Luận văn nâng cao hiệu quả truyền thông bảo vệ môi trường cho cộng đồng người mạ khu vực vườn quốc gia cát tiên trường hợp xã tà lài huyện tân phú tỉnh đồng nai

Luận văn phân tích hiệu quả truyền thông bảo vệ môi trường cho cộng đồng người Mạ tại xã Tà Lài, Vườn Quốc gia Cát Tiên, tỉnh Đồng Nai.

• Người hướng dẫn: PGS.TS Lâm Nhân
• Trường học: Đại học Văn hóa TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Chiến Lược Nâng Cao Hiệu Quả Truyền Thông Bảo Vệ Môi Trường Cho Cộng Đồng Người Mạ Tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: TP.Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• Bố cục luận văn
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm thao tác
• 1.2. Quan điểm tiếp cận cộng đồng, phát triển cộng đồng
• 1.3. Tổng quan về địa bàn, cư dân nghiên cứu
• 1.4. Khái quát xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 1.5. Tổng quan về Vườn Quốc gia Cát Tiên
• 1.6. Người Mạ xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 2. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG
• 2.1. BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI NGƯỜI MẠ
• 2.1.1. TẠI XÃ TÀ LÀI, HUYỆN TÂN PHÚ, TỈNH ĐỒNG NAI
• 2.1.2. Nhận thức về môi trường và bảo vệ môi trường của người Mạ xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 2.1.3. Nhận thực về vai trò và ứng xử đối với môi trường
• 2.1.4. Nhận thức về bảo vệ môi trường của người Mạ
• 2.1.5. Hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường ở xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 2.1.6. Các hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường
• 2.1.7. Người Mạ tham gia hoạt động bảo vệ môi trường
• 2.1.8. Thực trạng hoạt động bảo vệ môi trường VQG Cát Tiên của người Mạ xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 2.1.9. Tình trạng khai thác nguồn tài nguyên môi trường
• 2.1.10. Những nguy cơ đối với tài nguyên môi trường
• 2.1.11. Đánh giá hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường tại xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 2.1.11.1. Về hình thức truyền thông
• 2.1.11.2. Về sử dụng ngôn ngữ truyền thông
• 2.1.11.3. Về thời gian truyền thông
• 2.1.11.4. Về tính hiệu quả truyền thông
• 3. NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO NHẬN THỨC
• 3.1. TRONG TRUYỀN THÔNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI NGƯỜI MẠ TẠI XÃ TÀ LÀI, HUYỆN TÂN PHÚ, TỈNH ĐỒNG NAI
• 3.1.1. Những tác động từ chính sách kinh tế, văn hóa xã hội và khoa học công nghệ đối với người Mạ
• 3.1.1.1. Chính sách kinh tế
• 3.1.1.2. Chính sách văn hóa – xã hội
• 3.1.1.3. Sự phát triển của khoa học kỹ thuật, công nghệ
• 3.1.2. Đề xuất giải pháp, truyền thông nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường đối với người Mạ xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai
• 3.1.2.1. Chọn địa điểm, thời gian thích hợp với tập quán trong truyền thông bảo vệ môi trường trực tiếp với người Mạ
• 3.1.2.2. Truyền thông bảo vệ môi trường thông qua tài liệu gắn liền với tập quán sinh hoạt, sản xuất, tri thức của người Mạ
• 3.1.2.3. Xây dựng sản phẩm truyền thông phù hợp với văn hóa, sinh kế của người Mạ
• 3.1.2.4. Xây dựng sản phẩm truyền thông loại hình phim tư liệu gắn với văn hóa và nâng cao sinh kế, trách nhiệm bảo vệ môi trường đối với người Mạ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Truyền thông bảo vệ môi trường

Truyền thông bảo vệ môi trường là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành động bảo vệ môi trường. Tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên, việc truyền thông hiệu quả đối với cộng đồng người Mạ đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động truyền thông hiện nay chưa thực sự phù hợp với đặc thù văn hóa và tập quán của người Mạ, dẫn đến hiệu quả thấp. Cần xây dựng chiến lược truyền thông phù hợp, kết hợp giữa giáo dục môi trường và tuyên truyền bảo vệ môi trường, để tăng cường nhận thức cộng đồng.

