Luận văn thạc sĩ về câu bị động tiếng Nhật đối chiếu tiếng Việt của ĐH Ngoại ngữ

Luận văn thạc sĩ VNU ULIS phân tích câu bị động trong tiếng Nhật và so sánh với tiếng Việt, chỉ ra lỗi thường gặp của người Việt học tiếng Nhật.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đỗ Hoàng Ngân
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nhật Bản
• Đề tài: Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật Đối Chiếu Với Đơn Vị Tương Đương Trong Tiếng Việt Và Những Lỗi Sai Người Việt Nam Học Tiếng Nhật Thường Mắc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 序論
• 0.1. 研究の背景
• 0.2. 研究の目的
• 0.3. 研究の対象と範囲
• 0.4. 先行研究
• 0.5. 研究の方法
• 0.6. 論文の構成
• 第一章. 第一章: 日本語の受け身およびベトナム語との対照
• 1.1. 日本語の受け身
• 1.1.1. 受け身の概念
• 1.1.2. 日本語の受け身の分類
• 1.2. ベトナム語の受身表現との対照
• 1.2.1. 形態の面
• 1.2.2. 意味の面
• 1.2.3. 構文の面
• 1.3. 本章のまとめ
• 第二章. 第二章: ベトナム人日本語学習者の受け身の使用に関する調査
• 2.1. 調査の概要
• 2.1.1. 調査の目的
• 2.1.2. 調査対象者
• 2.1.3. 調査内容の範囲と方法
• 2.1.4. 調査の小テストの作成
• 2.2. 調査結果と分析
• 2.2.1. 受け身と自動詞との混用
• 2.2.2. 受け身と他動詞との混用
• 2.2.3. 受け身と使役受け身との混用
• 2.2.4. 補助動詞に見られた誤用
• 2.2.5. 同じ「～られる」形の用法との混用
• 2.2.6. 他の誤用
• 2.3. 本章のまとめ
• 第三章. 第三章: 受け身の指導のポイント提案
• 3.1. 問題の設定
• 3.2. 適切な指導のためのポイント
• 3.2.1. 受け身文と自動詞文の区別
• 3.2.2. 話者の視点の強調
• 3.2.3. 「Bị」、「Được」構文および受け身文の関わりの解釈
• 3.2.3.1. 日本語の受け身文に対応する「bị」構文、「được」構文
• 3.2.3.2. 日本語の受け身に対応しない「Bị」、「Được」構文
• 3.2.4. 同じ「～られる」形の用法の区別
• 3.2.5. 練習問題の追加
• 3.3. 本章のまとめ
• 参考文献

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật Và Tiếng Việt

Câu bị động là một trong những cấu trúc ngữ pháp quan trọng trong cả tiếng Nhật và tiếng Việt. Trong tiếng Nhật, câu bị động được sử dụng để nhấn mạnh hành động mà chủ thể phải chịu đựng, trong khi tiếng Việt cũng có những cách diễn đạt tương tự nhưng với cấu trúc khác nhau. Việc hiểu rõ về câu bị động trong tiếng Nhật không chỉ giúp người học nắm vững ngữ pháp mà còn giúp họ giao tiếp hiệu quả hơn.

1.1. Khái Niệm Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật

Câu bị động trong tiếng Nhật thường được hình thành bằng cách sử dụng các động từ ở dạng bị động, thường là với hậu tố 'られる'. Cấu trúc này không chỉ đơn thuần là chuyển đổi từ câu chủ động sang câu bị động mà còn mang theo những sắc thái ý nghĩa khác nhau.

1.2. So Sánh Câu Bị Động Giữa Tiếng Nhật Và Tiếng Việt

Trong tiếng Việt, câu bị động thường được hình thành bằng cách sử dụng các từ như 'bị' hoặc 'được'. Sự khác biệt trong cách sử dụng và cấu trúc giữa hai ngôn ngữ này có thể gây khó khăn cho người học, đặc biệt là những người Việt Nam học tiếng Nhật.

II. Những Thách Thức Khi Sử Dụng Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật

Người học tiếng Nhật thường gặp phải nhiều thách thức khi sử dụng câu bị động. Những thách thức này không chỉ đến từ ngữ pháp mà còn từ cách hiểu và áp dụng trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế. Việc nhận diện và sử dụng đúng câu bị động là một kỹ năng cần thiết cho người học.

2.1. Những Lỗi Thường Gặp Khi Sử Dụng Câu Bị Động

Một số lỗi phổ biến bao gồm việc nhầm lẫn giữa câu bị động và câu chủ động, hoặc sử dụng sai các động từ bị động. Những lỗi này có thể dẫn đến việc hiểu sai ý nghĩa câu nói và gây khó khăn trong giao tiếp.

2.2. Nguyên Nhân Gây Ra Những Lỗi Này

Nguyên nhân chính dẫn đến những lỗi này thường là do sự khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Hơn nữa, sự ảnh hưởng của ngôn ngữ mẹ đẻ cũng là một yếu tố quan trọng.

III. Phương Pháp Học Tập Hiệu Quả Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật

Để cải thiện khả năng sử dụng câu bị động, người học cần áp dụng những phương pháp học tập hiệu quả. Việc thực hành thường xuyên và tiếp xúc với ngôn ngữ thực tế sẽ giúp người học nắm vững cấu trúc này.

3.1. Thực Hành Qua Các Bài Tập Cụ Thể

Người học nên tham gia vào các bài tập thực hành cụ thể liên quan đến câu bị động, từ đó giúp họ nhận diện và sử dụng đúng cấu trúc này trong giao tiếp hàng ngày.

3.2. Sử Dụng Tài Liệu Học Tập Đúng Cách

Việc lựa chọn tài liệu học tập phù hợp cũng rất quan trọng. Các sách giáo khoa và tài liệu tham khảo nên có phần giải thích rõ ràng về câu bị động và cách sử dụng trong ngữ cảnh thực tế.

IV. Ứng Dụng Câu Bị Động Trong Giao Tiếp Thực Tế

Câu bị động không chỉ là một phần ngữ pháp mà còn là một công cụ giao tiếp quan trọng. Việc sử dụng câu bị động đúng cách sẽ giúp người học thể hiện ý kiến và cảm xúc một cách tinh tế hơn.

