAN, chưa đào sâu đầy đủ tương tác an ninh hạt nhân giữa Nhật Bản và Liên bang Nga tại khu vực tranh chấp Lãnh thổ phía Bắc (Kuril).

Các hướng nghiên cứu tiếp nối:

1. Đánh giá tác động của Chiến lược An ninh Quốc gia Nhật Bản 2022 (NSS 2022) với việc chính thức sở hữu "năng lực phản công" (counterstrike capability) và nâng ngân sách quốc phòng lên 2% GDP vào năm 2027.
2. Khảo sát cơ chế hợp tác an ninh đa phương mới: Bộ Tứ (Quad), Khung khổ Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở (FOIP).
3. Đánh giá mô hình chuyển giao trang bị và công nghệ quốc phòng của Nhật Bản cho các quốc gia ven Biển Đông giai đoạn 2015-2025.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành công trình tài liệu tham khảo nền tảng bằng tiếng Việt cho các viện nghiên cứu, khoa Quan hệ Quốc tế, Lịch sử Thế giới và Đông Bắc Á học tại các trường đại học hàng đầu (ĐHQGHN, Học viện Ngoại giao, Viện Hàn lâm KHXHVN).
• Giá trị tư vấn chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng Việt Nam trong việc xây dựng Đề án phát triển quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Nhật Bản.
• Lợi ích chiến lược khu vực: Làm sáng tỏ bản chất yêu chuộng hòa bình nhưng sẵn sàng răn đe của chính sách quốc phòng Nhật Bản, xóa bỏ những nghi ngại lịch sử và thúc đẩy cấu trúc an ninh mở dựa trên luật lệ tại Châu Á - Thái Bình Dương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học giả: Khai thác hệ thống dữ liệu kinh điển về NDPG và phương pháp luận tiếp cận lịch sử an ninh hiện đại.
• Nhà hoạch định chính sách đối ngoại & Quốc phòng: Sử dụng các đánh giá tác động để thiết kế chiến lược đàm phán hợp tác an ninh biển song phương và đa phương.
• Tùy viên Quân sự & Giới phân tích chiến lược: Nắm bắt quy chuẩn biên chế, chủng loại khí tài và hướng chuyển dịch thế trận của 3 quân chủng Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản.
• Giảng viên và Sinh viên Đại học: Nguồn giáo trình chuyên khảo sâu sắc cho các học phần Lịch sử Quan hệ Quốc tế và An ninh Ngoại giao Đông Á.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Đó là sự kiểm chứng và làm phong phú thêm nhánh lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực Tân cổ điển trong việc giải thích quá trình "bình thường hóa an ninh từng bước" (incremental security normalization), chứng minh cách thức các định chế chuẩn mực trong nước (Điều 9) làm chậm lại nhưng không thể đảo ngược xu thế tái cấu trúc sức mạnh quân sự khi môi trường đe dọa hệ thống thay đổi.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Luận án tích hợp phương pháp lịch sử ngoại giao với phương pháp phân tích cơ cấu lực lượng quân sự (force structure analysis). Thay vì chỉ đọc văn bản luật như giới luật học hay chỉ chạy mô hình cấu trúc quyền lực như giới quan hệ quốc tế, công trình bóc tách đồng thời cả 4 thế hệ NDPG gắn liền với bảng thống kê khí tài vũ khí thực chiến (Bảng 3.1 đến 3.11).

3. Phát hiện bất ngờ nhất rút ra từ dữ liệu là gì? Sự chuyển hướng chiến lược từ phía Bắc (chống Nga) sang phía Tây Nam (chống Trung Quốc) đã được đặt nền móng âm thầm ngay từ bản NDPG 2004 thông qua việc cắt giảm sư đoàn thiết giáp hạng nặng của GSDF và tăng tốc mua sắm tàu khu trục Aegis cùng tiêm kích đa năng F-2, trước khi chính thức công bố trong NDPG 2010.

4. Khả năng tái lập và kiểm chứng khoa học (Replication Protocol)? Nghiên cứu cung cấp hệ thống tra cứu minh bạch với danh mục văn kiện pháp quy, bảng mã hóa dữ liệu khí tài và xuất xứ tài liệu lưu trữ từ Viện Nghiên cứu Quốc phòng Nhật Bản (NIDS) và Sách trắng Quốc phòng các thời kỳ, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và mở rộng giai đoạn sau 2011.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tiếp theo cho lĩnh vực này? Tập trung theo dõi sự chuyển đổi trạng thái của Nhật Bản sang "năng lực tấn công chủ động tầm xa" với tên lửa hành trình Tomahawk, hợp tác phát triển tiêm kích thế hệ 6 (chương trình GCAP với Anh và Ý), và sự định hình thế trận phòng thủ chung tại quần đảo Ryukyu trước kịch bản khủng hoảng Eo biển Đài Loan.

