Cảm Thức Cô Tịch Trong Thơ Haiku Thời Edo (Nhật Bản) Và Thơ Thiền Thời Trần (Việt Nam)

Khám phá cảm thức cô tịch trong thơ haiku thời Edo Nhật Bản và thơ thiền thời Trần Việt Nam, thể hiện chiều sâu tâm hồn và triết lý sống.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lệ My
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Thanh Tâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Cảm Thức Cô Tịch Trong Thơ Haiku Thời Edo Và Thơ Thiền Thời Trần
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cảm Thức Cô Tịch Trong Thơ Haiku Thiền

Bài viết này khám phá cảm thức cô tịch trong hai dòng thơ độc đáo: thơ Haiku Edo của Nhật Bản và thơ Thiền thời Trần của Việt Nam. Dù ra đời ở hai thời kỳ và nền văn hóa khác nhau, cả hai đều chia sẻ những điểm tương đồng sâu sắc, đặc biệt là trong cách thể hiện sự cô đơn, tĩnh lặng và tinh thần Thiền. Việc đối chiếu hai nền thơ này giúp làm nổi bật giá trị và nét đặc sắc riêng của từng nền văn học. "Sabi" (cô tịch) là một phạm trù thẩm mỹ đặc trưng của văn học Nhật Bản, và việc soi chiếu nó vào các tác phẩm văn học có chung cội nguồn văn hóa phương Đông là một hướng đi khai thác vấn đề ở chiều sâu. Nghiên cứu này cũng đóng góp tư liệu cho việc dạy và học văn học ở các cấp học.

1.1. Nguồn Gốc Của Cảm Thức Cô Tịch Trong Văn Hóa Phương Đông

Cảm thức cô tịch không chỉ là một trạng thái cảm xúc cá nhân mà còn là một phần của triết lý sống và mỹ học phương Đông. Nó bắt nguồn từ tinh thần Thiền, sự chiêm nghiệm về tính vô thường của vạn vật và sự hòa mình vào thiên nhiên. Trong văn hóa Nhật Bản, tính chất cô tịch được thể hiện qua các khái niệm như wabi-sabi, yugen, và karumi, nhấn mạnh vẻ đẹp của sự giản dị, không hoàn hảo và dấu ấn của thời gian. Tương tự, trong văn hóa Việt Nam, ảnh hưởng của Phật giáo và Thiền tông cũng tạo nên một cảm quan cô tịch đặc biệt, thể hiện qua sự tĩnh lặng, buông bỏ và giác ngộ.

1.2. Điểm Tương Đồng Giữa Thơ Haiku Và Thơ Thiền Về Cô Tịch

Cả thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần đều sử dụng ngôn ngữ cô đọng, hàm súc để diễn tả cảm xúc cô tịch. Cả hai đều tập trung vào những khoảnh khắc tĩnh lặng, những hình ảnh thiên nhiên đơn sơ để gợi lên sự tĩnh tại và tâm không. Sự giản dị trong thơ là một yếu tố quan trọng, giúp người đọc cảm nhận trực tiếp vẻ đẹp cô tịch mà không cần đến những diễn giải phức tạp. Cả hai dòng thơ đều hướng đến sự giác ngộ và buông bỏ, tìm thấy ý nghĩa của cô tịch trong sự hòa nhập với vũ trụ.

II. Phân Tích Cảm Thức Cô Tịch Trong Thơ Haiku Edo Sabi Là Gì

Sabi là một khái niệm thẩm mỹ quan trọng trong thơ Haiku Edo, thể hiện vẻ đẹp cô tịch, sự chấp nhận tính vô thường và dấu ấn của thời gian. D.Suzuki cho rằng Sabi đòi hỏi sự dung dị, tự nhiên, sự khống chế ước, sự tinh tế, sự tự do. Nó không chỉ là cảm xúc cô đơn mà còn là sự thấu hiểu về bản chất của cuộc sống. Thơ Basho, một trong những nhà thơ Haiku nổi tiếng nhất, thường xuyên sử dụng Sabi để diễn tả vẻ đẹp của sự tàn phai và sự tĩnh lặng của thiên nhiên.

2.1. Yếu Tố Tạo Nên Cảm Thức Sabi Trong Thơ Haiku

Nhiều yếu tố góp phần tạo nên cảm thức Sabi trong thơ Haiku. Sự giản dị trong ngôn ngữ và hình ảnh giúp tập trung vào vẻ đẹp tự nhiên của sự vật. Tính hàm súc và biểu tượng cho phép người đọc tự do liên tưởng và cảm nhận sự cô tịch theo cách riêng của mình. Sự kết nối với thiên nhiên là một yếu tố quan trọng, vì thiên nhiên thường được sử dụng để tượng trưng cho tính vô thường và sự tĩnh lặng.