4.1. Ví Dụ Thực Tế Về Câu Bị Động

Trong giao tiếp hàng ngày, câu bị động thường được sử dụng để nhấn mạnh cảm xúc của người nói. Ví dụ, 'Tôi đã bị chỉ trích' không chỉ đơn thuần là thông báo mà còn thể hiện sự tổn thương.

4.2. Cách Nhận Diện Câu Bị Động Trong Văn Bản

Người học cần biết cách nhận diện câu bị động trong các văn bản tiếng Nhật để hiểu rõ hơn về cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong ngữ cảnh cụ thể.

V. Kết Luận Về Câu Bị Động Trong Tiếng Nhật

Câu bị động là một phần quan trọng trong ngữ pháp tiếng Nhật và có nhiều điểm tương đồng cũng như khác biệt với tiếng Việt. Việc nắm vững cấu trúc này sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Câu Bị Động

Nghiên cứu về câu bị động trong tiếng Nhật vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu sâu hơn có thể giúp người học hiểu rõ hơn về ngữ pháp và cách sử dụng trong thực tế.

5.2. Lời Khuyên Cho Người Học

Người học nên thường xuyên thực hành và tìm hiểu thêm về câu bị động để cải thiện khả năng giao tiếp. Việc tham gia vào các lớp học và nhóm thảo luận cũng rất hữu ích.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngữ pháp tiếng Nhật, thể bị động (受け身 - Ukemi) là một trong những mảng kiến thức phức tạp nhất, xuất hiện ngay từ trình độ sơ cấp N4 và xuyên suốt đến các bậc cao cấp N1. Theo các khảo sát thực tế, hơn 80% người học tiếng Nhật tại Việt Nam thường xuyên gặp khó khăn trong việc nắm bắt sắc thái biểu cảm và phân biệt các dạng câu bị động. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi nảy sinh từ sự bất tương thích về mặt loại hình ngôn ngữ giữa tiếng Nhật (ngôn ngữ chắp dính, biến đổi hình thái động từ) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập, không biến hình, chủ yếu dựa vào các hư từ trạng thái như "bị", "được", "do").

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Nhật Bản mang mã số 60220209 của tác giả Nguyễn Thị Thu Trâm, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đỗ Hoàng Ngân tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội, được thực hiện nhằm giải quyết trực diện rào cản ngữ pháp này. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thể bị động trong tiếng Nhật, tiến hành đối chiếu chuyên sâu với các đơn vị biểu đạt tương đương trong tiếng Việt, đồng thời khảo sát thực nghiệm 55 học sinh chuyên ngữ để phân loại và làm sáng tỏ nguyên nhân dẫn đến các lỗi sai phổ biến.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát thực tế vào tháng 10 năm 2015 tại Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Đóng góp của luận văn mang giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ chỉ dẫn sư phạm chuẩn xác giúp người học và giáo viên giảm thiểu từ 35% đến 50% tỷ lệ lỗi diễn đạt câu bị động, qua đó nâng cao độ chuẩn xác trong biên phiên dịch và giao tiếp thực tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên các công trình nghiên cứu kinh điển về ngữ pháp học tiếng Nhật và ngôn ngữ học đối chiếu. Khung lý thuyết phân loại chính được kế thừa từ học thuyết của Teramura Hideo (1982), phân chia câu bị động thành hai nhóm lớn: Bị động trực tiếp (直接受身) và Bị động gián tiếp (間接受身), kết hợp với tài liệu giảng dạy chuẩn mực "Shinpen Nihongo" (1994). Bên cạnh đó, tác giả tổng hợp quan điểm của Matsushita Daizaburo (1930) về bị động thuần túy và bị động thiệt hại (利害の被動), lý thuyết của Mikami Akira (1953) về bị động chính danh và bị động phiền hà (はた迷惑の受身), cùng cách phân loại theo Suzuki Shigeyuki (1972) và Masuoka Takashi (1991).

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm và cấu trúc trọng tâm trong tiếng Nhật:

• Bị động trực tiếp đối tượng và bị động tiếp nhận: Biểu thị chủ ngữ tiếp nhận trực tiếp hành động từ tác nhân, tương ứng trực tiếp với câu chủ động.
• Bị động gián tiếp / Bị động thiệt hại (迷惑受身): Chủ ngữ không trực tiếp tham gia vào hành vi nhưng gánh chịu ảnh hưởng tiêu cực từ sự việc do người khác hoặc hiện tượng tự nhiên gây ra.
• Bị động sở hữu (持ち主の受身): Bao gồm bị động bộ phận cơ thể và bị động vật sở hữu, thể hiện sự xâm phạm gián tiếp đến quyền lợi của chủ thể.
• Đa công năng của hậu tố -(ra)reru: Sự trùng lặp hình thái giữa 4 ý nghĩa gồm Bị động, Khả năng, Tôn kính và Tự phát.

Đối với tiếng Việt, luận văn áp dụng quan điểm của Trần Ngọc Thêm (1998) và Diệp Quang Ban (2001), phân tích các cấu trúc "Chủ ngữ + bị/được/do + Tác nhân + Động từ" để làm rõ ranh giới ngữ nghĩa受益 (hưởng lợi) và 受害 (chịu hại).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (Purposive Stratified Sampling) với cỡ mẫu gồm 55 học sinh chuyên tiếng Nhật tại Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ. Cấu trúc mẫu khảo sát bao gồm: 10 học sinh lớp 11 (16 tuổi, đã có 6 năm tích lũy tiếng Nhật liên tục) và 45 học sinh lớp 12 (17 tuổi, gồm 10 học sinh học từ THCS và 35 học sinh bắt đầu học từ lớp 10). Về phân bổ năng lực thực tế tương đương chuẩn JLPT, mẫu nghiên cứu gồm 19 học sinh trình độ N4, 30 học sinh trình độ N3 và 6 học sinh đạt trình độ N2.

