Chế Độ Tự Quản Địa Phương Trên Thế Giới và Vấn Đề Áp Dụng Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Chế độ tự quản địa phương trên thế giới và vấn đề áp dụng trong đổi mới tổ chức chính quyền địa, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Nguyễn Thị Thiện Trí
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Cửu Việt
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hiến Pháp và Luật Hành Chính
• Đề tài: Chế Độ Tự Quản Địa Phương: Kinh Nghiệm và Ứng Dụng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TỰ QUẢN ĐỊA PHƯƠNG
• 2.1. Khái niệm chế độ tự quản địa phương
• 2.1.1. Định nghĩa tự quản địa phương
• 2.1.2. Cơ sở của chế độ tự quản địa phương
• 2.1.2.1. Phi tập trung hóa quản lý địa phương – xu hướng toàn cầu
• 2.1.2.2. Phân chia đơn vị hành chính - lãnh thổ thành đơn vị hành chính - lãnh thổ tự nhiên và đơn vị hành chính - lãnh thổ nhân tạo là cơ sở về tổ chức chế độ tự quản địa phương
• 2.1.2.3. Lý thuyết quyền tự nhiên và tính phi nhà nước của chế độ tự quản địa phương
• 2.1.2.3.1. Lý thuyết quyền tự nhiên và chế độ tự quản địa phương
• 2.1.2.3.2. Tính phi nhà nước của chế độ tự quản địa phương
• 2.1.3. Đặc trưng của chế độ tự quản địa phương
• 2.2. Nguyên tắc, nội dung và phạm vi tự quản của chế độ tự quản địa phương
• 2.2.1. Nguyên tắc của chế độ tự quản địa phương
• 2.2.2. Các nội dung tự quản của chế độ tự quản địa phương
• 2.2.2.1. Tự quản về chính trị
• 2.2.2.2. Tự quản về hành chính
• 2.2.2.3. Tự quản về tài chính
• 2.2.3. Phạm vi tự quản của chế độ tự quản địa phương
• 2.3. Bảo đảm, bảo vệ và cơ chế kiểm soát tự quản địa phương
• 2.3.1. Bảo đảm, bảo vệ quyền tự quản của địa phương
• 2.3.1.1. Bảo đảm quyền tự quản của địa phương
• 2.3.1.2. Bảo vệ quyền tự quản của địa phương
• 2.3.2. Kiểm soát đối với cơ quan tự quản địa phương
• 2.4. Vai trò và hạn chế của chế độ tự quản địa phương
• 2.4.1. Vai trò của chế độ tự quản địa phương
• 2.4.2. Những hạn chế của chế độ tự quản địa phương
• 3. CHƯƠNG 3: LỊCH SỬ TỰ QUẢN ĐỊA PHƯƠNG VÀ ĐẶC TRƯNG TỰ QUẢN ĐỊA PHƯƠNG VÙNG NÔNG THÔN VÀ ĐÔ THỊ TRÊN THẾ GIỚI
• 3.1. Nguồn gốc hình thành và sự phát triển của chế độ tự quản địa phương
• 3.1.1. Giai đoạn cổ, trung đại
• 3.1.1.1. Các quốc gia Anh, Mỹ
• 3.1.1.2. Các nước châu Âu - lục địa
• 3.1.2. Lịch sử tự quản địa phương giai đoạn cận hiện đại và ngày nay
• 3.1.2.1. Ở các nước Anh, Mỹ
• 3.1.2.2. Các nước châu Âu - lục địa
• 3.1.2.3. Các nước hậu xã hội chủ nghĩa
• 3.1.2.4. Một số nước châu Á
• 3.2. Đặc trưng của tự quản địa phương ở vùng nông thôn và đô thị trên thế giới
• 3.2.1. Đặc trưng của tự quản địa phương ở vùng nông thôn
• 3.2.2. Đô thị hóa và đặc trưng TQĐP ở đô thị
• 3.2.2.1. Đô thị hóa và nhu cầu hình thành chế độ tự quản đô thị
• 3.2.2.2. Đặc trưng của chế độ tự quản địa phương vùng đô thị
• 4. CHƯƠNG 4: YẾU TỐ TỰ TRỊ, TỰ QUẢN TRONG LỊCH SỬ VÀ HIỆN TẠI CỦA MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG VIỆT NAM VÀ VẤN ĐỀ ÁP DỤNG CHẾ ĐỘ TỰ QUẢN ĐỊA PHƯƠNG TRONG ĐỔI MỚI CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG HIỆN NAY
• 4.1. Những yếu tố tự trị trong tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam thời phong kiến
• 4.1.1. Khái quát lịch sử chế độ tự trị làng xã ở Việt Nam
• 4.1.2. Những yếu tố tự trị trong chế độ làng xã Việt Nam thời phong kiến
• 4.1.3. Những giá trị lịch sử của chế độ xã thôn tự trị ở Việt Nam đối với nền hành chính – chính trị Việt Nam
• 4.2. Yếu tố tự quản trong mô hình tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam và hệ quả của nó
• 4.2.1. Yếu tố tự quản trong tổ chức chính quyền địa phương từ sau 1945 đến Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015
• 4.2.1.1. Yếu tố tự quản trong tổ chức chính quyền địa phương từ sau 1945 đến trước Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015
• 4.2.1.2. Yếu tố tự quản trong mô hình tổ chức chính quyền địa phương từ Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015
• 4.2.2. Hệ quả của yếu tố tự quản trong mô hình tổ chức chính quyền địa phương
• 4.3. Những hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương có thể tiếp nhận trong đổi mới chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay
• 4.3.1. Những cơ sở cho việc áp dụng những hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương trong đổi mới chính quyền địa phương Việt Nam hiện nay
• 4.3.1.1. Những tiền đề lịch sử, chính trị, pháp lý có ý nghĩa cho việc đổi mới tổ chức chính quyền địa phương nước ta theo hướng áp dụng các hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương
• 4.3.1.2. Chủ trương, đường lối của Đảng có thể hiện quan điểm đa dạng hóa mô hình tổ chức chính quyền địa phương và bảo đảm sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương
• 4.3.1.3. Những quy định pháp luật có thể hiện tinh thần tự quản địa phương
• 4.3.1.4. Những kinh nghiệm của chế độ tự trị làng xã Việt Nam thời phong kiến có thể áp dụng cho cải cách chính quyền địa phương theo hướng tự quản
• 4.3.1.5. Thực tiễn cải cách chính quyền địa phương đã và đang được thực hiện và những bài học kinh nghiệm
• 4.3.2. Những giải pháp đổi mới chính quyền địa phương ở Việt Nam theo hướng áp dụng các hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương
• 4.3.2.1. Tổ chức và phân chia lại đơn vị hành chính lãnh thổ
• 4.3.2.2. Mô hình chính quyền địa phương Việt Nam theo hướng áp dụng các hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương
• 4.3.2.2.1. Mô hình chung
• 4.3.2.2.2. Những giải pháp đổi mới tổ chức chính quyền địa phương ở vùng nông thôn
• 4.3.2.2.3. Những giải pháp đổi mới tổ chức chính quyền địa phương ở đô thị
• 4.3.2.3. Vấn đề đổi mới Đảng lãnh đạo và kiểm soát quyền lực đối với chính quyền địa phương trong điều kiện mới
• 4.3.2.4. Giải pháp về chế độ bầu cử, trưng cầu ý dân, tổ chức nhân sự, kỹ thuật lập pháp khi đổi mới mô hình chính quyền địa phương theo hướng áp dụng những hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương
• KẾT LUẬN CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tự Quản Địa Phương Tổng Quan Khái Niệm và Bản Chất