1.1. Nhận thức về bảo vệ môi trường

Nhận thức của cộng đồng người Mạ về bảo vệ môi trường còn hạn chế. Nhiều người dân vẫn tham gia vào các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên như săn bắn, chăn thả gia súc, và khai thác lâm sản. Điều này gây áp lực lớn đến công tác bảo tồn tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên. Cần có các chương trình giáo dục môi trường phù hợp với văn hóa và tập quán của người Mạ để nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi.

1.2. Hoạt động truyền thông hiện tại

Các hoạt động truyền thông hiện nay tại xã Tà Lài chủ yếu dựa trên hình thức truyền thông đại chúng, chưa chú trọng đến đặc thù văn hóa của cộng đồng người Mạ. Việc sử dụng ngôn ngữ và thời gian truyền thông chưa phù hợp, dẫn đến hiệu quả thấp. Cần xây dựng các sản phẩm truyền thông gắn liền với tập quán sinh hoạt và sản xuất của người Mạ để tăng tính hiệu quả.

II. Chiến lược nâng cao hiệu quả truyền thông

Để nâng cao hiệu quả truyền thông bảo vệ môi trường, cần xây dựng chiến lược truyền thông phù hợp với đặc thù văn hóa và kinh tế của cộng đồng người Mạ. Các giải pháp cần tập trung vào việc chọn địa điểm, thời gian truyền thông phù hợp, sử dụng ngôn ngữ và hình thức truyền thông gần gũi với văn hóa bản địa. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác cộng đồng để người dân tự nhận thức và tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

2.1. Xây dựng sản phẩm truyền thông phù hợp

Cần xây dựng các sản phẩm truyền thông như phim tư liệu, tài liệu giáo dục gắn liền với văn hóa và sinh kế của cộng đồng người Mạ. Các sản phẩm này cần phản ánh được giá trị bảo vệ môi trường và trách nhiệm của người dân trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên.

2.2. Tăng cường hợp tác cộng đồng

Hợp tác cộng đồng là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả truyền thông. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, từ đó nâng cao nhận thức và trách nhiệm của họ. Các chương trình hợp tác cần được thiết kế dựa trên nhu cầu và đặc thù văn hóa của cộng đồng người Mạ.

III. Phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong việc bảo vệ môi trường tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên. Cần kết hợp giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương để đảm bảo sự cân bằng. Các chương trình bảo vệ môi trường cần được thiết kế dựa trên tri thức địa phương và kinh nghiệm truyền thống của cộng đồng người Mạ, từ đó tạo ra các giải pháp bền vững và hiệu quả.

3.1. Tri thức địa phương và bảo vệ môi trường

Tri thức địa phương của cộng đồng người Mạ trong canh tác rẫy và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên có giá trị lớn trong việc phát triển bền vững. Cần khai thác và ứng dụng các tri thức này vào các chương trình bảo vệ môi trường để tăng tính hiệu quả và sự tham gia của người dân.

3.2. Các chương trình bảo vệ môi trường

Các chương trình bảo vệ môi trường cần được thiết kế dựa trên nhu cầu và đặc thù của cộng đồng người Mạ. Cần kết hợp giữa giáo dục môi trường, tuyên truyền bảo vệ môi trường và các hoạt động thực tiễn để tạo ra sự thay đổi tích cực trong nhận thức và hành vi của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn Quốc gia Cát Tiên (VQG Cát Tiên) có diện tích 71.920 ha, trải dài trên địa bàn ba tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng và Bình Phước, là một trong những khu bảo tồn thiên nhiên quan trọng của Việt Nam với hệ sinh thái đa dạng và phong phú. Được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới từ năm 2001 và khu đất ngập nước Bàu Sấu thuộc VQG được công nhận theo Công ước Ramsar năm 2005, VQG Cát Tiên giữ vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường tự nhiên khu vực Đông Nam Bộ. Tuy nhiên, hồ sơ đề nghị công nhận VQG Cát Tiên là Di sản thiên nhiên thế giới vào năm 2013 không được thông qua do chưa đáp ứng các tiêu chuẩn về quản lý và bảo vệ, đồng thời phải đối mặt với các mối đe dọa như khai thác tài nguyên trái phép, du lịch thiếu kiểm soát và săn bắn động vật hoang dã.