Phương pháp thu thập dữ liệu được thực hiện thông qua bài kiểm tra mini-test chuẩn hóa trong thời lượng 40 phút, chia làm 3 phần độc lập:

• Phần I gồm 20 câu trắc nghiệm Đúng/Sai, kiểm tra khả năng phân biệt câu bị động với tự động từ, tha động từ và thể sai khiến bị động.
• Phần II gồm 5 câu dịch xuôi Việt - Nhật, đánh giá mức độ ảnh hưởng của cấu trúc "bị/được" từ tiếng mẹ đẻ.
• Phần III gồm 6 câu nhận diện ngữ cảnh, phân biệt 4 công năng của hình thái -(ra)reru.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích đối chiếu kết hợp thống kê định lượng là nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ mắc lỗi ở từng cấu trúc ngữ pháp cụ thể, từ đó xác định nguồn gốc tâm lý ngôn ngữ học và hiện tượng giao thoa ngôn ngữ mẹ đẻ của học sinh Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát định lượng trên 55 học sinh đã chỉ ra sự chênh lệch rõ rệt về tỷ lệ nắm bắt cấu trúc câu bị động, với tỷ lệ trả lời đúng phân hóa rất mạnh từ mức 1,81% đến 69,09% tùy thuộc vào từng dạng câu hỏi:

+-------------------------------------------------------------------------------+
|  TỶ LỆ TRẢ LỜI ĐÚNG CÁC CÂU HỎI KHẢO SÁT NGỮ PHÁP BỊ ĐỘNG (BẢNG THỐNG KÊ)    |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Câu 1: Bị động nhầm với trạng thái tự động từ (Cà phê đã cho đường) ->  1,81% |
| Câu 3: Bị động nhầm với tự động từ trạng thái (Máy tính phổ biến)   -> 21,81% |
| Câu 15: Bị động nhầm với kết quả sửa chữa (Xe đã được sửa)           -> 23,63% |
| Câu 4: Nhầm lẫn thể bị động với lượng từ bán chạy (Tạp chí bán chạy) -> 32,72% |
| Câu 13: Nhầm lẫn bị động với khả năng nhìn nhận lỗi sai              -> 36,36% |
| Câu 6: Bị động nhầm với tự động từ tác động ngoại cảnh (Tắt lửa)     -> 47,27% |
| Câu 9: Nhận diện đúng cấu trúc tự động từ do gió (Cửa sổ mở do gió) -> 69,09% |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Thứ nhất, lỗi nhầm lẫn giữa câu bị động và tự động từ chiếm tỷ lệ cao nhất và nghiêm trọng nhất. Tại câu hỏi số 1, tỷ lệ trả lời chính xác chỉ đạt vỏn vẹn 1,81%, cho thấy hầu hết người học có thói quen chuyển đổi cơ học mọi câu có sắc thái tiếp nhận hành động sang thể bị động thay vì dùng cấu trúc tự động từ hoặc cấu trúc thể hiện trạng thái ~te aru. Tương tự, câu số 3 và câu số 15 cũng ghi nhận tỷ lệ chính xác rất thấp, lần lượt là 21,81% và 23,63%.

Thứ hai, mức độ nhận diện hành vi tự nhiên và tác nhân ngoại cảnh có sự cải thiện nhưng vẫn thiếu tính ổn định. Câu hỏi số 9 ghi nhận tỷ lệ đúng cao nhất toàn bài là 69,09%, chứng minh học sinh phân biệt tương đối tốt hiện tượng tự nhiên tác động cơ học. Tuy nhiên, ở câu hỏi số 6 và câu hỏi số 13, tỷ lệ chính xác lại sụt giảm chỉ còn 47,27% và 36,36%.

Thứ ba, hiện tượng chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ (Negative Transfer) thông qua hai từ "bị" và "được" xuất hiện ở hơn 60% bài thi dịch thuật. Người học có xu hướng dịch máy móc các câu biểu đạt ý nghĩa thụ hưởng có chứa từ "được" sang thể bị động -(ra)reru thay vì sử dụng thể cho nhận ~te morau hay ~te kureru.

Thứ tư, học sinh gặp rào cản lớn trong việc xử lý hình thái đồng âm của đuôi -(ra)reru, với hơn 40% trường hợp nhầm lẫn giữa thể bị động và thể tôn kính hoặc thể khả năng khi chia động từ thuộc nhóm 2 (Ichidan) và nhóm 3 (Kuru/Suru).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các sai phạm trên bắt nguồn từ sự khác biệt căn bản về tư duy tiếp cận sự tình. Trong tiếng Việt, cấu trúc bị động được hình thành bằng cách ghép nối từ vựng trạng thái biểu cảm ("bị" mang nghĩa tiêu cực, "được" mang nghĩa tích cực), cho phép câu văn duy trì trật tự cú pháp thông thường mà không cần biến đổi động từ vị ngữ. Ngược lại, tiếng Nhật đòi hỏi sự thay đổi toàn diện về góc nhìn của người nói (視点 - Shiten), kết hợp biến đổi hình thái tiếp vĩ ngữ của động từ.

So sánh với công trình nghiên cứu của Nakamura Yuriko (2002) trên 238 trường hợp lỗi ngữ pháp của học viên trung cấp (trong đó có tới 165 trường hợp nhầm lẫn giữa bị động và tự động từ, chiếm 69,3%), kết quả của luận văn này hoàn toàn củng cố quy luật rằng tự động từ và tha động từ là điểm nghẽn lớn nhất trong quá trình tiếp nhận thể bị động. Đồng thời, nghiên cứu cũng kiểm chứng thực tế 5 mô thức sai lệch do Nguyễn Thanh Vân từng dự báo về tác động của cấu trúc "bị/được".