Chế độ tự quản địa phương (TQĐP) là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh cải cách hành chính và phát triển chính quyền địa phương hiện nay. TQĐP không chỉ là một mô hình tổ chức, mà còn là một triết lý quản lý, trao quyền cho cộng đồng dân cư tham gia vào quá trình ra quyết định và quản lý các vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống của họ. Bản chất của TQĐP nằm ở sự phân quyền mạnh mẽ từ trung ương xuống địa phương, tạo điều kiện cho các cấp chính quyền địa phương chủ động hơn trong việc giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội, và văn hóa. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, TQĐP là một phương thức tổ chức CQĐP, trong đó, chính quyền địa phương có quyền tự chủ nhất định trong việc quyết định các vấn đề thuộc phạm vi địa phương, chịu trách nhiệm trước cộng đồng dân cư địa phương và pháp luật. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận quản lý nhà nước, từ tập trung, mệnh lệnh hành chính sang phân quyền, tự chủ, và trách nhiệm giải trình.

1.1. Định Nghĩa và Đặc Điểm Cốt Lõi của Tự Quản Địa Phương

TQĐP được định nghĩa là một hệ thống quản lý, trong đó chính quyền địa phương có quyền tự chủ nhất định trong việc quyết định các vấn đề thuộc phạm vi địa phương. Đặc điểm cốt lõi bao gồm: tính tự chủ về tài chính, nhân sự, và ra quyết định; sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình quản lý; và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương trước cộng đồng. Điều này khác biệt so với mô hình quản lý tập trung, nơi mọi quyết định đều do trung ương đưa ra và địa phương chỉ thực hiện.

1.2. Vai Trò của Phân Cấp Quản Lý trong Tự Quản Địa Phương

Phân cấp quản lý là yếu tố then chốt để thực hiện TQĐP. Nó bao gồm việc chuyển giao quyền lực và trách nhiệm từ trung ương xuống địa phương, cho phép chính quyền địa phương tự quyết định các vấn đề trong phạm vi thẩm quyền của mình. Tuy nhiên, phân cấp cần đi kèm với sự kiểm soát và giám sát chặt chẽ từ trung ương để đảm bảo tính thống nhất và tuân thủ pháp luật.

1.3. Cơ Sở Lý Luận của Chế Độ Tự Quản Địa Phương Hiện Đại

Cơ sở lý luận của TQĐP dựa trên các nguyên tắc về dân chủ hóa, phân quyền, và sự tham gia của người dân. Nó cũng liên quan đến các lý thuyết về quản lý công, như lý thuyết về quản lý nhà nước kiến tạo và lý thuyết về quản trị tốt. Các lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong việc cung cấp dịch vụ công hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người dân, và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

II. Thách Thức và Vấn Đề trong Thực Thi Tự Quản Địa Phương

Mặc dù TQĐP mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc thực thi nó cũng đối mặt với không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực ở địa phương. Nhiều địa phương vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn ngân sách từ trung ương, hạn chế khả năng tự chủ và sáng tạo trong quản lý. Ngoài ra, năng lực của cán bộ, công chức địa phương còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của một nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, việc áp dụng chế độ TQĐP cần phải xem xét đến điều kiện kinh tế, xã hội, và văn hóa của từng địa phương, tránh áp dụng một cách máy móc, rập khuôn. Thêm vào đó, sự thiếu minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của chính quyền địa phương cũng là một vấn đề đáng quan ngại, gây mất lòng tin của người dân.

2.1. Hạn Chế về Nguồn Lực Tài Chính và Tự Chủ Ngân Sách

Sự phụ thuộc vào nguồn ngân sách từ trung ương là một rào cản lớn đối với TQĐP. Địa phương cần có quyền tự chủ hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực tài chính để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cơ chế phân cấp ngân sách, tạo điều kiện cho địa phương chủ động hơn trong việc lập kế hoạch và thực hiện các dự án phát triển.

2.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ và Cải Cách Hành Chính Địa Phương

Năng lực của cán bộ, công chức địa phương là yếu tố quyết định sự thành công của TQĐP. Cần có các chương trình đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng quản lý, và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ. Đồng thời, cần đẩy mạnh cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của chính quyền địa phương.

2.3. Đảm Bảo Minh Bạch và Trách Nhiệm Giải Trình của Chính Quyền

Sự minh bạch và trách nhiệm giải trình là nền tảng của một nền hành chính dân chủ và hiệu quả. Chính quyền địa phương cần công khai thông tin về các quyết định, chính sách, và hoạt động của mình, đồng thời tạo điều kiện cho người dân tham gia giám sát và đánh giá. Cần có cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ để ngăn chặn tham nhũng, lãng phí, và các hành vi vi phạm pháp luật.

III. Kinh Nghiệm Quốc Tế về Tự Quản Địa Phương và Bài Học

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có kinh nghiệm thành công trong việc thực hiện TQĐP. Ví dụ, các nước Bắc Âu nổi tiếng với mô hình chính quyền địa phương mạnh mẽ, có quyền tự chủ cao trong việc cung cấp dịch vụ công và quản lý các vấn đề địa phương. Các nước này cũng có hệ thống pháp luật và thể chế chặt chẽ để đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, và sự tham gia của người dân. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về TQĐP là rất quan trọng để rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu, áp dụng vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Tuy nhiên, cần tránh sao chép máy móc, mà phải có sự điều chỉnh, bổ sung để phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội, và văn hóa của đất nước.

