Luận văn: Câu bị động tiếng Nhật và lỗi sai của người Việt (ĐH Ngoại Ngữ)

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trâm
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts. Đỗ Hoàng Ngân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Nhật Bản
• Đề tài: Câu bị động trong tiếng Nhật Đối chiếu với đơn vị tương đương trong tiếng Việt và những lỗi sai người Việt Nam học tiếng Nhật thường mắc
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 謝辞
• 目次
• 1. 序論
• 1.1. 研究の背景
• 1.2. 研究の目的
• 1.3. 研究の対象と範囲
• 1.4. 先行研究
• 1.5. 研究の方法
• 1.6. 論文の構成
• 1. 第一章 日本語の受け身およびベトナム語との対照
• 1.1. 日本語の受け身
• 1.1.1. 受け身の概念
• 1.1.2. 日本語の受け身の分類
• 1.1.2.1. 問題の設定
• 1.1.2.2. 本稿の分類
• 1.2. ベトナム語の受身表現との対照
• 1.2.1. 形態の面
• 1.2.2. 意味の面
• 1.2.3. 構文の面
• 1.3. 本章のまとめ
• 2. 第二章 ベトナム人日本語学習者の受け身の使用に関する調査
• 2.1. 調査の概要
• 2.1.1. 調査の目的
• 2.1.2. 調査対象者
• 2.1.3. 調査内容の範囲と方法
• 2.1.4. 調査の小テストの作成
• 2.2. 調査結果と分析
• 2.2.1. 受け身と自動詞との混用
• 2.2.2. 受け身と他動詞との混用
• 2.2.3. 受け身と使役受け身との混用
• 2.2.4. 補助動詞に見られた誤用
• 2.2.5. 同じ「～られる」形の用法との混用
• 2.2.6. 他の誤用
• 2.3. 本章のまとめ
• 3. 第三章 受け身の指導のポイント提案
• 3.1. 問題の設定
• 3.2. 適切な指導のためのポイント
• 3.2.1. 受け身文と自動詞文の区別
• 3.2.2. 話者の視点の強調
• 3.2.3. 「Bị」、「Được」構文および受け身文の関わりの解釈
• 3.2.3.1. 日本語の受け身文に対応する「bị」構文、「được」構文
• 3.2.3.2. 日本語の受け身に対応しない「Bị」、「Được」構文
• 3.2.4. 同じ「～られる」形の用法の区別
• 3.2.5. 練習問題の追加
• 3.3. 本章のまと
• 参考文献

Tóm tắt

I. Tổng Quan Câu Bị Động Tiếng Nhật Khái Niệm Đặc Điểm

Câu bị động là một phần ngữ pháp quan trọng trong tiếng Nhật, thể hiện hành động tác động lên chủ thể chứ không phải do chủ thể thực hiện. Việc nắm vững cấu trúc bị động tiếng Nhật giúp người học diễn đạt ý một cách chính xác và tự nhiên hơn. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những điểm ngữ pháp gây nhiều khó khăn cho người Việt học tiếng Nhật, do sự khác biệt về cấu trúc và cách sử dụng so với tiếng Việt. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích những lỗi sai thường gặp khi sử dụng câu bị động tiếng Nhật và đưa ra các phương pháp khắc phục hiệu quả, dựa trên nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Trâm (2015) về đối chiếu câu bị động tiếng Nhật và tiếng Việt.

1.1. Định nghĩa Câu Bị Động trong Ngữ Pháp Tiếng Nhật

Câu bị động trong tiếng Nhật (受け身 - ukemi) là dạng câu mà chủ ngữ chịu tác động của một hành động nào đó, thay vì chủ động thực hiện hành động đó. Chủ thể nhận hành động thường được đánh dấu bằng trợ từ 「に」 hoặc 「によって」. Ví dụ: 「泥棒に財布を盗まれた」 (Dorobou ni saifu o nusumareta - Tôi bị trộm mất ví). Đây là một cấu trúc quan trọng để diễn tả sự việc một cách khách quan hoặc khi muốn nhấn mạnh đối tượng chịu tác động hơn là người thực hiện hành động. Theo寺村（1982), câu bị động không chỉ đơn thuần là sự chuyển đổi từ câu chủ động mà còn mang ý nghĩa và sắc thái riêng biệt. Thể bị động tiếng Nhật có nhiều ứng dụng trong giao tiếp và văn bản, từ diễn tả sự việc thông thường đến thể hiện cảm xúc và thái độ của người nói.

