MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Con ngƣời là trung tâm của mọi sự phát triển, bảo vệ quyền con ngƣời là tiền đề quan trọng để phát triển bền vững mọi mặt. Chính vì vậy, trong thời gian qua, vấn đề bảo vệ quyền con ngƣời đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta đặc biệt quan tâm và đƣợc coi là nhân tố thúc đẩy quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chiến lƣợc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2020 đã đề ra phƣơng hƣớng: “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm, đổi mới căn bản cơ chế xây dựng và thực hiện pháp luật; phát huy vai trò và hiệu lực của pháp luật để góp phần quản lý xã hội, giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh, thực hiện quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân” (Nghị quyết số 48/NQ-TW ngày 24 tháng 5 năm 2005).
Trong Chiến lƣợc cải cách tƣ pháp đến năm 2020 của Bộ Chính trị cũng chỉ đạo: “Hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự và dân sự phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân và vì nhân dân; hoàn thiện các thủ tục tố tụng tư pháp, bảo đảm tính đồng bộ, dân chủ, công khai, minh bạch, tôn trọng và bảo vệ quyền con người” (Nghị quyết 49/NQ-TW ngày 02 tháng 6 năm 2005). Xuất phát từ chủ trƣơng không ngừng phát triển quyền con ngƣời ấy, Nhà nƣớc Việt Nam đã và đang xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật để bảo đảm các quyền con ngƣời đƣợc tôn trọng và thực hiện một cách đầy đủ nhất, trong đó có pháp luật hình sự. Các quy định về miễn, giảm chấp hành hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam đã có lịch sử hình thành và phát triển lâu dài. Trải qua thời gian, các quy định này đã phát huy đƣợc vai trò và tác dụng của nó trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm, thể hiện đƣợc nguyên tắc chỉ đạo của Đảng và Nhà nƣớc ta là: “trừng trị kết hợp với khoan hồng, cƣỡng chế đi liền với giáo dục, thuyết phục”.
Đó cũng là cách để thể hiện tính nhân đạo, quyền con ngƣời trong pháp luật Việt Nam. Thế nhƣng, cùng với sự phát triển của xã hội, khi quyền con ngƣời ngày càng đƣợc quan tâm, Việt Nam ngày càng hòa nhập và tham gia nhiều hơn vào các Điều ƣớc quốc tế liên quan đến quyền con ngƣời thì chế định này lại xuất hiện nhiều bất cập giữa pháp luật trong nƣớc với những cam kết quốc tế mà nƣớc ta đã ký kết, khiến cho một số quyền con ngƣời không đƣợc áp dụng một cách thích đáng. Mà nguyên nhân chính của những bất cập đó là do Bộ luật hình sự năm 1999 (BLHS) dù đã trải qua lần sửa đổi, bổ sung vào năm 2009 nhƣng những quy định về chế định này trong Phần Chung của BLHS vẫn chƣa đƣợc thay đổi để phù hợp với yêu cầu trong xu hƣớng hội nhập đổi mới. Nhƣ vậy, từ nhiều phƣơng diện khác nhau đang đặt ra những đòi hỏi cần phải nghiên cứu để hoàn thiện các quy định về miễn, giảm chấp hành hình phạt trong Phần Chung BLHS để nhằm phù hợp với đƣờng lối chỉ đạo chung của Đảng và Nhà nƣớc, phù hợp với yêu cầu bảo đảm các quyền con ngƣời đƣợc tôn trọng và thực hiện một cách đầy đủ nhất.
Nhận thức đƣợc tầm quan trọng đó, tác giả đã lựa chọn đề tài “Hoàn thiện quy định về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt trong Phần Chung Bộ luật hình sự năm 1999 theo định hướng bảo vệ quyền con người” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Cùng với trách nhiệm hình sự, các quy định về miễn, giảm trách nhiệm hình sự nói chung và miễn, giảm chấp hành hình phạt nói riêng đã có lịch sử hình thành và phát triển lâu dài nên có thể nói chế định này không phải là một đề tài mới lạ nữa. Trong lịch sử nghiên cứu pháp luật đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến chế định này từ cấp cử nhân cho tới cấp thạc sỹ, điển hình là một số công trình sau: Hứa Anh Khoa, Các biện pháp miễn, giảm trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chấp hành án theo Bộ luật hình sự 1999 – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật, TP. Mai Khắc Phúc, Các biện pháp miễn, giảm trách nhiệm hình sự theo pháp luật hình sự Việt Nam 1999 – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sỹ, TP.
Nguyễn Văn Cảnh, Giảm thời hạn và miễn chấp hành hình phạt trong thi hành án hình sự ở Việt Nam, Luận văn thạc sỹ, 2011,. Tuy nhiên, mỗi công trình nghiên cứu lại có mỗi nét riêng. Ví dụ nhƣ: Công trình nghiên cứu của Hứa Anh Khoa tập trung nghiên cứu về các biện pháp miễn, giảm trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chấp hành án theo quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam; công trình nghiên cứu của Thạc sỹ Mai Khắc Phúc thì nghiên cứu về tổng thể các biện pháp miễn, giảm trách nhiệm hình sự. Còn đề tài của Thạc sỹ Nguyễn Văn Cảnh cũng chủ yếu tập trung phân tích về giảm thời hạn và miễn chấp hành hình phạt trong giai đoạn thi hành án hình sự.