3.1. Mô Hình Tự Quản Địa Phương ở Các Nước Bắc Âu

Các nước Bắc Âu (như Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan) có mô hình chính quyền địa phương mạnh mẽ, với quyền tự chủ cao trong việc cung cấp dịch vụ công và quản lý các vấn đề địa phương. Chính quyền địa phương ở các nước này có nguồn lực tài chính ổn định, đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, và sự tham gia tích cực của người dân vào quá trình ra quyết định.

3.2. Kinh Nghiệm Phân Quyền và Tự Chủ Tài Chính ở Đức

Đức là một quốc gia liên bang, với hệ thống phân quyền mạnh mẽ giữa chính quyền trung ương và chính quyền các bang. Các bang có quyền tự chủ cao trong việc lập pháp, hành pháp, và tư pháp. Đồng thời, các bang cũng có quyền tự chủ về tài chính, với nguồn thu từ thuế và các khoản phí do bang quản lý.

3.3. Bài Học về Sự Tham Gia của Người Dân từ Anh Quốc

Anh Quốc có truyền thống lâu đời về sự tham gia của người dân vào quản lý nhà nước. Chính quyền địa phương ở Anh Quốc có nhiều cơ chế để thu hút sự tham gia của người dân, như các cuộc tham vấn cộng đồng, các ủy ban tư vấn, và các diễn đàn công dân. Điều này giúp chính quyền địa phương đưa ra các quyết định phù hợp với nhu cầu và nguyện vọng của người dân.

IV. Ứng Dụng Tự Quản Địa Phương tại Việt Nam Giải Pháp Đổi Mới

Việc áp dụng TQĐP tại Việt Nam cần được thực hiện một cách thận trọng, từng bước, và phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Trước hết, cần có sự thay đổi trong tư duy và nhận thức về vai trò của chính quyền địa phương, từ chỗ là cơ quan thừa hành mệnh lệnh của trung ương sang chỗ là cơ quan đại diện cho quyền lợi của người dân địa phương. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, cần có sự phân cấp rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm giữa trung ương và địa phương, đồng thời tăng cường tính tự chủ về tài chính và nhân sự cho địa phương. Ngoài ra, cần đẩy mạnh cải cách hành chính, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của chính quyền địa phương, và tạo điều kiện cho người dân tham gia giám sát và đánh giá.

4.1. Phân Cấp Thẩm Quyền và Tăng Cường Tự Chủ Tài Chính

Việc phân cấp thẩm quyền cần được thực hiện một cách rõ ràng, minh bạch, và phù hợp với năng lực của từng cấp chính quyền địa phương. Đồng thời, cần tăng cường tính tự chủ về tài chính cho địa phương, tạo điều kiện cho địa phương chủ động hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội.

4.2. Cải Cách Hành Chính và Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ

Cải cách hành chính cần tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục, giảm bớt gánh nặng hành chính cho người dân và doanh nghiệp. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của cán bộ, công chức địa phương, đảm bảo đội ngũ cán bộ có đủ trình độ chuyên môn, kỹ năng quản lý, và tinh thần trách nhiệm để đáp ứng yêu cầu của TQĐP.

4.3. Thúc Đẩy Sự Tham Gia của Người Dân vào Quản Lý Nhà Nước

Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia giám sát và đánh giá hoạt động của chính quyền địa phương. Điều này có thể được thực hiện thông qua các cơ chế như tham vấn cộng đồng, diễn đàn công dân, và các kênh thông tin phản hồi. Sự tham gia của người dân sẽ giúp chính quyền địa phương đưa ra các quyết định phù hợp với nhu cầu và nguyện vọng của người dân, đồng thời tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

V. Mô Hình Tự Quản Địa Phương Đề Xuất và Khuyến Nghị Cải Cách

Để thực hiện TQĐP hiệu quả tại Việt Nam, cần có một mô hình tổ chức chính quyền địa phương phù hợp. Mô hình này cần đảm bảo sự phân quyền mạnh mẽ từ trung ương xuống địa phương, đồng thời duy trì sự thống nhất và ổn định của hệ thống chính trị. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, cần nghiên cứu và xây dựng các mô hình TQĐP phù hợp với từng vùng, miền, và địa phương, tránh áp dụng một cách máy móc, rập khuôn. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các ngành, các lĩnh vực, và các tổ chức xã hội để đảm bảo sự đồng bộ và hiệu quả trong quá trình thực hiện.

5.1. Xây Dựng Mô Hình Tự Quản Phù Hợp với Từng Địa Phương

Cần nghiên cứu và xây dựng các mô hình TQĐP phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội, văn hóa, và địa lý của từng vùng, miền, và địa phương. Ví dụ, mô hình TQĐP ở các thành phố lớn có thể khác với mô hình TQĐP ở các vùng nông thôn, miền núi, hoặc hải đảo.

5.2. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Các Cấp Chính Quyền

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền trung ương, chính quyền cấp tỉnh, và chính quyền cấp huyện, xã để đảm bảo sự đồng bộ và hiệu quả trong quá trình thực hiện TQĐP. Sự phối hợp này cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp chính quyền.

5.3. Đổi Mới Phương Thức Lãnh Đạo của Đảng và Kiểm Soát Quyền Lực

Để thực hiện TQĐP thành công, cần có sự đổi mới trong phương thức lãnh đạo của Đảng và kiểm soát quyền lực đối với chính quyền địa phương. Đảng cần tập trung vào việc định hướng chính sách, kiểm tra, giám sát, và tạo điều kiện cho chính quyền địa phương phát huy tính tự chủ và sáng tạo. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả để ngăn chặn tham nhũng, lạm quyền, và các hành vi vi phạm pháp luật.

VI. Tương Lai Tự Quản Địa Phương Phát Triển Bền Vững và Hội Nhập

TQĐP có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Một chính quyền địa phương mạnh mẽ, tự chủ, và trách nhiệm sẽ có khả năng đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân, thu hút đầu tư, và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Theo Nguyễn Thị Thiện Trí, việc thực hiện TQĐP cần gắn liền với các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc, như giảm nghèo, bảo vệ môi trường, và thúc đẩy bình đẳng giới. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển, và tham gia vào các diễn đàn khu vực và quốc tế về TQĐP.

6.1. Tự Quản Địa Phương và Các Mục Tiêu Phát Triển Bền Vững

TQĐP có thể đóng góp vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc, như giảm nghèo, bảo vệ môi trường, thúc đẩy bình đẳng giới, và xây dựng các thành phố và cộng đồng bền vững. Chính quyền địa phương có vai trò quan trọng trong việc lập kế hoạch, thực hiện, và giám sát các chương trình và dự án phát triển bền vững.