1.2. Phân Loại Các Dạng Câu Bị Động Tiếng Nhật Phổ Biến

Có nhiều cách phân loại các loại câu bị động tiếng Nhật, nhưng phổ biến nhất là dựa vào đối tượng chịu tác động: câu bị động trực tiếp và câu bị động gián tiếp. Câu bị động trực tiếp (直接受け身 - chokusetsu ukemi) là dạng câu mà chủ ngữ trực tiếp chịu tác động của hành động. Ví dụ: 「田中さんは先生に褒められた」 (Tanaka-san wa sensei ni homerareta - Anh Tanaka được giáo viên khen). Câu bị động gián tiếp (間接受身 - kansetsu ukemi) là dạng câu mà chủ ngữ chịu tác động gián tiếp thông qua một đối tượng khác. Ví dụ: 「私は弟にケーキを食べられた」 (Watashi wa otouto ni keeki o taberareta - Tôi bị em trai ăn mất bánh). Ngoài ra, còn có câu bị động sở hữu (所有の受け身 - shoyuu no ukemi), trong đó chủ ngữ bị mất hoặc bị làm hư hại một vật sở hữu. Ví dụ: 「泥棒に財布を盗まれた」 (Dorobou ni saifu o nusumareta - Tôi bị trộm mất ví).

1.3. So Sánh Câu Bị Động Tiếng Nhật và Tiếng Việt

Sự khác biệt giữa bị động tiếng Nhật và tiếng Việt nằm ở cấu trúc và cách sử dụng. Trong tiếng Việt, câu bị động thường sử dụng các từ “bị” hoặc “được” để biểu thị. Tuy nhiên, trong tiếng Nhật, hình thái động từ sẽ thay đổi để tạo thành câu bị động. Theo Nguyễn Thị Thu Trâm (2015), sự khác biệt này dẫn đến việc người Việt học tiếng Nhật thường mắc lỗi khi dịch hoặc sử dụng câu bị động. Ví dụ, khi dịch câu "Tôi bị trộm mất ví" sang tiếng Nhật, nhiều người có xu hướng dịch thành "私は泥棒に財布を盗まれました" (Watashi wa dorobou ni saifu o nusumaremashita), thay vì sử dụng động từ bị động 「盗まれた」 (nusumareta) một cách tự nhiên.

II. Top 5 Lỗi Sai Nghiêm Trọng Khi Dùng Bị Động Tiếng Nhật

Nhiều sinh viên Việt Nam gặp khó khăn khi sử dụng cách dùng câu bị động tiếng Nhật do sự khác biệt về cấu trúc và ngữ cảnh so với tiếng Việt. Việc nắm vững những lỗi sai thường gặp và cách khắc phục sẽ giúp người học cải thiện đáng kể khả năng sử dụng ngữ pháp này. Những lỗi này không chỉ ảnh hưởng đến tính chính xác của câu văn mà còn có thể làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa mà người học muốn truyền đạt.

2.1. Nhầm Lẫn Giữa Thể Bị Động và Tự Động Từ trong Tiếng Nhật

Một trong những lỗi phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa thể bị động và tự động từ. Nhiều người học sử dụng chia động từ bị động tiếng Nhật không chính xác, thay vì dùng tự động từ. Ví dụ: Thay vì nói "窓が開いた" (Mado ga aita - Cửa sổ đã mở) - sử dụng tự động từ, nhiều người lại nói "窓が開けられた" (Mado ga akerareta), mang nghĩa "Cửa sổ bị mở (bởi ai đó)" - sử dụng động từ bị động không phù hợp. Điều này làm thay đổi ý nghĩa của câu và có thể gây khó hiểu cho người nghe. Việc phân biệt rõ ràng giữa tự động từ và tha động từ là rất quan trọng để tránh lỗi này.

2.2. Sử Dụng Sai Trợ Từ trong Cấu Trúc Bị Động Tiếng Nhật

Việc sử dụng sai trợ từ cũng là một lỗi thường gặp. Trợ từ 「に」 và 「によって」 thường được dùng để chỉ người hoặc vật thực hiện hành động trong câu bị động. Tuy nhiên, nhiều người học sử dụng sai trợ từ hoặc bỏ qua trợ từ này, làm cho câu văn trở nên không chính xác. Ví dụ: Thay vì nói "先生に褒められた" (Sensei ni homerareta - Được giáo viên khen), nhiều người lại nói "先生を褒められた", đây là lỗi sử dụng trợ từ sai. Trợ từ được sử dụng sai sẽ làm thay đổi ý nghĩa của câu.