Còn riêng với tác giả, khi nghiên cứu đề tài này tác giả tập trung vào nghiên cứu hoàn thiện các quy định về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt theo định hƣớng bảo vệ quyền con ngƣời, phù hợp với đòi hỏi cấp thiết đang đặt ra trong yêu cầu đổi mới hiện nay. Do đó, đề tài của tác giả vẫn đảm bảo đƣợc tính mới, không lặp lại kết quả nghiên cứu trƣớc đã công bố. Nhiệm vụ và mục tiêu của đề tài Để thực hiện tốt nhiệm vụ hoàn thiện quy định về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt trong Phần Chung BLHS theo định hƣớng bảo vệ quyền con ngƣời, tác giả tiến hành xây dựng cơ sở lý luận chung cho đề tài, trong đó khái quát hóa các khái niệm liên quan và xem xét các yêu cầu của việc bảo vệ quyền con ngƣời trong giai đoạn này đƣợc đặt ra nhƣ thế nào. Mặt khác, thông qua việc phân tích thực trạng quy định, thực trạng áp dụng trong pháp luật hiện hành và chỉ ra những bất cập, vƣớng mắc đang còn tồn tại giữa quy định trong nƣớc so với những cam kết quốc tế mà nƣớc ta đã ký kết về vấn đề quyền con ngƣời.
Từ đó, tác giả kiến nghị một số giải pháp hoàn thiện cụ thể mang tính khả thi. Trong quá trình hoàn thiện ấy, tác giả vẫn kế thừa và phát huy những ƣu điểm; khắc phục, sửa đổi một vài hạn chế, bất cập của pháp luật hình sự hiện hành về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt bên cạnh việc tiếp thu có chọn lọc những hạt nhân hợp lý của pháp luật quốc tế về quyền con ngƣời phù hợp với đƣờng lối chỉ đạo của Đảng và Nhà nƣớc ta. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài Trong phạm vi đề tài, tác giả chỉ giới hạn nghiên cứu các biện pháp sau: Miễn chấp hành hình phạt Giảm mức hình phạt đã tuyên Án treo Ba biện pháp này còn đƣợc pháp luật về thi hành án hình sự và pháp luật tố tụng hình sự quy định. Nhƣng trong nội dung đề tài này, tác giả chỉ phân tích ba biện pháp trên trong phạm vi quy định của Phần Chung Bộ luật hình sự năm 1999 (đã đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009).
Do hạn chế về thời gian nghiên cứu nên tác giả chỉ thu thập đƣợc số liệu thống kê thụ lý và giải quyết các vụ án hình sự sơ thẩm ở 24 quận huyện thuộc thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2010 đến năm 2012 và Thống kê kết quả thi hành án hình sự trong các giai đoạn 1/1/2006 đến 31/3/2006; giai đoạn 1/1/2007 đến 31/3/2007 và giai đoạn 1/10/2006 đến 31/12/2006 tại các Tòa án nhân dân thuộc phạm vi thành phố Hồ Chí Minh. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu của đề tài Cách tiếp cận chủ yếu là nghiên cứu các vấn đề lý luận và quy định pháp luật về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt. Đồng thời tìm hiểu tình hình thực tế và chứng minh nó thông qua các bài viết, công trình nghiên cứu, các số liệu thống kê, phƣơng tiện truyền thông đại chúng, trao đổi với giảng viên hƣớng dẫn. Trong quá trình nghiên cứu lý luận cũng nhƣ đi sâu nghiên cứu thực tiễn để hoàn thiện nội dung của đề tài, tác giả đã sử dụng kết hợp những phƣơng pháp nhƣ phân tích, tổng hợp, so sánh, diễn dịch, quy nạp,… Bên cạnh đó, tác giả lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm tƣ tƣởng nền tảng kết hợp với đƣờng lối chính sách của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nƣớc ta về đấu tranh phòng chống tội phạm để làm cơ sở nghiên cứu đề tài.
Ý nghĩa của đề tài Với đề tài này, tác giả đã chỉ ra đƣợc tầm quan trọng của vấn đề bảo vệ quyền con ngƣời trong pháp luật hình sự hiện nay. Đồng thời, xác định đƣợc phƣơng hƣớng chỉ đạo của Đảng ta trong việc tiến hành các chính sách đảm bảo quyền con ngƣời. Mặt khác, phân tích những điểm mạnh và điểm còn hạn chế của các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt trong quá trình áp dụng pháp luật trong điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay thông qua việc nghiên cứu thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về các biện pháp này. Trên cơ sở đó, tác giả đã đƣa ra một số giải pháp để hoàn thiện quy định pháp luật và góp phần nâng cao hiệu quả của các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt trong giai đoạn đổi mới hiện nay.
Bố cục của đề tài Với mục đích, đối tƣợng, phạm vi và phƣơng pháp nghiên cứu nhƣ trên, nội dung chính của đề tài gồm ba chƣơng: Chƣơng 1: Lý luận chung về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt và các vấn đề bảo vệ quyền con ngƣời. Chƣơng 2: Thực trạng về các biện pháp miễn, giảm chấp hành hình phạt trong Phần Chung của Bộ luật hình sự năm 1999.