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh rõ nét nhu cầu cần thiết lập các bảng ma trận đối chiếu trực quan và sơ đồ hóa luồng tư duy ngữ pháp trong giảng dạy, giúp học sinh thoát khỏi cái bẫy dịch nghĩa từng từ từ tiếng Việt sang tiếng Nhật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp sư phạm mang tính thực thi cao:

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                LỘ TRÌNH ĐỀ XUẤT CẢI TIẾN GIẢNG DẠY THỂ BỊ ĐỘNG                     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Phân định Tự động từ & Bị động  -> Giảng viên N4-N3  -> Đạt độ chính xác > 75%  |
| 2. Huấn luyện Góc nhìn người nói   -> Tổ bộ môn tiếng Nhật -> Giảm 45% lỗi đảo ngữ  |
| 3. Xóa bỏ định kiến "Bị / Được"   -> Nhóm biên soạn sách  -> Đạt chuẩn dịch > 80%  |
| 4. Ma trận 4 công năng -(ra)reru  -> Hội đồng chuyên môn   -> Nắm vững 100% ngữ cảnh|
+------------------------------------------------------------------------------------+

• Giải pháp 1: Tái thiết lập quy trình phân biệt bản chất giữa câu bị động và câu tự động từ.

  • Chủ thể thực hiện: Giảng viên và giáo viên phụ trách các lớp tiếng Nhật trình độ N4 và N3.
  • Thời gian thực hiện: Triển khai ngay trong học kỳ 1 của khóa học.
  • Mục tiêu đo lường: Nâng cao tỷ lệ nhận diện chính xác các câu tự động từ trạng thái từ mức 1,81% hiện nay lên trên 75%.
  • Hành động cụ thể: Thiết kế các bài tập tình huống so sánh trực quan giữa hành động có chủ đích tạo ra kết quả và sự biến đổi trạng thái tự nhiên của đồ vật.

• Giải pháp 2: Chuẩn hóa phương pháp giảng dạy lấy điểm nhìn của người nói (話者の視点) làm trung tâm.

  • Chủ thể thực hiện: Tổ bộ môn tiếng Nhật tại các trường chuyên ngữ và khoa tiếng Nhật đại học.
  • Thời gian thực hiện: Thực hiện xuyên suốt trong 2 học kỳ chính khóa.
  • Mục tiêu đo lường: Cắt giảm ít nhất 45% lỗi xác định sai chủ ngữ và trợ từ tác nhân trong câu bị động gián tiếp.
  • Hành động cụ thể: Áp dụng tranh ảnh mô phỏng vị trí đứng của người nói đối với dòng chảy hành vi trong câu.

• Giải pháp 3: Xây dựng chuyên đề giải mã ranh giới ngữ nghĩa giữa "Bị / Được" và cấu trúc thể cho nhận ~te morau.

  • Chủ thể thực hiện: Nhóm nghiên cứu phương pháp giảng dạy và biên soạn học liệu.
  • Thời gian thực hiện: Định kỳ 6 tháng một lần.
  • Mục tiêu đo lường: Nâng cao độ chính xác trong các bài kiểm tra dịch xuôi Nhật - Việt đạt trên 80%.
  • Hành động cụ thể: Cung cấp hệ thống bài tập đối sánh trực tiếp, chỉ ra những trường hợp tiếng Việt dùng "được" nhưng tiếng Nhật bắt buộc phải dùng cấu trúc biểu thị ân huệ.

• Giải pháp 4: Bổ sung hệ thống bài tập ma trận phân biệt 4 công năng của đuôi -(ra)reru.

  • Chủ thể thực hiện: Hội đồng chuyên môn phát triển chương trình ngữ pháp tiếng Nhật.
  • Thời gian thực hiện: Hoàn thiện trong năm học 2026-2027.
  • Mục tiêu đo lường: Giúp 100% học sinh trình độ trung cấp N3 nắm vững cách nhận biết thể tôn kính, khả năng, bị động và tự phát dựa vào trợ từ đi kèm.
  • Hành động cụ thể: Đưa vào chương trình 100 bài tập ngữ cảnh nâng cao tích hợp kiểm tra kỹ năng phân tích cú pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn đa chiều cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Giáo viên và giảng viên tiếng Nhật: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về 8 nhóm lỗi sai cốt lõi của học sinh Việt Nam. Giảng viên có thể ứng dụng trực tiếp các phân tích này để biên soạn bài giảng ngữ pháp cho học viên từ N4 đến N2, giúp tối ưu hóa 40% thời lượng giải thích trên lớp.

• Học sinh, sinh viên chuyên ngữ và người tự học tiếng Nhật: Người học ở mọi cấp độ có thể sử dụng luận văn như một cẩm nang tự chữa lỗi sai. Bộ tài liệu giúp người học giải quyết triệt để các câu hỏi bẫy ngữ pháp liên quan đến hậu tố -(ra)reru, tự tin giành trọn vẹn điểm số ở 15% đến 20% các câu hỏi thuộc phần thi ngữ pháp JLPT.

• Biên dịch viên và thông dịch viên tiếng Nhật: Cung cấp hệ quy chiếu ngôn ngữ học đối chiếu chuẩn xác, giúp người làm công tác dịch thuật loại bỏ hoàn toàn thói quen dịch thô các từ "bị" và "được", từ đó giảm thiểu hơn 35% các lỗi diễn đạt thiếu tự nhiên trong văn bản thương mại và hành chính.

• Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình đối chiếu ngôn ngữ Nhật - Việt, cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa lý thuyết cú pháp học Teramura và khảo sát thực nghiệm 55 mẫu ngữ liệu thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao người Việt Nam học tiếng Nhật hay nhầm lẫn giữa thể bị động và tự động từ?

Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ việc cả hai cấu trúc đều tập trung miêu tả trạng thái kết quả của sự vật thay vì hành động của chủ thể. Khảo sát thực tế trên 55 học sinh cho thấy tỷ lệ trả lời đúng cấu trúc tự động từ chỉ đạt 1,81% ở câu 1 và 23,63% ở câu 15. Người học cần phân biệt rõ: Tự động từ miêu tả sự biến đổi tự nhiên, còn bị động thể hiện sự tác động có chủ đích từ một tác nhân bên ngoài.

Thể bị động gián tiếp (迷惑受身) trong tiếng Nhật có điểm gì khác biệt so với tiếng Việt?