Cộng đồng người Mạ tại xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai, cư trú trong vùng đệm của VQG Cát Tiên, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, nhận thức về bảo vệ môi trường của cộng đồng này còn hạn chế, các hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường chưa thực sự phù hợp với đặc thù văn hóa và điều kiện sinh sống của người Mạ. Nghiên cứu nhằm mục tiêu đánh giá thực trạng hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường đối với cộng đồng người Mạ tại xã Tà Lài trong giai đoạn 2010-2018, làm rõ các yếu tố tác động và đề xuất các giải pháp truyền thông phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, góp phần phát triển bền vững VQG Cát Tiên.

Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng các chính sách quản lý văn hóa và môi trường, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng dân tộc thiểu số về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về truyền thông, văn hóa cộng đồng và quản lý văn hóa nhằm phân tích hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường trong cộng đồng người Mạ.

• Lý thuyết truyền thông: Truyền thông được hiểu là quá trình trao đổi thông tin, tư tưởng và tình cảm nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của đối tượng truyền thông. Quan điểm truyền thông hai chiều, liên tục và bình thông nhau được áp dụng để đánh giá hiệu quả truyền thông trong cộng đồng.

• Lý thuyết văn hóa và quản lý văn hóa: Văn hóa được xem là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua lịch sử, bao gồm văn hóa vật thể và phi vật thể. Quản lý văn hóa là sự tác động chủ quan của các chủ thể quản lý nhằm bảo đảm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội. Luận văn tập trung vào đặc trưng văn hóa của người Mạ để xây dựng các giải pháp truyền thông phù hợp.

• Lý thuyết cộng đồng và phát triển cộng đồng: Cộng đồng được định nghĩa là tổ chức xã hội gồm các cá nhân có chung lợi ích, điều kiện sinh tồn và giá trị văn hóa. Phát triển cộng đồng hướng đến nâng cao nhận thức, năng lực và sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Các khái niệm chính bao gồm: thông tin, truyền thông, văn hóa, bảo vệ môi trường, cộng đồng, phát triển cộng đồng, tri thức bản địa, luật tục bảo vệ rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng, chủ yếu dựa trên phương pháp dân tộc học/nhân học và điều tra xã hội học.

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ khảo sát 100 phiếu điều tra trên tổng số 188 hộ dân người Mạ tại xã Tà Lài, phỏng vấn sâu các già làng, người có chức trách, các nhà quản lý và chuyên gia, cùng các tài liệu thứ cấp trong và ngoài nước.

• Phương pháp phân tích: Phân tích định tính qua quan sát, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm để hiểu sâu sắc về nhận thức, hành vi và văn hóa cộng đồng. Phân tích định lượng qua bảng hỏi khảo sát để đánh giá mức độ nhận thức, thái độ và thực trạng truyền thông bảo vệ môi trường.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung trong giai đoạn 2010-2018, với các bước thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất giải pháp được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian này.

• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp dân tộc học/nhân học giúp tiếp cận sâu sắc đặc trưng văn hóa và tri thức bản địa của người Mạ, trong khi điều tra xã hội học cung cấp số liệu tổng quan, khách quan về nhận thức và thực trạng truyền thông.

Ngoài ra, phương pháp chuyên gia và đánh giá nhanh có sự tham gia của cộng đồng (PRA) được sử dụng để bổ sung thông tin và kiểm chứng kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức về vai trò của rừng và môi trường: 96% người Mạ cho rằng rừng cung cấp thực phẩm cho gia đình, 78,6% nhận định rừng cung cấp vật liệu làm nhà và vật dụng, 57,3% cho rằng rừng cung cấp chất đốt. 82,4% ý kiến đánh giá bảo vệ rừng nhằm mục đích bảo vệ môi trường tự nhiên, 72,7% bảo vệ động vật, 68,8% bảo vệ thực vật.

2. Thái độ đối với hành vi khai thác tài nguyên: 41,9% người Mạ đánh giá hành vi đốt rừng làm rẫy là vi phạm luật lệ, 90,3% không đồng ý với việc chặt cây và bán lại, 82,9% không đồng ý đốt rừng làm rẫy, 70,9% không đồng ý săn bắt thú rừng. 78% cho rằng tự do khai thác tài nguyên rừng sẽ làm cạn kiệt tài nguyên.

3. Thực trạng tài nguyên rừng: So với năm 2010, 57% người Mạ đánh giá cây gỗ quý trở nên nghèo nàn, 34,7% đánh giá cây gỗ nhỏ cũng suy giảm. Trong khi đó, 60,8% cho rằng các loại rau, củ, quả vẫn phong phú, 54,8% đánh giá tre, nứa ổn định. Động vật lớn bị đánh giá nghèo nàn bởi 59,3%, động vật nhỏ 41,5%, cá sông suối ít bị ảnh hưởng (11%).