6.2. Hội Nhập Quốc Tế và Hợp Tác về Tự Quản Địa Phương

Cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các nước phát triển, và tham gia vào các diễn đàn khu vực và quốc tế về TQĐP. Điều này sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực quản lý nhà nước, thu hút đầu tư, và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

6.3. Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Vững Mạnh

TQĐP là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh. Một chính quyền địa phương mạnh mẽ, tự chủ, và trách nhiệm sẽ góp phần tăng cường tính dân chủ, pháp quyền, và hiệu quả của hệ thống chính trị.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, thiết chế chính quyền địa phương (CQĐP) đóng vai trò then chốt trong phân bổ nguồn lực quốc gia và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân. Tuy nhiên, thể chế CQĐP Việt Nam thời gian qua bộc lộ sự lúng túng giữa các khái niệm phân định thẩm quyền: phân quyền, phân cấp và ủy quyền. Về bản chất, mô hình hiện hành vận hành trên nền tảng nguyên tắc tập trung dân chủ thiên về tập quyền, dẫn đến cơ chế quản lý mang tính lai tạo, thiếu một hệ thống lý luận khoa học minh định và chuẩn mực.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu vắng các nghiên cứu pháp lý toàn diện, hệ thống hóa từ lý thuyết quyền tự nhiên, lý thuyết phi tập trung hóa đến việc phân định ranh giới giữa đơn vị hành chính - lãnh thổ tự nhiên và nhân tạo. Các công trình trước đây tại Việt Nam (như nghiên cứu của Nguyễn Cửu Việt, 2010; Trương Đắc Linh, 2011; Nguyễn Văn Cương, 2015) chủ yếu tiếp cận ở góc độ phân cấp quản lý hoặc gợi mở bước đầu, chưa xây dựng được mô hình chuyển giao thể chế phù hợp với truyền thống chính trị - pháp lý.

Luận án tiến sĩ luật học: "Chế độ tự quản địa phương trên thế giới và vấn đề áp dụng trong đổi mới tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam" (Mã số: 62.02, Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính) do NCS. Nguyễn Thị Thiện Trí thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Cửu Việt tại Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2020) đã giải quyết trực diện vấn đề này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu:

• RQ1: Bản chất lý luận, nguồn gốc triết học và các đặc trưng phổ quát của chế độ tự quản địa phương (TQĐP) trên thế giới là gì?
• RQ2: Yếu tố tự trị, tự quản đã hiện diện như thế nào trong lịch sử làng xã phong kiến và các giai đoạn lập hiến của Việt Nam từ 1945 đến Luật Tổ chức CQĐP năm 2015?
• RQ3: Những hạt nhân hợp lý nào của chế độ TQĐP tương thích với thể chế chính trị và mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam?
• H1: Chế độ TQĐP mang tính phi nhà nước, được hình thành từ lý thuyết quyền tự nhiên và vận hành theo cơ chế phân quyền triệt để.
• H2: Sự kết hợp hài hòa giữa đơn vị lãnh thổ tự nhiên (tự quản) và đơn vị lãnh thổ nhân tạo (hành chính trung gian) là điều kiện tiên quyết để tối ưu hóa quản trị công ở đô thị và nông thôn.

Phạm vi nghiên cứu bao quát các chuẩn mực quốc tế (Hiến chương Châu Âu về Tự quản địa phương 1985, hướng dẫn của UN-Habitat) cùng kinh nghiệm lập hiến, lập pháp của các hệ thống Anh - Mỹ (Common Law), Châu Âu lục địa (Civil Law) như Pháp, Đức, Ý, các nước hậu XHCN (Nga, Belarus) và châu Á (Nhật Bản, Ấn Độ), từ đó đối chiếu với thực tiễn lập hiến 1946, 1959, 1980, 1992, 2013 của Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy các dòng học thuật chính về phi tập trung hóa và TQĐP:

• Trường phái phi tập trung hóa quản lý và quản trị công: UNDP (1998, 1999) và J. Peterson (1999) phân loại phi tập trung hóa thành 4 dạng thức (chính trị, không gian, thị trường, quản lý), trong đó phi tập trung quản lý gồm ba cấp độ: tản quyền (deconcentration), ủy quyền (delegation) và phân quyền (devolution). Merilee S. Grindle (2007, 2009) cùng James Katorobo (2005) khẳng định phân quyền là mức độ cao nhất và là nền tảng tất yếu cấu thành chế độ TQĐP.
• Trường phái quyền tự nhiên và tính tự chủ địa phương: Thomas Linzey và Daniel E. Brannen Jr (2015), Clayton P. Gillette và David J. McCathy (2003), Marko Kambic (2008) chứng minh quyền tự quản bắt nguồn sâu xa từ "quyền tự nhiên" (natural rights) của cộng đồng cư dân có trước khi nhà nước trung ương hình thành.

Tranh luận học thuật quốc tế diễn ra gay gắt xung quanh bản chất quyền lực của TQĐP với 2 quan điểm đối lập:

1. Quan điểm tính quyền lực nhà nước: Đại diện bởi Rudolf von Gneist và Lorenz von Stein (thế kỷ XIX), được tiếp nối bởi Norbert Kersting và Angelika Vetter (2003). Quan điểm này cho rằng TQĐP thực chất là sự phân công thực hiện quyền lực hành pháp nhà nước, là sự tiếp nối của quản lý nhà nước.
2. Quan điểm tính phi nhà nước và quyền lực công cộng: Đại diện bởi Miroslav Kobasa (2012) cùng các học giả lập hiến Nga đương đại, khẳng định CQĐP là thực thể đại diện cho cộng đồng cư dân, nắm giữ "quyền lực công cộng" (publitrnaia vlastri) độc lập, không thuộc 3 nhánh lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Bùi Đức Kháng (2006), Võ Kim Sơn (2007), Phạm Hồng Thái (2011, 2016), Trương Đắc Linh và Nguyễn Cửu Việt (2011) chỉ ra rằng cơ chế "phân cấp quản lý" ở nước ta thực chất là mô hình "Xô-viết tổng hòa", gom mọi yếu tố tập quyền, tản quyền dưới lăng kính tập trung dân chủ nên không phải là phân quyền đúng nghĩa (decentralization).