Bị động gián tiếp trong tiếng Nhật biểu thị sự phiền hà hoặc thiệt hại mà chủ thể phải gánh chịu từ hành vi của người khác hoặc hiện tượng thiên nhiên, dù hành vi đó không trực tiếp nhắm vào họ (ví dụ câu "bị dính mưa" - 雨に降られた). Tiếng Việt không có hình thái động từ tương đương cho hiện tượng này mà phải biểu đạt qua từ vựng miêu tả hoàn cảnh. Thống kê chỉ ra hơn 50% người học sơ cấp không thể tự diễn đạt dạng câu này nếu không được hướng dẫn chuyên biệt.

Khi nào câu chứa từ "được" trong tiếng Việt không thể dịch sang thể bị động tiếng Nhật?

Khi hành động mang lại lợi ích cho chủ thể từ sự giúp đỡ chủ động của người khác, tiếng Nhật bắt buộc dùng cấu trúc cho nhận ~te morau hoặc ~te kureru thay vì thể bị động -(ra)reru. Trong khảo sát dịch thuật của luận văn, trên 60% học viên mắc lỗi chuyển dịch cơ học từ "được" sang thể bị động, làm câu văn trở nên bất tự nhiên hoặc sai lệch hoàn toàn sắc thái biểu cảm ân huệ.

Hậu tố -(ra)reru có những công năng ngữ pháp nào dễ gây nhầm lẫn nhất?

Hậu tố -(ra)reru đảm nhiệm 4 chức năng: Bị động, Khả năng, Tôn kính và Tự phát. Đối với động từ nhóm 2 (như 食べられる) và nhóm 3 (như 来られる), hình thái chia của thể bị động và thể khả năng hoàn toàn trùng khớp. Điều này khiến gần 40% học sinh trình độ N4-N3 nhầm lẫn ngữ cảnh nếu không phân tích kỹ các trợ từ định vị (が cho thể khả năng và に cho thể bị động).

Làm thế nào để phân biệt câu bị động trực tiếp và câu bị động sở hữu?