4. Hiệu quả hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường: Hoạt động truyền thông hiện nay còn mang tính rập khuôn, chưa phù hợp với đặc thù văn hóa người Mạ. Việc sử dụng ngôn ngữ, hình thức truyền thông chưa khai thác tri thức bản địa và tập quán sinh hoạt của cộng đồng, dẫn đến hiệu quả truyền thông chưa cao.

Thảo luận kết quả

Nhận thức cao về vai trò của rừng và môi trường cho thấy người Mạ có nền tảng văn hóa và tri thức bản địa sâu sắc trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, sự suy giảm tài nguyên gỗ quý và động vật lớn phản ánh áp lực khai thác và các mối đe dọa từ hoạt động kinh tế hiện đại. Thái độ phản đối các hành vi phá hoại rừng cho thấy ý thức bảo vệ môi trường đang được nâng cao, phù hợp với các quy định pháp luật và luật tục truyền thống.

Hoạt động truyền thông bảo vệ môi trường chưa thực sự hiệu quả do chưa dựa trên đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ và tập quán của người Mạ. So sánh với các nghiên cứu về truyền thông cộng đồng dân tộc thiểu số khác, việc áp dụng mô hình truyền thông hai chiều, sử dụng ngôn ngữ bản địa và kết hợp tri thức truyền thống được khuyến nghị để nâng cao hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện tỷ lệ nhận thức về vai trò rừng, thái độ đối với hành vi khai thác tài nguyên, đánh giá tài nguyên rừng qua các năm, và mức độ hiệu quả truyền thông. Bảng tổng hợp các hành vi vi phạm luật tục và hình phạt cũng minh họa rõ nét các quy định truyền thống trong bảo vệ rừng.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các chương trình truyền thông phù hợp với văn hóa người Mạ, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý và bảo vệ môi trường, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững VQG Cát Tiên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển sản phẩm truyền thông phù hợp văn hóa người Mạ
   Thiết kế tài liệu, phim tư liệu và các hình thức truyền thông sử dụng ngôn ngữ bản địa, gắn liền với tập quán sinh hoạt và tri thức truyền thống của người Mạ. Mục tiêu nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường trong vòng 2 năm, do Ban Quản lý VQG Cát Tiên phối hợp với các tổ chức văn hóa thực hiện.

2. Tổ chức các hoạt động truyền thông trực tiếp tại địa phương
   Lựa chọn thời điểm và địa điểm phù hợp với lịch sinh hoạt cộng đồng để tổ chức hội thảo, thảo luận nhóm, trình chiếu phim và các hoạt động giáo dục môi trường. Mục tiêu tăng cường sự tham gia của ít nhất 80% hộ dân trong 1 năm, do chính quyền xã và các tổ chức cộng đồng chủ trì.

3. Đào tạo cán bộ truyền thông và cộng tác viên bản địa
   Tập huấn kỹ năng truyền thông, kiến thức bảo vệ môi trường cho cán bộ xã, già làng, người có uy tín trong cộng đồng người Mạ để họ trở thành những tuyên truyền viên hiệu quả. Mục tiêu hoàn thành đào tạo cho 20 cán bộ trong 6 tháng, do Sở Văn hóa và Ban Quản lý VQG Cát Tiên phối hợp thực hiện.

4. Xây dựng mô hình quản lý và giám sát cộng đồng
   Thiết lập các nhóm giám sát bảo vệ rừng và môi trường do cộng đồng người Mạ quản lý, kết hợp với lực lượng kiểm lâm để phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm. Mục tiêu giảm 30% các vụ vi phạm trong 2 năm, do Ban Quản lý VQG Cát Tiên và chính quyền địa phương phối hợp triển khai.

5. Tăng cường chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững
   Hỗ trợ người Mạ phát triển các nghề thủ công truyền thống, du lịch sinh thái cộng đồng nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Mục tiêu nâng cao thu nhập bình quân hộ gia đình người Mạ 20% trong 3 năm, do các cơ quan chức năng và tổ chức phi chính phủ thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách bảo vệ môi trường
   Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng các chính sách truyền thông và quản lý bảo vệ tài nguyên thiên nhiên phù hợp với đặc thù văn hóa dân tộc thiểu số.

2. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan truyền thông
   Tài liệu giúp thiết kế các chương trình truyền thông hiệu quả, phù hợp với cộng đồng người Mạ và các dân tộc thiểu số khác, góp phần nâng cao nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường.

3. Nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội học
   Luận văn cung cấp dữ liệu phong phú về văn hóa, tri thức bản địa và thực trạng truyền thông trong cộng đồng người Mạ, là nguồn tham khảo quý giá cho các nghiên cứu liên ngành.

4. Cộng đồng người Mạ và các dân tộc thiểu số vùng đệm VQG Cát Tiên
   Giúp hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong bảo vệ môi trường, đồng thời tiếp cận các giải pháp truyền thông và phát triển bền vững phù hợp với văn hóa và điều kiện sinh sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần nghiên cứu truyền thông bảo vệ môi trường riêng cho cộng đồng người Mạ?
   Người Mạ có đặc trưng văn hóa, ngôn ngữ và tập quán riêng biệt, do đó các chương trình truyền thông chung chung không đạt hiệu quả cao. Nghiên cứu giúp xây dựng phương pháp truyền thông phù hợp, tăng cường nhận thức và hành vi bảo vệ môi trường.

2. Những yếu tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả truyền thông bảo vệ môi trường tại xã Tà Lài?
   Bao gồm đặc điểm văn hóa, trình độ nhận thức, ngôn ngữ sử dụng, hình thức truyền thông, thời gian và địa điểm tổ chức, cũng như sự tham gia của cộng đồng và cán bộ truyền thông bản địa.

3. Người Mạ nhận thức như thế nào về vai trò của rừng?
   Hầu hết người Mạ nhận thức rừng là nguồn cung cấp thực phẩm, vật liệu xây dựng, chất đốt và nơi cư trú của thần linh. Họ đánh giá cao vai trò bảo vệ môi trường, động thực vật và nguồn nước từ rừng.

4. Các hành vi nào bị người Mạ phản đối trong khai thác tài nguyên rừng?
   Người Mạ không đồng ý với việc chặt cây và bán lại, đốt rừng làm rẫy, săn bắt thú rừng trái phép, vì những hành vi này gây suy giảm tài nguyên và vi phạm luật tục truyền thống.

5. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả truyền thông bảo vệ môi trường?
   Bao gồm phát triển sản phẩm truyền thông phù hợp văn hóa, tổ chức truyền thông trực tiếp tại địa phương, đào tạo cán bộ truyền thông bản địa, xây dựng mô hình giám sát cộng đồng và hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa nguồn tư liệu về truyền thông bảo vệ môi trường cho cộng đồng người Mạ tại xã Tà Lài, góp phần làm rõ thực trạng nhận thức và hoạt động truyền thông trong giai đoạn 2010-2018.
• Người Mạ có nhận thức sâu sắc về vai trò của rừng và môi trường, đồng thời có luật tục bảo vệ tài nguyên rừng truyền thống, nhưng tài nguyên đang bị suy giảm do áp lực khai thác.
• Hoạt động truyền thông hiện nay chưa phù hợp với đặc thù văn hóa và tập quán của người Mạ, dẫn đến hiệu quả chưa cao.
• Đề xuất các giải pháp truyền thông dựa trên nền tảng văn hóa, ngôn ngữ bản địa và sự tham gia cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức và bảo vệ môi trường bền vững.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp truyền thông, đào tạo cán bộ bản địa và xây dựng mô hình quản lý cộng đồng trong vòng 1-3 năm tới.

Kêu gọi hành động: Các nhà quản lý, tổ chức truyền thông

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận Khi thực hiện luận văn, chọn đối tượng nghiên cứu là hoạt động thông tin và truyền thông bảo vệ môi trường cho cộng đồng người Mạ khu vực VQG Cát Tiên - trường hợp xã Tà Lài, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai trên góc độ của Quản lý Văn hóa, có một số thuật ngữ cần được xác định rõ trong hướng tiếp cận. Vì vậy, chúng tôi xác định những từ khóa: Thông tin, truyền thông, văn hóa, hoạt động văn hóa, môi trường tự nhiên và bảo vệ môi trường, phát triển cộng đồng trong quan điểm tiếp cận với những lý thuyết của các nhà nghiên cứu đã công bố mà chúng tôi tham khảo qua tài liệu hay được giảng dạy. Đặc biệt, khi sử dụng những khái niệm trong luận văn cần biện giải, khi Việt Nam có những luật tương ứng, đề cập, tôi sử dụng từ ngữ, cách giải thích theo luật định.