2.2. Ảnh Hưởng Của Thiền Tông Đến Cảm Thức Sabi

Thiền tông có ảnh hưởng sâu sắc đến cảm thức Sabi trong thơ Haiku. Triết lý Thiền về sự vô ngã, tánh không và giác ngộ giúp người đọc chấp nhận tính vô thường của cuộc sống và tìm thấy sự bình an trong cô tịch. Thơ Ryokan, một nhà thơ Haiku theo Thiền tông, thường thể hiện sự buông bỏ và tâm không trong các tác phẩm của mình.

III. Niềm Cô Tịch Trong Thơ Thiền Thời Trần Đặc Tính Nghệ Thuật

Niềm cô tịch là một đặc tính nghệ thuật và tư tưởng quan trọng của thơ Thiền thời Trần. Nó không chỉ là cảm xúc cô đơn mà còn là sự tĩnh lặng và chiêm nghiệm về bản chất của cuộc sống. Thơ Mãn Giác và thơ Trần Nhân Tông thường thể hiện niềm cô tịch này qua những hình ảnh thiên nhiên và những suy tư về sự vô thường và giác ngộ. Cô tịch trong thơ giúp người đọc tìm thấy sự bình an và giải thoát khỏi những ràng buộc của thế gian.

3.1. Quan Niệm Thiền Tông Về Cô Tịch Trong Thơ Thời Trần

Quan niệm Thiền tông về cô tịch trong thơ thời Trần nhấn mạnh sự tĩnh lặng, buông bỏ và giác ngộ. Cô tịch không phải là một trạng thái tiêu cực mà là một cơ hội để chiêm nghiệm về bản chất của cuộc sống và tìm thấy sự bình an trong tâm không. Thơ Tuệ Trung Thượng Sĩ thường thể hiện sự buông bỏ và tâm không này qua những hình ảnh thiên nhiên và những suy tư về sự vô thường.

3.2. Yếu Tố Thể Hiện Niềm Cô Tịch Trong Thơ Thiền Thời Trần

Nhiều yếu tố góp phần thể hiện niềm cô tịch trong thơ Thiền thời Trần. Sự giản dị trong ngôn ngữ và hình ảnh giúp tập trung vào vẻ đẹp tự nhiên của sự vật. Tính hàm súc và biểu tượng cho phép người đọc tự do liên tưởng và cảm nhận sự cô tịch theo cách riêng của mình. Sự kết nối với thiên nhiên là một yếu tố quan trọng, vì thiên nhiên thường được sử dụng để tượng trưng cho tính vô thường và sự tĩnh lặng.

IV. So Sánh Cảm Thức Cô Tịch Thơ Haiku Edo Và Thơ Thiền Trần

Việc so sánh thơ Haiku và thơ Thiền cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt thú vị trong cách thể hiện cảm thức cô tịch. Cả hai đều sử dụng ngôn ngữ cô đọng, hàm súc và tập trung vào những hình ảnh thiên nhiên đơn sơ. Tuy nhiên, thơ Haiku thường tập trung vào những khoảnh khắc cụ thể, trong khi thơ Thiền thường mang tính triết lý và suy tư hơn. Điểm khác biệt giữa Haiku và thơ Thiền còn nằm ở thể loại và cấu trúc, với Haiku là thể thơ ngắn nhất thế giới và thơ Thiền thường sử dụng thể thơ Đường luật.

4.1. Điểm Tương Đồng Về Cảm Xúc Cô Tịch Trong Hai Dòng Thơ

Cả thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần đều thể hiện cảm xúc cô tịch qua những hình ảnh thiên nhiên tĩnh lặng, những khoảnh khắc chiêm nghiệm và sự buông bỏ những ràng buộc của thế gian. Cả hai đều hướng đến sự giác ngộ và tâm không, tìm thấy ý nghĩa của cô tịch trong sự hòa nhập với vũ trụ. Sự tĩnh lặng trong thơ là một yếu tố quan trọng, giúp người đọc cảm nhận trực tiếp vẻ đẹp cô tịch mà không cần đến những diễn giải phức tạp.