Kết luận

1. Công trình đã phục dựng thành công và toàn diện bức tranh lịch sử 20 năm chuyển dịch chính sách an ninh của Nhật Bản (1991-2011), khẳng định tính tất yếu của quá trình tái khẳng định vị thế cường quốc.
2. Làm sáng tỏ sự chuyển hóa căn bản trong học thuyết: từ thế trận phòng thủ tĩnh tại, giới hạn trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh sang chiến lược "Răn đe Động", chủ động tham gia các sứ mệnh an ninh quốc tế và khu vực.
3. Chứng minh bước đột phá trong việc tháo gỡ từng phần các rào cản hiến pháp thông qua các đạo luật an ninh lâm thời và mở rộng phạm vi hoạt động của SDF ra ngoài không gian địa lý 1.000 hải lý truyền thống.
4. Xác lập mối quan hệ biện chứng giữa việc củng cố Liên minh An ninh Mỹ - Nhật với việc gia tăng năng lực tự chủ chiến lược và phát triển năng lực phòng vệ công nghệ cao.
5. Định vị chính xác tầm quan trọng địa chính trị của Nhật Bản đối với an ninh khu vực Đông Á và đề xuất hệ thống giải pháp thực tiễn sâu sắc nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác quốc phòng - an ninh Việt Nam - Nhật Bản, phục vụ trực tiếp cho sự nghiệp bảo vệ chủ quyền biển đảo của Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 – Tổng quan Chƣơng này trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về chính sách an ninh của Nhật Bản ở trong và ngoài nƣớc, cũng nhƣ chỉ rõ những vấn đề đặt ra và luận án sẽ giải quyết. Chương 2 – Những nhân tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản từ năm 1991 đến năm 2011 Nội dung chƣơng này xem xét một số khái niệm về an ninh, chính sách an ninh và quan niệm về an ninh của Nhật Bản, đồng thời khái quát chính sách an ninh của nƣớc Nhật trong thời kỳ Chiến tranh lạnh và phân tích những nhân tố tác động bên trong và bên ngoài đến việc điều chỉnh chính sách an ninh của cƣờng quốc này trong giai đoạn sau đó. Chương 3 – Nội dung điều chỉnh và thực tế triển khai chính sách an ninh của Nhật Bản giai đoạn 1991-2011 Trong chƣơng này, những nội dung điều chỉnh cụ thể qua từng bản Nguyên tắc chỉ đạo chƣơng trình phòng thủ (NDPG) và thực tế triển khai chính sách an ninh của Nhật Bản kể từ năm 1991 đến năm 2011 sẽ đƣợc nghiên cứu, phân tích làm rõ. Chương 4 – Nhận xét và đánh giá tác động của việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách an ninh trong hai thập niên sau Chiến tranh lạnh Chƣơng này sẽ rút ra những nhận xét về sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản trong hai thập niên sau Chiến tranh lạnh cũng nhƣ những đánh giá tác động của việc điều chỉnh này đối với tình hình an ninh thế giới, khu vực, quan hệ an ninh Nhật-Mỹ và đối với Việt Nam.

7 CHƢƠNG 1 – TỔNG QUAN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Có thể thấy, song song với khối lƣợng công trình khổng lồ nghiên cứu về kinh tế Nhật Bản từ trƣớc đến nay, trên thế giới cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu về khía cạnh chính trị, đối ngoại, an ninh của nƣớc Nhật. Tuy nhiên, kể từ đầu thập niên 90 trở đi, đặc biệt là trong vài năm gần đây những nghiên cứu liên quan đến khía cạnh an ninh nói chung và chính sách an ninh của Nhật Bản nói riêng trở nên tăng vọt bởi những động thái của cƣờng quốc này trong các hoạt động an ninh, quốc phòng.