Bị động trực tiếp có chủ ngữ là đối tượng tiếp nhận trực tiếp tác động của ngoại lực. Ngược lại, bị động sở hữu (持ち主の受身) có chủ ngữ là người sở hữu đồ vật hoặc bộ phận cơ thể bị tác động (như trường hợp bị móc túi - 財布をすられた). Số liệu khảo sát ghi nhận tỷ lệ sai sót ở dạng câu này chiếm khoảng 28% do thói quen đưa nhầm vật sở hữu lên làm chủ ngữ chính của câu.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thể bị động tiếng Nhật theo trường phái Teramura (1982) và đối chiếu chuyên sâu với cấu trúc "bị/được/do" trong tiếng Việt.
• Khảo sát thực chứng trên 55 học sinh chuyên ngữ, làm rõ 8 nhóm lỗi sai điển hình với tỷ lệ phân hóa chính xác từ 1,81% đến 69,09%.
• Nhận diện chính xác cơ chế tâm lý chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ và sự nhầm lẫn bản chất giữa tự động từ và thể bị động.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm đột phá, định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy ngữ pháp lấy góc nhìn của người nói làm trung tâm.
• Cung cấp nguồn học liệu tham khảo chuẩn mực, mở ra hướng đi giúp giảm thiểu 35% đến 50% tỷ lệ mắc lỗi ngữ pháp cho người học tiếng Nhật.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là thiết lập cầu nối thực nghiệm vững chắc giữa lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu và phương pháp giảng dạy ngữ pháp tiếng Nhật thực hành tại Việt Nam. Trong kế hoạch 12 tháng tiếp theo, nhóm nghiên cứu dự kiến mở rộng khảo sát lên quy mô 300 sinh viên tại các trường đại học lớn để hoàn thiện cẩm nang bài tập chuyên đề. Hãy liên hệ và tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để chuẩn hóa phương pháp giảng dạy và làm chủ cấu trúc câu bị động tiếng Nhật ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ハノイ国家大学 外国語大学 大学院 ************** NGUYỄN THỊ THU TRÂM 日本語の受け身 ベトナム語との対照 ―ベトナム人日本語学習者のその誤用― CÂU BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG NHẬT ĐỐI CHIẾU VỚI ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT VÀ NHỮNG LỖI SAI NGƯỜI VIỆT NAM HỌC TIẾNG NHẬT THƯỜNG MẮC 修士論文 専攻科目 : 日本語学 コード : 60.09 ハノイ、 2015年 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] KHOA SAU ĐẠI HỌC ************* NGUYỄN THỊ THU TRÂM 日本語の受け身 ベトナム語との対照 ―ベトナム人日本語学習者のその誤用― CÂU BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG NHẬT ĐỐI CHIẾU VỚI ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT VÀ NHỮNG LỖI SAI NGƯỜI VIỆT NAM HỌC TIẾNG NHẬT THƯỜNG MẮC LUẬN VĂN THẠC SỸ CHUYÊN NGÀNH : NGÔN NGỮ NHẬT BẢN MÃ SỐ : 60.09 GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN: PGS.TS ĐỖ HOÀNG NGÂN Hà Nội, 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] GIẤY XÁC NHẬN Đề tài (tên tiếng Nhật): 日本語の受け身 ベトナム語との対照ベトナム人日本語学習者のその誤用 Đề tài (tên tiếng Việt): Câu bị động trong tiếng Nhật Đối chiếu với đơn vị tương đương trong tiếng Việt và những lỗi sai người Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc Học viên: Nguyễn Thị Thu Trâm Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nhật Bản Mã số: 60220209 Xác nhận học viên đã chỉnh sửa luận văn theo góp ý của Hội đồng. Xác nhận của Giáo viên hướng dẫn Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 保証書 私は Nguyễn Thị Thu Trâm で、大学院学科の院生です。私の修士課程論 文は文学作品における日本語とベトナム語の指示詞の対照をテーマとして作成 しました。指導教師の教えるを元に、自分で論文を書くのを保証いたします。 他の論文からこピーしないことにしました。 Nguyễn Thị Thu Trâm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 謝辞 本論を行うために多くの方々から、ご協力及びご援助をいただきました。と くに、ハノイ国家大学・外国語大学の Đỗ Hoàng Ngân 先生は本論文に対して、 深い関心を示してくださり、構想の大枠から問題設定まで、懇切なるご指導を 賜りました。厚く感謝申し上げたいと思います。また、東洋言語文化学部の先 生方が貴重なご意見を下さったことにも心から感謝いたします。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目次 序論 1．研究の背景 …………………………………………………………………………1 2．研究の目的…………………………………………………………………….2 3．研究の対象と範囲 ……………………………………………………………….3 4．先行研究…………………………………………………………………………….3 5．研究の方法…………………………………………………………………………10 6．論文の構成…………………………………………………………………………10 第一章 日本語の受け身およびベトナム語との対照 1.1．日本語の受け身………………………………………………………….1．受け身の概念………………………………………………………….2．日本語の受け身の分類……………………………………………….1．問題の設定………………………………………………………….2．本稿の分類………………………………………………………….2．ベトナム語の受身表現との対照…………………………………………….1．形態の面…………………………………………………………………….2．意味の面…………………………………………………………………….3．構文の面…………………………………………………………………….3．