Luận án định vị vị trí khoa học bằng việc vượt qua cách tiếp cận đơn lẻ, tích hợp đồng thời cơ sở lý luận quyền tự nhiên, phân loại lãnh thổ tự nhiên - nhân tạo và lịch sử tự trị làng xã Việt Nam để đề xuất khung cải cách khả thi. Công trình so sánh trực diện với các nghiên cứu quốc tế điển hình như cải cách phân quyền của Pháp (Luật năm 1982, 1989), cơ chế tự quản địa phương của Đức (kommunale Selbstverwaltung theo Luật 1919, 1949), và kinh nghiệm cải cách chính quyền đô thị Nhật Bản (Phan Thị Lan Hương, 2012; Tsuneo Inako).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những bước tiến lý luận quan trọng trong khoa học pháp lý hành chính - hiến pháp:

1. Bổ khuyết và phát triển Lý thuyết Quyền tự nhiên trong tổ chức lãnh thổ: Luận án chứng minh quyền TQĐP là quyền bẩm sinh, vốn có của cộng đồng cư dân nhằm bảo vệ lợi ích sinh tồn và tự điều chỉnh các vấn đề nội bộ. Bằng chứng trực tiếp từ luận án khẳng định: "Chính quyền TQĐP, về cơ bản, là một thực thể xã hội có sự hiệp nhất cao, là một kiểu CQĐP của người dân, do người dân, vì người dân."
2. Luận giải tính phi nhà nước qua Học thuyết Nhị nguyên: Khắc phục mâu thuẫn giữa trường phái tính nhà nước (Gneist & Stein) và trường phái tự do tuyệt đối, luận án kế thừa học thuyết nhị nguyên để chứng minh TQĐP mang hai nguồn gốc: nguồn gốc quyền lực công cộng tự nhiên (tự do, tự quyết trong thẩm quyền địa phương) và nguồn gốc nhà nước (chịu sự kiểm soát, giám hộ của trung ương trong khuôn khổ bảo đảm chủ quyền quốc gia).
3. Định danh bản chất nhánh quyền lực: Luận giải rằng việc một số học giả gọi TQĐP là "nhánh quyền lực thứ tư" chỉ là phương thức diễn đạt khẳng định tính độc lập tương đối của không gian tự quản, chứ không đồng nghĩa với việc phân chia chủ quyền nhà nước. Trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án: "TQĐP là phần không gian tự do còn lại mà cộng đồng ĐP được tự ra quyết định và tự tổ chức thực hiện khi giải quyết các vấn đề phát sinh ở ĐP."

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết:

• Lý thuyết phân quyền phi tập trung (Decentralization Theory): Làm rõ 3 cấu phần tự quản không thể tách rời gồm Tự quản chính trị (bầu cử trực tiếp, tự quyết nhân sự và ban hành quy chế), Tự quản tài chính (ngân sách riêng, quyền thu/chi độc lập, tài sản riêng), và Tự quản hành chính (tổ chức cung ứng dịch vụ công tại chỗ).
• Lý thuyết phân định đơn vị hành chính - lãnh thổ: Thiết lập ranh giới phân tích giữa đơn vị hành chính - lãnh thổ tự nhiên (natural territorial units - hình thành tự phát theo lịch sử, địa lý, văn hóa như xã, làng, công xã, hạt/county) và đơn vị hành chính - lãnh thổ nhân tạo (artificial territorial units - do nhà nước lập ra vì mục đích quản lý trung gian như vùng, tổng, huyện).
• Lý thuyết văn hóa chính trị - pháp lý bản địa: Tích hợp truyền thống tự trị làng xã thời phong kiến Việt Nam ("phép vua thua lệ làng") làm tiền đề dung nạp hạt nhân tự quản hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với chủ nghĩa hiện thực pháp lý (legal realism) và luật học so sánh (comparative jurisprudence). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp mô hình hóa thể chế.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Thu thập và xử lý văn bản quy phạm pháp luật: Phân tích toàn văn các bản Hiến chương quốc tế (Hiến chương Châu Âu về TQĐP 1985 gồm 12 điều khoản khung; Tài liệu UN-Habitat 2007, 2009), các đạo luật TQĐP của Liên bang Nga (Luật 1995, 2003, sửa đổi 2019), CHLB Đức (Luật Tự quản 1919, 1949), Cộng hòa Pháp (Luật Phân quyền 1982, 1989), Nhật Bản (Luật TQĐP 1947) và hệ thống pháp luật Việt Nam (các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992, 2013; Luật Tổ chức HĐND và UBND các thời kỳ; Luật Tổ chức CQĐP 2015).
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law Method): So sánh vĩ mô (macro-comparison) giữa mô hình Anglo-Saxon (chú trọng Home Rule và Dillon's Rule) với mô hình Lục địa (chú trọng giám sát hành chính) và mô hình Xô-viết; so sánh vi mô (micro-comparison) về quy chế ngân sách, thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm tại địa phương.
• Tam giác hóa lý thuyết và tư liệu lịch sử: Đối chiếu các ghi chép cổ luật, hương ước làng xã phong kiến với các tài liệu hành chính đương đại nhằm bảo đảm tính xác thực lịch sử và tính liên tục thể chế.

Data và phân tích

• Phân tích dữ liệu thực chứng từ mô hình tự quản nông thôn Panchayats của Ấn Độ (có nguồn gốc từ 1200 năm trước Công nguyên) và Bangladesh (Union Parishad theo nghiên cứu của Islam, 2011, 2015).
• Khảo sát thực trạng cải cách CQĐP tại các quốc gia Đông Âu hậu Xô-viết (Ba Lan, Belarus, Slovakia, Litva theo số liệu của Regulski, 2015; Kiurience, 2013, 2015).
• Phân tích hạn chế cấu trúc tự quản tài chính: Dẫn chứng dữ liệu lịch sử cải cách tại Nhật Bản, nơi mức độ tự quản địa phương từng bị đánh giá là "tự quản 30%" do sự phụ thuộc vào nguồn thu và ngân sách bổ cấp từ chính quyền trung ương (theo Giáo sư Tsuneo Inako).
• Đánh giá định tính các vụ việc xung đột pháp lý điển hình tại Việt Nam (như vụ cưỡng chế thu hồi đất tại Tiên Lãng, Hải Phòng năm 2012) để minh chứng cho hệ quả của việc thiếu cơ chế tự quản và thiếu kiểm soát quyền lực độc lập từ cư dân địa phương.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa Trung ương mạnh và Tự quản mạnh: Luận án đập tan quan niệm sai lầm cho rằng TQĐP làm suy yếu chính quyền trung ương. Bằng chứng trích dẫn trực tiếp từ luận án: "Mức độ tự quản của ĐP và mức độ vững mạnh của chính quyền TƯ là tỷ lệ thuận, TQĐP sẽ khó hình thành và phát triển ở một nhà nước có chính quyền TƯ yếu."
2. Phân hóa bản chất TQĐP giữa Đô thị và Nông thôn: Tự quản đô thị ra đời từ nhu cầu cung ứng dịch vụ công chuyên nghiệp, thịnh vượng kinh tế và giải quyết mâu thuẫn hạ tầng kỹ thuật; trong khi tự quản nông thôn bắt nguồn từ tính gắn kết cộng đồng làng xã tự nhiên, bảo vệ truyền thống và tự bảo đảm sinh kế. Mô hình đô thị đòi hỏi cơ chế quản lý tập trung hóa nội bộ đô thị (thị trưởng mạnh), trong khi mô hình nông thôn phát huy dân chủ trực tiếp.
3. Phân cấp quản lý tại Việt Nam chưa đạt chuẩn phân quyền: Mô hình tổ chức CQĐP hiện hành theo Luật năm 2015 thực chất vẫn là sự tiếp diễn của mô hình phân cấp quản lý tập quyền, nơi địa phương thiếu thẩm quyền tài khóa tự chủ độc lập và thiếu tư cách pháp nhân công quyền đầy đủ.
4. Khả năng chuyển hóa của lãnh thổ nhân tạo: Luận án phát hiện rằng các đơn vị lãnh thổ nhân tạo (như vùng ở Pháp, hạt/Landkreis ở Đức) sau quá trình gắn kết kinh tế - xã hội lâu dài có thể được "tự nhiên hóa" và từng bước tiếp nhận quy chế tự quản từng phần.