2.3. Dịch Máy Móc Câu Bị Động Từ Tiếng Việt Sang Tiếng Nhật

Dịch máy móc câu bị động từ tiếng Việt sang tiếng Nhật cũng là một nguyên nhân dẫn đến lỗi sai. Như đã đề cập ở trên, tiếng Việt sử dụng “bị” và “được” để tạo thành câu bị động, trong khi tiếng Nhật sử dụng hình thái động từ. Việc dịch trực tiếp từ tiếng Việt có thể dẫn đến những câu văn không tự nhiên hoặc sai ngữ pháp. Ví dụ, dịch câu "Tôi bị trộm mất ví" thành "私は盗まれました" (Watashi wa nusumaremashita) sẽ tự nhiên hơn là "私は泥棒に財布を盗まれました". Việc hiểu rõ cấu trúc câu bị động trong cả hai ngôn ngữ là rất quan trọng.

III. Bí Quyết Chinh Phục Câu Bị Động Tiếng Nhật Phương Pháp

Để làm chủ ngữ pháp tiếng Nhật bị động, người học cần nắm vững cấu trúc, cách chia động từ và cách sử dụng. Việc luyện tập thường xuyên và áp dụng vào thực tế sẽ giúp người học ghi nhớ và sử dụng một cách tự nhiên hơn. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu thêm về văn hóa Nhật Bản cũng giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng câu bị động trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.1. Nắm Vững Cách Chia Động Từ Sang Thể Bị Động Chuẩn Xác

Điều quan trọng nhất là nắm vững cách chia động từ sang thể bị động. Động từ nhóm 1 (五段動詞) có đuôi 「う」 chuyển thành 「あ」 cộng với 「れる」. Ví dụ: 書く (kaku - viết) → 書かれる (kakareru - bị viết). Động từ nhóm 2 (一段動詞) bỏ 「る」 và thêm 「られる」. Ví dụ: 食べる (taberu - ăn) → 食べられる (taberareru - bị ăn). Động từ bất quy tắc 来る (kuru - đến) → 来られる (korareru) và する (suru - làm) → される (sareru). Luyện tập chia động từ thường xuyên sẽ giúp người học ghi nhớ và phản xạ nhanh hơn.

3.2. Luyện Tập Sử Dụng Câu Bị Động Qua Các Bài Tập Thực Hành

Làm nhiều bài tập thực hành là cách tốt nhất để làm quen với cấu trúc và cách sử dụng câu bị động. Các bài tập có thể bao gồm chuyển đổi từ câu chủ động sang câu bị động, điền vào chỗ trống, hoặc viết đoạn văn sử dụng câu bị động. Ngoài ra, việc đọc các tài liệu tiếng Nhật và chú ý đến cách sử dụng câu bị động cũng giúp người học nâng cao khả năng sử dụng.

3.3. Áp Dụng Câu Bị Động vào Giao Tiếp Hàng Ngày để Thành Thạo

Áp dụng câu bị động vào giao tiếp hàng ngày là cách tốt nhất để làm chủ ngữ pháp này. Người học có thể sử dụng câu bị động khi nói chuyện với bạn bè, đồng nghiệp, hoặc khi viết email, tin nhắn. Việc sử dụng thường xuyên sẽ giúp người học ghi nhớ và sử dụng một cách tự nhiên hơn. Tuy nhiên, cần lưu ý sử dụng đúng ngữ cảnh và tránh lạm dụng.

IV. Hướng Dẫn Phân Biệt Câu Chủ Động và Bị Động Tiếng Nhật Hiệu Quả

Việc phân biệt câu chủ động và bị động là yếu tố then chốt để tránh những sai sót đáng tiếc. Cần xác định chủ ngữ trong câu đang thực hiện hành động hay chịu tác động của hành động. Để ý đến các trợ từ đi kèm và ý nghĩa tổng thể của câu để đưa ra kết luận chính xác.

4.1. Dấu Hiệu Nhận Biết Câu Bị Động Dễ Dàng Nhất

Dấu hiệu dễ nhận biết nhất của câu bị động là động từ được chia ở thể bị động (～られる/～れる). Ngoài ra, câu bị động thường có các trợ từ 「に」 hoặc 「によって」 đi kèm, chỉ người hoặc vật thực hiện hành động tác động đến chủ ngữ. Nếu chủ ngữ là đối tượng chịu tác động và có các dấu hiệu này, khả năng cao đó là câu bị động.

4.2. Xác Định Chủ Ngữ và Vai Trò Của Nó trong Câu

Để phân biệt câu chủ động và bị động, cần xác định rõ chủ ngữ trong câu là ai hoặc cái gì, và vai trò của nó là gì. Nếu chủ ngữ thực hiện hành động, đó là câu chủ động. Nếu chủ ngữ chịu tác động của hành động, đó là câu bị động. Ví dụ, trong câu "私は先生に褒められた" (Watashi wa sensei ni homerareta - Tôi được giáo viên khen), chủ ngữ là "私" (watashi - tôi) và tôi là người chịu tác động của hành động khen ngợi, do đó đây là câu bị động.