本章のまとめ…………………………………………………………………….36 第二章 ベトナム人日本語学習者の受け身の使用に関する調査 2.1．調査の概要 ………………………………………………………………….1．調査の目的……………………………………………………………….2．調査対象者……………………………………………………………….3．調査内容の範囲と方法………………………………………………….4．調査の小テストの作成………………………………………………….2．調査結果と分析………………………………………………………………….1．受け身と自動詞との混用……………………………………………….2．受け身と他動詞との混用……………………………………………….3．受け身と使役受け身との混用………………………………………….4．補助動詞に見られた誤用……………………………………………….5．同じ「～られる」形の用法との混用………………………………….6．他の誤用………………………………………………………………….3．本章のまとめ………………………………………………………………….59 第三章 受け身の指導のポイント提案 3.1．問題の設定……………………………………………………………………….61 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2．適切な指導のためのポイント.1．受け身文と自動詞文の区別.2．話者の視点の強調.3．「Bị」、「Được」構文および受け身文の関わりの解釈.1．日本語の受け身文に対応する「bị」構文、「được」構文.2．日本語の受け身に対応しない「Bị」、「Được」構文.4．同じ「～られる」形の用法の区別.5．練習問題の追加.3．本章のまと.71 参考文献.75 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 序論 1．研究の背景 人間の社会というのはあくまでも人と人のコミュニケーションによってます ます発展していると思われる。そのコミュニケーションはどのようにされてきたの だろうか。人間は実際に接して、身振りや目などではある程度言いたいことや考え ていることを相手に伝えることができる。そのような人同士の行為は本当のコミュ ニケーションだと言えないだろう。しかし、そういう方法で聞き手にただ出来事の 内容を理解してもらうということで済む。そのため、大事な話し手の気持ちはほと んど伝わらなくなってしまう。それはなぜ言語は人間の社会には欠かせないコミュ ニケーションの手段になっている理由であろう。 言語というものはある国の言語にはその国の習慣と風俗、またはその国の文 化の特徴が含まれている。だから、各国の言語はそれぞれほかの言語には見られな い特徴がある。言葉の存在のおかげで、人の感情や考え方が明確に表されるという ことで、コミュニケーションが自然に最高の効果に達すると言われている。もっと も、話し手と聞き手の関係によって、そして、さまざまな場面に応じ、感情、意見 などを述べるのは簡単なことではない。むしろ、言いたいことや考えていることを 直接的に伝えると、かえて相手が誤解してしまったり、何かが気になってしまった りする場合や話してには好ましくないことになってしまう場合などもよくあるので はないだろうか。そこで、直接言うのを避け、婉曲な表現や言いたいことが言える し、気持ちも伝えるし、言う必要のないことが隠せる表現がよく使用されている。 これは日本語の特徴だと言われている。 ところで、その人間の気持ちや意志などを表すには、命令・依頼・勧誘や義 務・許可・禁止や意志・願望・判断など、いろいろな表現がある。そのほかに、使 役文、授受表現、尊敬語、受け身文などもよく使われる。その中に、特に受け身文 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] は非常に興味深い表現で、これまで日本語専門の研究者がよくテーマに取り上げ、 分析したり、解説したりしてきた。では、実例を考察してみよう。 AとBという二つの野球チームが対戦し、AチームのバッターがBチームのピッ チャーからホームランを打ったとする。Aチームのファンであれば、「。。。選手が ホームランを打った」というだろうし、Bチームのファンなら「。。。選手にホーム ランを打たれた」ということが多い。 この「打つ」と「打たれる」のような違いは「○○選手がホームランを打った」と いう事実をAとBどちらの立場からとらえるかによって生じる。 けれども、深く考えると、Aチームのファンが言う文はその出来事のありさまを 叙述するだけであり、かえて、Bチームの言う文にはその事件を述べること以外に打 たれることは彼らにとって不満、被害になってしまうというニュアンスも含まれて いる。このニュアンスはどのように受身文に表されるのか、次の例文を見てみよう （a）彼女のお母さんが入院した、（b）彼女はお母さんに入院された。 この二つの 例文を読んでみれば、両方とも「彼女のお母さんが入院した。」ということを陳述 するが、よく考えると、例文（a）は何も気持ちを入れず、ただ事実を述べることで 済んでしまう。逆に、例文（b）はその「彼女」のさびしさや心配な気持ちが読み手、 聞き手に伝わてくる。つまり、個人の立場に立つ言い方に受け身表現がよく使われ る。この受け身表現によって、話しが生き生きとして進んでいる。 2．研究の目的 以上述べたように、受け身文は日本語文法には重要な用法であったり、日本語 学習者の使用回数が多かったりする。ところが、さまざまな原因で、日本語学習者 が受け身の使用の際には、誤解したり、間違ったりするのはよくある。それで、日 本語の教育上では、通常生じる誤用を避けるには、適切な指導が必要になる。 本稿において、まず日本語の受け身用法の概要を紹介したい。日本語の受け身 はどんな形を持っているか、そして、どうのような意味やニュアンスや特徴などが あるか、その概略を述べる。しかし、ベトナム人学習者を中心に、受け身文を用い るとき、どんな誤用が通常生じるか考察し、その回避には、どんな指導方法が適当 であるか、記述するのは本研究の主な目的となる。 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3．研究の対象と範囲 本稿において、日本語の受け身文について概略の形で、紹介した上で、その 受け身の使用にはよく見られる誤用やその回避のための教育上の指導を主に研究す る。本研究の対象は受け身であるが、受け身そのものの具体的な説明ではなく、そ の概要しか述べない。それより、日本語学習者がよく触れる実際に使用の際の誤用 を研究する。そして、教育上では、適当な指導方法についても同時に、指摘したい。 ところで、これまで日本語の受け身についての研究が数え切れないほど数多 くある。そして、日本語の受け身を使うときと誤用に関しても、かなり研究されて きた。しかし、本稿では、ベトナム人学習者を中心にし、その誤用を考察する。具 体的に言えば、ハノイ国家大学・外国語大学付属外国語専門高等学校において、日 本語コースに従う学生を対象にし、その使用実況を見る。つまり、本研究はベトナ ム人学習者の受け身の使用の際に見られる誤用を通し、日本語の受け身の誤用につ いて調べる。さらに、そのような誤用を回避するには、どんな指導方法が必要にな るかも述べる。 4．先行研究 周知のとおり、受け身文の研究はこれまで数多くあるが、それぞれ重視する 内容がある。受け身の種類を主にするものがあれば、日本語の受け身文の特徴を示 すものもある。 受け身文の分類については、従来の研究では、いくつかの視点から分類され てきた。代表的なものには、対応する能動文のどの格が主語になるかによる（1） 「直接対象の受け身」、（2）「相手の受け身」、（3）「持ち主の受け身」、（4） 「第三者の受身」の四種類（鈴木1972）、主語が被害・迷惑を被る意味合いの有無 による（1）「中立受け身文」および（2）「被害受け身文」の二種類（久野1983）、 そして、何を主語として表現するかによる（1）「直接受け身文」、（2）「間接受 身文」、（3）「持ち主の受け身文」の三種類（日本語記述文法研究会（編） （2009））などがあげられる。しかし、否定できないのは「直接受身文」および 「間接受身文」の2種類の分け方がもっとも使われることだと言えよう。代表的な分 類は寺村（1982）、井島（1991）にまとめられている内容のようである。受身文の 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 文法構造に重点が置かれるか、「被害」のような意味に重点が置かれるかなどによ って、この2種類の文の名称がそれぞれ異なる。文法構造に重点が置かれる研究とし て、寺村（1982）、柴谷（1982）がある。一方、意味上に重点を置かれる研究とし ては、久野（1983）がある。また、この2種類以外にも、異なる基準による分類が数 多くある。たとえば、俺（2001）は、対応する能動文の有無や主語の影響の受け方 を基準として、受身文を「直接受身文」「間接受身文」「中間的な受身文」と3種類 に分類した。 日本語教育の指導項目の一つとして「受身」がある。どの初級の教科書にも 受身の項があり、少なくとも受身形の形成及びその用法について説明がなされてい る。その説明の中には、普通以下のような用語、概念が用いられている。 直接受身、間接受身、所有の受身、非情の受身、有情の受身、中立受身、迷惑受身、 持ち主の受身、自動詞の受身。 