Implications đa chiều

• Về lý luận: Bổ sung hệ thống thuật ngữ chuẩn xác cho khoa học luật hiến pháp và hành chính Việt Nam, phân định ranh giới giữa tự quản (self-government), tự trị (autonomy), phân quyền (devolution/decentralization) và tản quyền (deconcentration).
• Về lập hiến và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học để sửa đổi Luật Tổ chức CQĐP theo hướng:
  • Tái cấu trúc đơn vị hành chính lãnh thổ: Thiết lập cấp tự quản đầy đủ tại đơn vị lãnh thổ tự nhiên cơ sở (xã ở nông thôn, phường/thành phố thuộc tỉnh ở đô thị).
  • Phân định rõ thẩm quyền riêng (liệt kê hoặc loại trừ) của CQĐP và thẩm quyền phân cấp/ủy quyền từ trung ương.
  • Ban hành cơ chế tài phán hiến pháp hoặc tòa án hành chính độc lập để bảo vệ quyền tự quản địa phương khi bị các quyết định hành chính cấp trên xâm phạm.
• Về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng: Tách bạch giữa vai trò định hướng chính trị, kiểm tra, giám sát của Đảng với quyền chủ động điều hành, tự chịu trách nhiệm của bộ máy chính quyền tự quản địa phương.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dữ liệu định lượng: Do đặc thù của chuyên ngành lý luận pháp lý, luận án chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích quy phạm và so sánh thể chế, chưa lượng hóa được tác động kinh tế lượng của tự quản tài chính đối với tăng trưởng GDP địa phương tại Việt Nam.
• Rào cản thể chế chính trị: Các đề xuất tiếp thu TQĐP phải vận hành trong khuôn khổ nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, chưa thể áp dụng mô hình phân quyền đa cấp kiểu liên bang hay phân chia quyền lực tuyệt đối.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Xây dựng bộ chỉ số tự chủ địa phương (Self-Rule Index) thích ứng cho 63 tỉnh, thành phố của Việt Nam dựa trên thang đo của Liên minh Châu Âu (Ladner, Keuffer & Baldersheim, 2015).
2. Nghiên cứu cơ chế tài khóa liên chính phủ (Fiscal Federalism) và mô hình tự chủ thuế địa phương trong bối cảnh chuyển đổi số kinh tế công.
3. Đánh giá tác động xã hội học pháp lý đối với việc áp dụng chế độ tự quản làng xã thông qua hương ước, quy ước thời kỳ 4.0.
4. Thiết kế mô hình Tòa án Hành chính khu vực nhằm bảo vệ quyền tự chủ địa phương trước sự can thiệp trái luật của cơ quan quản lý chuyên ngành cấp trên.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện, có hệ thống nhất về chế độ TQĐP tại Việt Nam, đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo sau đại học ngành Luật học và Quản trị công.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận trực tiếp cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Nội vụ trong việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã và xây dựng Đề án tổ chức chính quyền đô thị tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao chất lượng dịch vụ công, giảm thiểu tệ quan liêu, tham nhũng và tạo lập không gian pháp lý minh bạch để người dân tham gia trực tiếp vào quản trị địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Khai thác khung lý thuyết quyền tự nhiên, học thuyết nhị nguyên và phương pháp so sánh luật học cho các đề tài về phân cấp, phân quyền.
• Nhà nghiên cứu pháp lý và giảng viên: Tiếp cận nguồn tài liệu tham khảo quốc tế phong phú, hệ thống hóa các mô hình tổ chức chính quyền địa phương Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nga, Nhật Bản.
• Nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Ứng dụng các đề xuất về phân chia thẩm quyền, tái cấu trúc địa giới hành chính tự nhiên - nhân tạo và kiểm soát quyền lực công quyền.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quyền tự nhiên và vận dụng Học thuyết Nhị nguyên vào khoa học pháp lý Việt Nam, chứng minh rằng TQĐP không mâu thuẫn với bản chất Nhà nước pháp quyền XHCN mà là phương thức tổ chức quyền lực công cộng tối ưu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân tại cơ sở.

2. Điểm đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? Khác với các nghiên cứu hành chính thuần túy chỉ tập trung vào "phân cấp quản lý", luận án áp dụng phương pháp so sánh luật học đa hệ thống (đối chiếu Civil Law, Common Law, Soviet Model) kết hợp phân tích ranh giới giữa đơn vị lãnh thổ tự nhiên và nhân tạo.