4.3. Đặt Câu Hỏi Để Kiểm Tra Ý Nghĩa Của Câu

Một cách khác để kiểm tra xem một câu là chủ động hay bị động là đặt câu hỏi. Ví dụ, trong câu "田中さんは先生に褒められた", ta có thể đặt câu hỏi "Ai đã khen anh Tanaka?" (誰が田中さんを褒めたか - Dare ga Tanaka-san o hometa ka?). Nếu câu trả lời là "先生" (sensei - giáo viên), thì câu đó là câu bị động vì chủ ngữ "田中さん" không thực hiện hành động khen ngợi.

V. Ứng Dụng Thực Tế Ví Dụ Bài Tập Luyện Câu Bị Động

Để củng cố kiến thức về câu bị động trong tiếng Nhật, hãy cùng xem xét một số ví dụ và bài tập thực hành. Việc luyện tập thường xuyên sẽ giúp bạn sử dụng câu bị động một cách tự tin và chính xác hơn trong giao tiếp và viết lách.

5.1. Phân Tích Các Ví Dụ Câu Bị Động Trong Văn Bản Thực Tế

Ví dụ 1: "この本は多くの人に読まれています" (Kono hon wa ooku no hito ni yomareteimasu - Cuốn sách này được nhiều người đọc). Đây là câu bị động trực tiếp, chủ ngữ "本" (hon - cuốn sách) chịu tác động của hành động đọc. Ví dụ 2: "私は弟にゲームを壊されました" (Watashi wa otouto ni geemu o kowasaremashita - Tôi bị em trai làm hỏng trò chơi điện tử). Đây là câu bị động gián tiếp, chủ ngữ "私" (watashi - tôi) chịu tác động gián tiếp thông qua việc trò chơi bị hỏng. Việc phân tích các ví dụ này giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng câu bị động trong các ngữ cảnh khác nhau.

5.2. Bài Tập Chuyển Đổi Câu Chủ Động Sang Bị Động

Bài tập 1: Chuyển đổi câu chủ động "先生は学生を褒めました" (Sensei wa gakusei o homemashita - Giáo viên đã khen học sinh) sang câu bị động. Đáp án: "学生は先生に褒められました" (Gakusei wa sensei ni homeraremashita - Học sinh được giáo viên khen). Bài tập 2: Chuyển đổi câu chủ động "泥棒は財布を盗みました" (Dorobou wa saifu o nusumimashita - Tên trộm đã trộm ví) sang câu bị động. Đáp án: "財布は泥棒に盗まれました" (Saifu wa dorobou ni nusumaremashita - Ví bị tên trộm trộm).

5.3. Bài Tập Điền Khuyết vào Câu Bị Động

Bài tập 1: Điền vào chỗ trống: "この建物は...によって建てられました" (Kono tatemono wa ... ni yotte tateraremashita - Tòa nhà này được xây dựng bởi...). Gợi ý: kiến trúc sư, công ty xây dựng. Bài tập 2: Điền vào chỗ trống: "私は...に宿題を手伝ってもらいました" (Watashi wa ... ni shukudai o tetsudatte moraimashita - Tôi được... giúp đỡ làm bài tập về nhà). Gợi ý: bạn bè, gia sư.

VI. Kết Luận Làm Chủ Câu Bị Động Tiếng Nhật Dễ Dàng Hơn

Nắm vững câu bị động tiếng Nhật không chỉ giúp người học diễn đạt ý một cách chính xác và tự nhiên hơn mà còn mở ra cánh cửa đến với văn hóa và tư duy của người Nhật. Bằng cách nhận diện và khắc phục những lỗi sai thường gặp, người học có thể tự tin sử dụng ngữ pháp này trong mọi tình huống giao tiếp.

6.1. Tóm Tắt Các Điểm Quan Trọng Cần Lưu Ý

Nhớ rằng, phân biệt rõ tự động từ và tha động từ, sử dụng đúng trợ từ, tránh dịch máy móc từ tiếng Việt, luyện tập thường xuyên và áp dụng vào thực tế là những yếu tố quan trọng để làm chủ cách chuyển từ chủ động sang bị động tiếng Nhật.

6.2. Định Hướng Tự Học và Luyện Tập Thêm

Sử dụng các nguồn tài liệu học tập uy tín, tham gia các diễn đàn tiếng Nhật, tìm kiếm bạn bè cùng học để luyện tập và trao đổi kiến thức. Đừng ngại mắc lỗi và luôn cố gắng học hỏi từ những sai lầm. Tham khảo các giáo trình giáo trình câu bị động tiếng Nhật uy tín và luyện tập thường xuyên.