Liên quan đến nội dung đề tài nghiên cứu có các công trình có giá trị tham khảo dƣới đây: Thứ nhất là các công trình nghiên cứu trực tiếp về chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản. Có thể chia các công trình này thành các nhóm cụ thể nhƣ sau: (1) Nhóm công trình nghiên cứu chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản một cách tổng thể, theo trình tự giai đoạn phát triển Nhóm này gồm hai công trình đáng chú ý, thứ nhất là công trình Japan‟s defense policy and bureaucratic politics, 1976-2007 (Chính sách phòng vệ của Nhật Bản và nền chính trị quan liêu) của học giả Nhật Bản Takao Sebata (Nxb University Press of America, 2010). Đây là một trong số những công trình dƣới dạng sách nghiên cứu quá trình mở rộng quân sự và việc hoạch định chính sách phòng vệ của Nhật Bản theo trình tự giai đoạn phát triển từ năm 1976 đến năm 2007. Bên cạnh việc tập trung xem xét những điều chỉnh trong Nguyên tắc chỉ đạo chƣơng trình quốc phòng của Nhật Bản và đƣờng hƣớng hợp tác phòng vệ Mỹ-Nhật, công trình còn cho thấy mô hình chính trị quan liêu đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp chính sách phòng vệ của 8 Nhật Bản cũng nhƣ những điểm tƣơng đồng và khác biệt trong việc hoạch định chính sách giữa Nhật Bản và Mỹ.

Công trình thứ hai là bài viết “Japan‟s changing security policy: An overall view” (Chính sách an ninh đang thay đổi của Nhật Bản: Một cái nhìn tổng thể) của Sharif Shuja đăng trên Contemporary Asian Studies, Số 1, 2006. Với cách tiếp cận lấy quốc gia làm trung tâm và quan điểm của chủ nghĩa hiện thực, bài viết đã xem xét sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản qua các giai đoạn, đặc biệt chú trọng giai đoạn Thủ tƣớng Koizumi lên nắm quyền. Bài viết cho rằng dƣới sự lãnh đạo của chính quyền Koizumi, Nhật Bản đã có những đánh giá thực tế và cứng rắn hơn về nhu cầu an ninh cũng nhƣ những lợi ích dài hạn của mình. (2) Nhóm công trình đi sâu phân tích nội dung của các bản Đại cương chương trình phòng thủ quốc gia của Nhật Bản Nhóm công trình này gồm các bài viết tiêu biểu nhƣ “Japan‟s national security policy: New directions, Old restrictions” (Chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản: Định hƣớng mới, hạn chế cũ) của Yasuhiro Matsuda, Asia Pacific Bulletin, số 95, 23/2/2011 với những phân tích so sánh bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia 2010 với bản báo cáo “Tầm nhìn của Nhật Bản về những khả năng an ninh và phòng vệ tƣơng lai trong kỷ nguyên mới: Hƣớng tới một quốc gia kiến tạo hòa bình” (hay còn gọi là Báo cáo Sato) để từ những điểm chồng lấn giữa hai văn bản này rút ra những định hƣớng cho chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản, còn từ những khoảng cách giữa chúng làm rõ những hạn chế cũ vẫn đang tồn tại.

Ngoài ra, còn phải kể đến bài viết “Japan‟s defense and security policies: What‟s old, what‟s new, what‟s ahead” (Chính sách an ninh và phòng vệ của Nhật Bản: Cái gì cũ, cái gì mới, cái gì sắp tới) của Axel Berkofsky đăng trên Konrad-Adenauer Stiftung, 2/2012. Công trình này phân 9 tích những nội dung thay đổi quan trọng trong bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia năm 2010 so với bản Đại cƣơng cũ năm 2004, nhấn mạnh vào các điểm nhƣ tái cấu trúc và phân bổ lực lƣợng quân sự, nới lỏng lệnh cấm xuất khẩu vũ khí, mở rộng đóng góp cho an ninh khu vực và toàn cầu. Tƣơng tự, bài viết “Japan‟s strategy of dynamic deterrence and defense forces” (Chiến lƣợc ngăn chặn tích cực và lực lƣợng phòng vệ của Nhật Bản) của Douglas John McIntyre đăng trên Features, số 65, quý 2, 2012 cũng là một công trình xem xét những điều chỉnh trong bản Đại cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia năm 2010 của Nhật Bản so với trƣớc, đồng thời chỉ ra những giá trị cốt lõi và lợi ích sống còn của cƣờng quốc này. Bài viết cho rằng bản Đại cƣơng năm 2010 đã cho thấy “một Nhật Bản đang trỗi dậy tìm kiếm sự tự trị và thanh thế thông qua sức mạnh quốc gia”.