3. Phát hiện bất ngờ nhất có dữ liệu chứng minh là gì? Phát hiện về quy luật tỷ lệ thuận: Mức độ tự quản của địa phương chỉ thực sự hiệu quả khi chính quyền trung ương vững mạnh. Sự yếu kém của trung ương sẽ dẫn đến tình trạng cát cứ, phân tán quyền lực tiêu cực thay vì tự quản lành mạnh.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Luận án đề xuất quy trình 4 bước tiếp nhận hạt nhân TQĐP: (1) Sắp xếp lại đơn vị hành chính phân biệt rõ tự nhiên/nhân tạo; (2) Quy định thẩm quyền riêng của địa phương theo nguyên tắc loại trừ; (3) Thiết lập chế độ tự quản tài khóa và ngân sách riêng; (4) Xây dựng cơ chế tài phán bảo vệ tự quản.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình thế nào? Tập trung nghiên cứu chuyên sâu về: Chế độ tự quản đô thị thông minh; Cơ chế tự chủ ngân sách địa phương và phòng ngừa vỡ nợ công quyền địa phương; Hoàn thiện thiết chế giám hộ hành chính và tài phán hành chính trong kiểm soát quyền lực.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Thiện Trí đã tạo nên một dấu ấn khoa học vững chắc với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận khoa học, minh định về chế độ TQĐP dựa trên lý thuyết quyền tự nhiên và học thuyết nhị nguyên.
2. Phân định rõ ràng bản chất giữa phân quyền thực chất cấu thành TQĐP với hình thức tản quyền và phân cấp quản lý nửa vời.
3. Nhận diện sâu sắc giá trị kế thừa từ truyền thống tự trị làng xã phong kiến Việt Nam kết hợp với bài học lập hiến thế giới.
4. Đề xuất mô hình phân chia đơn vị hành chính - lãnh thổ khoa học, phân tách ranh giới tổ chức giữa đơn vị tự nhiên và nhân tạo.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ từ đổi mới bầu cử, phân định thẩm quyền tài chính, tổ chức bộ máy đến phương thức lãnh đạo của Đảng và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, mở ra hướng đi đột phá cho tiến trình cải cách thể chế công quyền tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1; (3) Edyta Sokalska (2015), The concepts of the local self- government in Poland in the first years of regaining independence, Studia Prawnoustrojowe 28, UWM; (4) Thomas Linzey, Daniel E. Brannen Jr va Elizabeth Dunne (2015), The people’s r ght of loc l, commun ty self go ernment, The community Environmental Legal Defense Fund, (mục A, phần I); (5) Tasneem Sikander (2015), A Theoretical Framework of Local Government, International Journal of Humanities and Social Science, Vol. Thứ tư, tính ph nh nư c của ch ộ tự quản ị phương. Về vấn đề nay, hiện có hai quan điểm khác nhau: Qu n ểm 1: khẳng định chế độ TQĐP mang tính quyền lực nhà nước, là sự tiếp nối của quản lý nhà nước.

Quan điểm này được khẳng định bởi tác giả: Norbert Kersting, Angelika Vetter (2003), Reforming Local Government in Europe_ Closing the Gap between Democracy and efficiency, Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH. Qu n ểm 2: là quan điểm có cơ sở lý luận và được chấp nhận hơn so với quan điểm 1. Quan điểm này khẳng định chế độ TQĐP không mang tính quyền lực nhà nước, không là sự tiếp nối của quản lý nhà nước. Tác giả nổi bật có quan điểm này là: Miroslav Kobasa (2012), Local self – government in Balarus: How to shift myth to reality, school of young managers in public administration, Minsk.

Thứ năm, các ặc trưng của tự quản ị phương: Một, đặc trưng về tính độc lập, các ĐP có sự độc lập trong việc quyết định các vấn đề có tính chất ĐP. Mối quan hệ giữa chính quyền TQĐP và chính quyền TƯ là mối quan hệ độc lập, tương hỗ, chỉ có tính hành chính trong một số trường hợp nhất định. Có các công trình như: (1) Rodney L. Mott (1949), Home rule for Amer c ’s t es, American Municipal Associate; (2) Marko Kambic (2008), Self-government and Autonomy of 9 Statutory Municipalities in the Light of Historical Sources for the Provincial Capital of Ljubljana, Lexlocalis – Journal of local self government, vol.4; (3) Núria Bosch and José M.

Durán (2008), Fiscal Federalism and Political Decentralization: Lesson from Spain, Germany and Canada, Edward Elgar Publishing Limited; Hai, QĐP tự quản ược thành lập v i hai chức năng cơ bản là chức năng chính trị và chức năng công cộng. Chức năng chính trị đòi hỏi chính quyền TQĐP là nơi thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, chức năng công cộng đòi hỏi chính quyền TQĐP là nơi cung ứng tốt nhất các dịch vụ tốt nhất cho người dân. Các công trình sau có thề hiện nội dung này: (1) Harold Joseph Laski, W. Ivor Jennings, Elie Halévy, Sir Ivor Jennings, William Alexander Robson (1978), A Century of Municipal Progress 1835 – 1935, Greenwood Press; (2) David J.

McCathy, Laurie Reynolds (2003), Local government law – in a nutshell, Thomson west Ba, ặc trưng về tổ chức bộ máy chính quyền TQĐP. Theo (1) Walter Roy Huber (1997), California State and Local Goverment in Crisis, Educational Textbook, 3rd edition, tr. McCathy, Laurie Reynolds (2003), Local government law – in a nutshell, Thomson west thì các ĐP tự quản có bộ máy riêng không nằm trong cơ cấu tổ chức bộ máy nh nư c. Bốn, đặc trưng về chế độ tài chính: Theo các tác giả: (1) Nico Steytler, The play and role of local government in federal system, Konrad-Adenauer-Stiftung; (2) The World Bank Eastern Europe and Central Asia (2003), Local Self-Government and Civic Engagement in Rural Russia, World bank; (3) UnHabitat (2009), Guide to Municipal Finance, United Nations Human Settlements Programme; (4) Zhou Gideon& Chilunjika Alouis (2013), The Challenges of Self-Financing in Local Authorities The Case of Zimbabwe, International Journal of Humanities and Social Science, Vol.

11; June thì các cộng ồng TQĐP có t sản riêng, ngân sách riêng, hạch toán ộc lập. Năm, trách nhiệm ộc lập của chính quyền TQĐP. McCathy, Laurie Reynolds (2003), Local government law – in a nutshell, Thomson west thì chính quyền TQĐP có tư cách pháp nhân và chịu trách nhiệm độc lập trước nhân dân ĐP về các quyết định của mình. Thứ sáu, vấn ề ổi m i QĐP theo mô hình tự quản: Từ đặc trưng của chế độ TQĐP, nhiều tác giả đã đưa ra những khuyến nghị cho công cuộc cải cách CQĐP ở các quốc gia theo chế độ tự quản.

Một số khuyến nghị đáng chú ý được nêu như: (1) K. Bell (1996), Local self-government in Central and Eastern Europe: Decentralization or Deconcentration, Environment and Planning, 10 Government and Policy, Vol.15; (2) Fred Lazin (2013), Local government Reforms in Eastern Europe after the collapse of the Xoviet Union: Some Observation, Europeanization of Public Administration and Policy: Sharing Values, Norm and practices 4/ 2013, Croaria. Cả hai tác phẩm đều nêu quan điểm về cải cách CQĐP ở Trung và Đông Âu và các nước mới độc lập thuộc Liên Xô cũ rằng: cải cách CQĐP theo hướng tự quản là hành trình dân chủ tất yếu nhưng không như nhau ở các quốc gia sau cải tổ vì nó phụ thuộc vào tình hình thực tế tại mỗi nhà nước, mỗi quốc gia nên có một phương thức riêng. (3) Shinichi Ichimura và Roy Bahl (2009), Decentralization Policies in asian Development, World Scientific Publishing Co.