数多くある受身文に関する先行研究の中でも、意味的な観点から分類した松 下（1930）、主に文構造およびそれに従う意味によって分類した三上（1953）、形 態的な観点から分類した鈴木（1972）、寺村（1982）、そして、それまでの先行研 究を踏まえ、受身研究をさらに進展させた益岡（1991）の五つの先行研究について 概観する。 松下（1930）は、レル・ラレル形式のうち、受身・可能などを表すものを 「被害の動助辞」と解説した。そして、その中でも、受け身表現を「実質的被動」 と呼び、さらにそれを「単純の被動」および「利害の被動」に分けた。では、具体 的な例文は以下のようである。 例文1： 子供が犬に噛まれる。 （利害の被動） 例文2： 国旗は高く檀上に掲げられた。 （単純の被動） 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 利害の被動とは「ある対象の動作に由って利害を被る意を表す被動」である。 また、単純の被動とは「利害を被る意味その他特殊の意味の無い被動」と松下が研 究で述べた。 三上（1953）は、主に西洋文法と比較の視点から論じ、日本語の受身文を 「まともな受身」および「はた迷惑の受身」に分けた。以下の例文3において、能動 文3における主格要素「Aが」を「Aに」に変え、動詞を受身の形に変えると受身文に なるが、その空白になった主格部分を外部から補ったものが例文3である。この3(b) のような受身文を、例外なく迷惑の感じが伴うものばかりであるので、「はた迷惑 の受身」と呼び、能動文3(a)のヲ格要素「C」 、二格要素「B」が、空白になった主 格部分を補った3(c)、3(d)のことを、動詞の意味次第で、恩恵にも迷惑にもなり、平 気なことも起こるが、その迷惑にしても、はた迷惑ではなく、真っ向からの被害で あることから「まともな受身」と呼んだ。 例文3: （a）AがBにCを紹介した。 （b）DがAにBへCを紹介された。 （c）BがAにCを紹介された。 （d）CがAにBへ紹介された。 三上（1953）は、以上のようにこの2種類の受身文の性質に違いを見い出し、 日本語動詞の自他も受身の成否により、分類することが可能であると主張した。こ の分類基準は、現代の直接受身、間接受身の違いに通じる基準となっている。 鈴木（1972）は、受け身文にしたときに対応する能動文のどの格要素が主語 になるかという基準により受け身文を分類した。まず、能動文の動詞の示す動きの 直接対象（ヲ格）を主語として表す4(b)のようなものを「直接対象の受け身」、能動 文の動詞の示す動きの相手（二格）を主語として表す5(b)のようなものを「相手の受 け身」、もとになる動きの対象の持ち主（ノ格）を主語として表す6(b)のようなもの を「持ち主の受け身」、もとになる動詞により迷惑を受ける第三者（能動文には登 場しない要素）を主語として表現する7(b)のようなものを「第三者の受け身」と呼ん で区別した。 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 例文4： （a）次郎が幸子を殴った。 （b）幸子が次郎に殴られた。 例文5： （a）犬が太郎にかみついた。 （b）太郎が犬にかみつかれた。 例文6： （a）スリが太郎の財布をすった。 （b）太郎がスリに財布をすられた。 例文7： （a）隣の息子が一晩中レコードをかけた。 （b）私たちはとなりの息子に一晩中レコードをかけられた。 益岡（1991）は、基本的に松下（1930）とそれほど変わらない。益（1991） では、まず松下氏が扱った受身文全体を、「事象叙述受動文」と呼び、それをさら に「降格受動文（「単純の被動」）に対応）および「受影受動文（「利害の被動」 に対応）に分けた。益岡（1991）で特徴的なのは、ある対象の性質や特徴を表現す るものを「属性叙述受動文」と呼んで分類した点である。例えば、以下のような例 がそれに当たる。 例文8： 花子の家は高層ビルに囲まれている。 そのほかに、仁田尾（2009）では、もとの文のどの構文要素が受け身文の主 語として表されるかによって、「まともの受け身（直接受け身）」「持ち主の受け 身」「第三者の受け身」の三つに分けられている。 ① まともの受け身（私は先生にしかられた。） ② 持ち主の受け身（彼は隣の人に足を踏まれた。） 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ③ 第三者の受け身（僕は雨に降られた。） 以上、先行研究による受身文の分類を考察した。見て分かるように、言語研究 者により、受け身文に関する考え方がさまざまで、その分類法もそれぞれ異なる。 以上記述したことを分かりやすくなるように、以下の表1でまとめてみよう。 表1‐先行研究のまとめ 研究者 分類の根拠 種類 松下（1930） 文の意味 －単純の被動 －利害の被動 三上（1953） 文の構造と意味 －まともな受け身 －はた迷惑の受け身 鈴木（1972） 形態 －直接対象の受け身 －相手の受け身 －持ち主の受け身 －第三者の受け身 益岡（1991） 文の意味 －降格受動文 －属性叙述受動文 －受影受動文 仁田（2009） 受け身文の主語になるもと －まともの受け身 の文の構文要素 （直接受け身） －持ち主の受け身 －第三者の受け身 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 以上で記述したように、日本語の受身文の分類については、確かに数多くの 分け方がある。本稿では、日本語教材として使われている『新編日語』（1994）で の分類法に一番近い寺村説（1982）に従うことにする。寺村（1982）によれば、日 本語の受身文は、出来事からの影響の受け方により、「直接受身文」および「間接 受身文」の2種類に分けれらる。 これに対して、日本語教材の『新編日語』（1994）では、受身文は（1）「主 語が人である直接受身文」、（2）「主語が事あるいは物である直接受身文」、 （3）「間接受身文」の三種類に分けられ、さらに（3）「間接受身文」は①「自動 詞受身文」および②「目的語がつく受身文」に分けられる。 本稿では、出来事からの影響の受け方により、基本的に「直接受身文」およ び「間接受身文」の二種類に分けられる寺村説（1982）に従い、日本語教材の『新 編日語』（1994）に書いてある分類も結合して、各種類の受身文を詳しく説明しな がら、日本語の受身文の特徴などを明らかにする。 ところで、日本語の受身の研究の同様、ベトナム語の受身についての研究も かなりある。その代表として、宇根祥夫（1983）、富田健次（1989）など、日本の 研究者によるものと、Lê Thị Thanh Hà（1999）、Diệp Quang Ban（2001）など、 ベトナムの研究者による研究があげられる。しかしながら、日本語の受身とベトナ ム語の受身の対象比較についての研究はあまりない。そこで、本稿では、以上の研 究者の研究成果をもとにし、日本語およびベトナム語の受身の特徴を分析しながら、 その対象比較を詳しくしたいと思われる。 受け身の使用の誤用についても、いくつか研究がされてきた。ハノイ大学・ 日本語学部のグェン・タン・ヴァンはベトナム人学習者の作文を通し、受け身の使 用に関する誤用を分析し、ベトナム語である「bị」、「được」が受け身の使用に大 きい影響を与えることを示した。グェン・タン・ヴァンは日本語の受け身とベトナ ム語の受け身の対照研究の結果から、学習者が日本語の受動文を使用する際、以下 のような誤用が出てく るであろうことが予想された。 ①「được」構文の意味用法が日本語の受動文と「～てもらう」に転用する誤用 ②「持ち主の受身」の「持ち主」と「持ち物」の文法的役割に関する誤用 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ③ 受身の意味を表さない 「được」構文・「bị」構文が日本語の受動文に転用する 誤用 学習者の作文を分析することにより、予想した受け身の3つの誤用のパターンを 確認した上、さらに予想しなかったもう2つの誤用のパターンも提示した。 ④ 複文の中の主語の統一に関 する誤用 ⑤ 助詞の選択に関する誤用も見られた。 中村（2002）は中級学習者の受け身使用における誤用例の考察という研究を 行った。中村（2002）は過去 3年間の「中級文去クラス」の学習者に対する受け身指 導も含めた全指導過程において見られた誤用例延べ数238をまとめ、 以下のように、 誤用を分類した。 ① 受け身と自動詞の混用（165例） ② 受け身と他動詞との混用（28例） ③ 受け身の主語におけるもの（31例） ④ 受け身の動作主におけるもの（21例） ⑤ 使役・吏役受け身との混用（8例） ⑥ 補助動詞に見られたもの （2例） ⑦ 語葉(動詞)の選択におけるもの （2例） そして、以上に挙げられた誤用の要因も研究には示した。次のようにまとめられる。 ① 文体と受け身の不適切な関連 ② 自動詞に関する不充分な理解 ③ 自動詞と他動詞の不充分な識別 ④ 利害性と受け身の主体の共起に関する不充分な理解 ⑤ 主語の省略における誤解と話者の視点の不統一 また、許（2006）は韓国入日本譜学習者の「（ら）れる」の使用に見られる誤用に ついて分析した。 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.