(3) Nhóm công trình nghiên cứu những nhân tố có ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách an ninh-quốc phòng của Nhật Bản Các công trình này bao gồm thứ nhất là cuốn Japan‟s National Security Policy Infrastructure: Can Tokyo meet Washington‟s expectations (Cơ sở hạ tầng chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản: Liệu Tokyo có thể đáp lại những mong đợi của Washington hay không?) của tác giả Yuki Tatsumi (The Henry L. Công trình đã phân tích một số nhân tố bên trong và bên ngoài tác động đến việc hình thành chính sách an ninh quốc gia của Nhật Bản, đồng thời xem xét một cách hệ thống sự phát triển của các cơ quan phòng vệ dân sự, quân sự và cộng đồng tình báo cũng nhƣ khuôn khổ pháp lý điều chỉnh chính sách này. Bên cạnh đó, công trình cũng đánh giá về mức độ tiến triển của các cơ quan hiện tại đã tạo ra một cơ sở hạ tầng an ninh quốc gia chặt chẽ có khả năng đạt đƣợc những mục tiêu chính sách của Nhật Bản. Đặc biệt, công trình còn xem xét “khoảng cách mong đợi” giữa Tokyo 10 và Washington về khả năng và sự sẵn sàng đảm nhiệm các trách nhiệm mới trong liên minh của Nhật Bản.

Thứ hai là bài viết “Japan‟s security policy: from a peace state to an international state” (Chính sách an ninh của Nhật Bản: từ một quốc gia hòa bình đến một quốc gia quốc tế) của Bhubhindar Singh đăng trên The Pacific Review, tập 21, số 3, 2008 với nội dung nhấn mạnh nhân tố chủ yếu dẫn đến sự điều chỉnh chính sách an ninh của Nhật Bản là do thay đổi trong nhận thức về an ninh của nƣớc Nhật. Để chứng tỏ về sự thay đổi này bài viết đã đối chiếu các chuẩn mực trong ba lĩnh vực xác định chính sách an ninh của Nhật Bản bao gồm: định nghĩa của Nhật Bản về an ninh; đóng góp của Nhật Bản về mặt quân sự cho các vấn đề an ninh khu vực và quốc tế; và cấp độ cơ quan (kiểm soát) Nhật Bản có trong chính sách an ninh của mình. Thứ ba là báo cáo nghiên cứu phối hợp giữa Trƣờng Hải quân Mỹ và Trung tâm Stimson năm 2012 nhan đề “How does the Democratic Party of Japan affect security policy?” (Đảng Dân chủ Nhật Bản có ảnh hƣởng thế nào đối với chính sách an ninh?) của hai học giả Rober Weiner và Yuki Tatsumi (PASCC Report, Naval Post Graduate School and Stimson Center, July 2012). Công trình này đã đi sâu xem xét những quan điểm chính sách, cơ cấu đảng phái và kiểu hoạch định chính sách của Đảng Dân chủ Nhật Bản (DPJ) đã ảnh hƣởng đến việc hoạch định chính sách an ninh của nƣớc Nhật nhƣ thế nào kể từ khi đảng này lên nắm quyền.

Ngoài ra, từ những điểm khác biệt qua các lần điều chỉnh các bản Đề cƣơng chƣơng trình phòng thủ quốc gia, báo cáo còn rút ra những gợi ý cho việc hoạch định chính sách an ninh trong tƣơng lai của Nhật Bản. Đây là công trình đƣợc viết từ đầu thập niên 90, ngay sau khi Chiến tranh lạnh vừa kết thúc với những đánh giá về tầm quan trọng của khu vực Đông Nam Á mà cụ thể là các nƣớc ASEAN trong chính sách an ninh của Nhật Bản trong giai đoạn mới, đồng thời xem xét khả năng ảnh hƣởng của việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách đối với khu vực nói chung và đối với bản thân nƣớc Nhật nói riêng. Tiếp theo là cuốn Japan‟s security policy and the ASEAN Regional Forum: The search for multilateral security in the Asia-Pacific (Chính sách an ninh của Nhật Bản và Diễn đàn khu vực ASEAN: Tìm kiếm an ninh đa phƣơng ở Châu Á-Thái Bình Dƣơng) của Takeshi Yuzawa (Nxb Routledge, 2007). Công trình này xem xét những phát triển trong chính sách an ninh của Nhật Bản sau Chiến tranh lạnh với sự tham gia vào chủ nghĩa an ninh đa phƣơng ở Châu Á-Thái Bình Dƣơng, cụ thể là Diễn đàn an ninh khu vực ASEAN (ARF).