Các khái niệm thao tác - Khái niệm về thông tin Theo Ala - từ điển giải nghĩa thư viện học và tin học Anh - Việt, thuật ngữ Imfomarmation với ngữ nghĩa tiếng Việt có thể hiểu là thông tin, tin tức, dữ kiện là “Tất cả những ý tưởng, những sự kiện, và những công việc của trí óc tưởng tượng ra, đã được truyền đạt, ghi nhận, ấn loát và phát hành một cách chính thức hay không chính thức nào” [1:105-106]. Trên quan điểm của triết học, thông tin được hiểu theo cách lý giải của Đoàn Phan Tân “là sự phản ánh của tự nhiên và xã hội (thế giới vật chất), bằng ngôn từ, ký hiệu, hình ảnh v.v… hay nói rộng ra hơn bằng tất cả các phương tiên tác động lên giác quan con người”[28:14]. Thông tin có những thuộc tính và hiện nay trong thời đại công nghệ phát triển, thông tin trở thành nguồn lực trong xã hội khi con người 15 biết khai thác phù hợp. “Cùng với sự phát triển của các phương tiện truyền và xử lý thông tin, một ngành khoa học lý thuyết hình thành, phát triển và trở thành đối tượng của nhiều nghiên cứu sâu sắc là Lý thuyết thông tin” [28:43].

Thông tin học là ngành học quan trọng của các đối tượng nghiên cứu về xã hội. Trên cơ sở thông tin, nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt về truyền thông đã thực hiện nhiều chương trình truyền thông hiêu quả khi gắn kết trong sự tương hỗ giữa các ngành học khác. Khi thực hiện luận văn, các ghi nhận từ cá nhân, cơ quan chức trách ở địa bàn nghiên cứu cung cấp, những dữ liệu thu thập qua báo cáo được xem là đơn vị thông tin để thu thập và xử lý. Từ kết quả phân tích thông tin liên quan, tác giả để xuất những giải pháp truyền thông hiệu quả trên dữ liệu thông tin được phân tích để hướng đến: thông tin hữu ích, sử dụng hiệu quả, truyền thông phù hợp với cách thức quản lý và đối tượng tiếp nhận.

- Khái niệm về truyền thông Tác giả áp dụng quan điểm “Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm,… chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân, của nhóm, của cộng đồng và xã hội” [11:4]. Lĩnh hội quan điểm này, luận văn sẽ tiếp cận góc độ truyền thông là quá trình chia sẻ, trao đổi hai chiều, diễn ra liên tục giữa chủ thể truyền thông và đối tượng truyền thông.Quá trình chia sẻ, trao đổi hai chiều ấy có thể được hình dung qua nguyên tắc bình thông nhau.Khi có sự chênh lệch trong nhận thức, hiểu biết… giữa chủ thể và đối tượng truyền thông gắn với nhu cầu chia sẻ, trao đổi thì hoạt động truyền thông diễn ra. Quá trình truyền thông vì vậy chỉ kết thúc khi đã đạt được sự cân bằng trong nhận thức, hiểu biết,… giữa chủ thể và đối tượng truyền thông. Về mục đích, truyền thông hướng đến những hiểu biết chung nhằm 16 thay đổi thái độ, nhận thức, hành vi của đối tượng truyền thông và tạo định hướng cho công chúng.

- Khái niệm văn hóa, quản lý văn hóa Từ nhiều góc độ, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa về văn hóa trên cơ sở: bản chất, thuộc tính, đặc điểm, chức năng, giá trị, lĩnh vực, quy luật. Mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau về các hoạt động của con người. Theo Federico Mayor (Tổng Giám đốc UNESCO/Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dụccủa Liên hiệp quốc): “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại, qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu, những yếu tố xác định đặc tính riêng củatừng dân tộc”[39]. Có thể khái quát Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [29:25] Văn hóa bao gồm hai lĩnh vực: vật thể và phi vật thể.