Tác giả khuyến nghị những quốc gia có thời gian dài áp dụng chế độ tập trung đặc thù của Châu Á thì vấn đề đổi mới CQĐP không nên đi từ chính trị mà đi từ góc độ phát triển kinh tế và xã hội dân sự. (4) Phan Thị Lan Hương (2012), Luận án tiến sĩ, “Reform ng loc l go ernment n V etN m, lesson le rned from J p n”, Nagoya University. Luận án đề xuất những kiến nghị cho việc đổi mới CQĐP Việt Nam theo mô hình tự quản trên cơ sở tiếp thu một số ưu điểm phù hợp của chế độ TQĐP Nhật Bản. Về vai trò và hạn chế của chế độ tự quản địa phương Thứ nhất, về vai trò của TQĐP Chế độ TQĐP có những ưu điểm so với mô hình CQĐP truyền thống.

Hầu như các tác giả đều đánh giá cao vai trò của chính quyền TQĐP ở hai nội dung thiết yếu là: chính trị (dân chủ) và kinh tế (dịch vụ công cộng). Một số công trình có đề cập vấn đề này: (1) Norbert Kersting, Angelika Vetter (2003), Reforming Local Government in Europe_ Closing the Gap between Democracy and efficiency, Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH; (2) Howard Elcock (2005), Local government - Policy and management in local authorities, published in the Taylor & Francis e-Library, chương 5, phần III: cả hai tác phẩm này đếu cho rằng chính quyền TQĐP bảo vệ và phát huy quyền làm chủ của người dân và cung cấp các dịch vụ theo một cách thích hợp tại ĐP. Zahid Sobaci, Mustafa Okmen (2008), The evalution of restructured local government in Turkey within the context of the european charter on local self government, Ankara Law Review, Vol. Các giá trị cơ bản của chính quyền TQĐP có thể được thể hiện bởi các khái niệm về tự do, bình đẳng và phúc lợi.

(4) Jerzy Regulski, Jacek Drozda (2015), Building local government - Lessons of experience from the Polish transition, International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank: về vấn đề này, tác giả khẳng định: không thể có một nền dân chủ thực thụ nếu không áp dụng chế độ TQĐP. 11 Thứ hai, mặc dù có nhiều ưu điểm nhưng chính quyền TQĐP vẫn có hạn chế nhất định. Mccarthy, JR, Laurie Reynolds (2003), Local government law – in a nutshell, Thomson west thì TQĐP có thể là một trong những nguyên cớ dẫn đến sự bất bình đẵng giữa các ĐP, tình trạng cục bộ ĐP, hoặc có thể tạo ra những mâu thuẩn tạm thời giữa lợi ích cục bộ ĐP và lợi ích quốc gia…. Về mô hình chính quyền tự quản địa phương ở nông thôn và đô thị 1.

Ch ộ tự quản ị phương vùng nông thôn Thứ nhất, về sự ra đời chế độ TQĐP ở vùng nông thôn. Hefetz (2003), Rural and urban differences in privatization: limits to the competitive state, Environment and Planning C: Government and Policy, vol.Taufiqul Islam, Koichi Fujita (2012), Dimension of Decentralization Process and Rural Local Government in India: A Comparison with Bangladesh, Kyoto University Published, Kyoto thì đó là nhằm bảo đảm sự phát triển vùng nông thôn ở khía cạnh kinh tế và chính trị, cụ thể hơn, đó là sự phát triển bền vững, rút ngắn khoảng cách giữa nông thôn và thành thị. Thứ hai, đặc trưng của mô hình chính quyền TQĐP vùng nông thôn. Các tác giả như: (1) The World Bank Eastern Europe and Central Asia (2003), Local Self- Government and Civic Engagement in Rural Russia, World bank; (2) Eyong Evelyn Manyi (2007), Thesis “Local Governments and Rural Development: A Case Study of Buea in Cameroon”, University of Oslo; (3) Taufiqul Islam (2014), Decentralization and rural local government in India and Bangladesh: A brief comparision, J.

02 thì so với đô thị TQĐP ở vùng nông thôn có thể hình thành theo nguyên tắc phân quyền hoặc theo nguyên tắc phân quyền kết hợp với tản quyền; ngoài ra có thêm các đặc trưng khác về: nguồn tài chính, chức năng, tổ chức bộ máy… 1. Ch ộ tự quản ị phương ùng ô thị Thứ nhất, về sự ra đời chế độ tự quản đô thị. Theo quan điểm của các tác giả: (1) Diane Lang (1991), D llon’s rule nd the b rth of home rule, The municipal Reporter, December, 1991; (2) S. Grindle (2007), Going Local, decentralization democration, and the promise of good governance, Princeton University Press Published; (4) Tasneem Sikander (2015), A Theoretical Framework of Local Government, International Journal of Humanities and Social Science, Vol.

6 thì tự quản đô thị hình thành do nhu cầu 12 dịch vụ công, về dân chủ, về tự do, về văn minh và sự thịnh vượng. Nó được hình thành và phát triển từ chế độ tự trị của các thành bang thời cổ đại và đánh dấu những cột mốc phát triển với cách mạng công nghiệp, cách mạng tư sản Pháp. Thứ hai, những nội dung liên quan đến đặc trưng của mô hình tự quản đô thị như: cơ sở pháp lý thành lập, tính độc lập, bộ máy, chức năng, vấn đề tài chính được đề cập trong một số tác phẩm điển hình như: (1) Rodney L. Reynolda (2008), Handbook of local government; (4) Zhou Gideon& Chilunjika Alouis (2013), The Challenges of Self-Financing in Local Authorities The Case of Zimbabwe, International Journal of Humanities and Social Science, Vol.

Về nguyên tắc, nội dung, phạm vi của chế độ tự quản địa phương Thứ nhất, về nguyên tắc của chế độ tự quản địa phương Nguyên tắc TQĐP là một nội dung pháp lý chứ không phải lý luận. Hiện tại, không có một tiêu chuẩn hay nguyên tắc mang tính toàn cầu về TQĐP, ngay cả Hiến Chương châu Âu về TQĐP và Hướng dẫn quốc tế về phân quyền và tăng cường quyền lực ĐP của Liên Hợp Quốc (UN-Habitat) cũng chỉ cố gắng đưa ra nguyên tắc khung về TQĐP. Theo đó, nguyên tắc TQĐP ở mỗi quốc gia là khác nhau và được quy định trong hiến pháp hoặc luật.