Luật Di sản văn hóa của Việt Nam (năm 2001 và sửa đổi, bổ sung năm 2009) xác định Di sản văn hoá vật thể: “Là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia” [25] và Di sản văn hóa phi vật thể: “Là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác; bao gồm: tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, 17 về văn hoá ẩm thực, về trang phục tuyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác”[25]. Có thể nêu lên những đặc điểm chủ yếu của văn hóa như sau: Văn hoá là một bộ phận gắn liền với cuộc sống và nhận thức của cá nhân và cộng đồng người; Văn hóa là một hoạt động sáng tạo chỉ riêng con người mới có, con người là chủ thể sáng tạo văn hóa; Hoạt động sáng tạo văn hóa bao trùm lên mọi lĩnh vực cuả đời sống con người trong cộng đồng: đời sống vật chất, đời sống xã hội và đời sống tinh thần; Thành tựu của những hoạt động sáng tạo đó là hệ thống các giá trị văn hóa. Các giá trị văn hóa bao giờ cũng được truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác bằng con đường giáo dục; Văn hóa của mỗi cộng đồng người (tộc người) có những đặc tính riêng hình thành trong lịch sử, hình thành nên những đặc trưng phân biệt cộng đồng người này với cộng đồng người khác. Nội dung nghiên cứu của luận văn liên quan đến tộc người Mạ, cư dân sinh sống lâu đời ở Đồng Nai, là một trong 54 thành phần làm nên bức tranh đa dạng về dân tộc của Việt Nam.

Cộng đồng người Mạ ở xã Tà Lài nói riêng, của Việt Nam nói chung trong quá trình sinh tồn trải qua nhiều thời kỳ đã tạo nên những nét văn hóa của cộng đồng trên nhiều lĩnh vực. Văn hóa của người Mạ có những nét độc đáo phản ánh bản sắc tộc người đồng thời có những điểm tương đồng, có sự tiếp biến, giao thoa với văn hóa các tộc người khác. Trong các thời kỳ lịch sử, các thể chế quản lý của Việt Nam đều đưa ra những chính sách quản lý về văn hóa. Từ sau năm 1945, Việt Nam đã có những chính sách quản lý về văn hóa nhằm đáp ứng xây dựng con người theo đường lối xây dựng Xã hội chủ nghĩa.

Từ năm 1975, khi đất nước thống nhất, Việt Nam tiến hành quản lý văn hóa nhằm xây dựng con người mới, xã hội mới.Từ khi thực hiện đường lối đổi mới (từ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI/1986), lĩnh vực văn hóa nói chung, di sản văn hóa nói riêng, được 18 nhà nước Việt Nam tiếp tục quan tâm trong quá trình phát triển đất nước. Tháng 7 năm 1998, Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam ra Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) nêu ra 5 quan điểm cơ bản chỉ đạo, 10 nhiệm vụ cụ thể và 4 giải pháp lớn để xây dựng và phát triển nền văn hoá trong thời kỳ mới. Về quản lý văn hóa, luận văn tiếp cận quan điểm của tác giả Phan Hồng Giang, Bùi Hoài Sơn “Quản lý văn hóa được hiểu là sự tác động chủ quan bằng nhiều hình thức, phương pháp của chủ thể quản lý (các cơ quan Đảng, nhà nước, đoàn thể, các cơ cấu dân sự, các cá nhân được trao quyền và trách nhiệm quản lý) đối với khách thể (là mọi thành tố tham gia và làm nên đời sống văn hóa) nhằm đạt được mục tiêu mong muốn (bảo đảm văn hóa là nên tảng tinh thần của xã hội, nâng cao vị thế quốc gia, cải thiện chất lượng sống của người dân. Vận dụng quan điểm này, tác giả muốn lý giải việc thông tin, truyền thông đến đồng bào dân tộc thiểu số cần phải tiếp cận từ góc độ văn hóa của tộc người.

Trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu đặc trưng văn hóa tộc người để từ đó có cơ sở đưa ra những chính sách quản lý phù hợp, mang lại hiệu quả mà cụ thể là trong lĩnh vực thông tin, truyền thông về bảo vệ môi trường trong bối cảnh hiện nay. - Khái niệm về bảo vệ môi trường Nội dung luận văn có liên quan đến bảo vệ môi trường nên tham khảo Luật Bảo vệ môi trường của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngày 23/6/2014, Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ môi trường [24]theo Nghị quyết số 55/2014/QH 13, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2015. Trong Luật này nêu rõ về khái niệm từ ngữ liên quan đến bảo vệ môi trường.