4.2. Điểm Khác Biệt Về Cách Thể Hiện Cô Tịch Giữa Haiku Và Thiền

Mặc dù chia sẻ cảm xúc cô tịch, thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần có những khác biệt trong cách thể hiện. Thơ Haiku thường tập trung vào những khoảnh khắc cụ thể, những hình ảnh trực quan, trong khi thơ Thiền thường mang tính triết lý và suy tư hơn. Thơ Haiku cũng thường sử dụng kigo (quý ngữ) để gợi lên mùa và thời gian, trong khi thơ Thiền ít chú trọng đến yếu tố này hơn.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Hiểu Sâu Hơn Về Văn Hóa Thơ Ca

Nghiên cứu về cảm thức cô tịch trong thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần không chỉ giúp hiểu sâu hơn về hai dòng thơ này mà còn mở ra những cánh cửa để khám phá văn hóa Nhật Bản và văn hóa Việt Nam. Nó cũng cung cấp những công cụ để phân tích thơ Haiku và phân tích thơ Thiền một cách hiệu quả hơn, giúp người đọc cảm nhận và trân trọng vẻ đẹp cô tịch trong văn học.

5.1. Giá Trị Giáo Dục Của Việc Nghiên Cứu Cảm Thức Cô Tịch

Việc nghiên cứu cảm thức cô tịch trong thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần có giá trị giáo dục lớn, giúp học sinh và sinh viên hiểu sâu hơn về văn hóa Nhật Bản và văn hóa Việt Nam. Nó cũng giúp phát triển khả năng cảm thụ văn học và tư duy phản biện, khuyến khích người học tìm hiểu và trân trọng vẻ đẹp cô tịch trong văn học.

5.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Văn Học Ở Trường Học

Nghiên cứu này cung cấp tư liệu hữu ích cho việc giảng dạy thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần ở trường học. Nó giúp giáo viên trình bày những khái niệm phức tạp như Sabi và cô tịch một cách dễ hiểu hơn, đồng thời khuyến khích học sinh và sinh viên tham gia vào những hoạt động phân tích thơ và so sánh văn học.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Cảm Thức Cô Tịch

Nghiên cứu về cảm thức cô tịch trong thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần vẫn còn nhiều tiềm năng để phát triển. Trong tương lai, có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu để bao gồm các dòng thơ khác và các nền văn hóa khác. Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu mới, như phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, cũng có thể mang lại những khám phá thú vị về vẻ đẹp cô tịch trong văn học.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Cảm Thức Cô Tịch

Có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu để bao gồm các dòng thơ khác, như thơ Đường của Trung Quốc và thơ Zen của Nhật Bản. Việc so sánh cảm thức cô tịch trong các nền văn hóa khác nhau cũng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về bản chất của cô đơn và sự tĩnh lặng.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của thơ Haiku Edo và thơ Thiền thời Trần là rất quan trọng, vì chúng là những di sản văn hóa quý giá của nhân loại. Cần khuyến khích các hoạt động dịch thuật, xuất bản và giảng dạy để giới thiệu những dòng thơ này đến với công chúng rộng rãi hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KHÁI NIỆM SABI VÀ CÔ TỊCH TRONG THƠ HAIKU THỜI EDO (NHẬT BẢN) VÀ THƠ THIỀN THỜI TRẦN (VIỆT NAM) 1. Sabi – cảm thức thẩm mĩ đặc trưng trong thơ Haiku Nhật Bản thời Edo 1. Cội nguồn Sabi trong đời sống tinh thần, thẩm mỹ Nhật Bản Nhật Bản là một dân tộc mà bản sắc văn hóa được cấu thành chủ yếu bởi hai yếu tố: bản sắc dân tộc và sự học tập, chịu ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai. Đời sống văn hóa Nhật Bản thấm đậm tính chất Thiền tông.

Điều này không chỉ thể hiện trong văn học nghệ thuật (đặc biệt trong thơ Haiku) mà cả trong đời sống văn hóa tinh thần của người Nhật từ xưa đến nay. Đặc điểm này góp phần tạo nên nét bản sắc của văn hoá Nhật Bản trong suốt chiều dài của lịch sử dân tộc. Nhưng cho dù chịu ảnh hưởng của văn hóa ngoại lai đi nữa, dân tộc Nhật Bản vẫn học tập trên tinh thần sáng tạo, chịu ảnh hưởng nhưng vẫn khẳng định bản sắc riêng mà V.Ôtrinicốp đã so sánh rất hình tượng: “Nghệ thuật Nhật Bản giống như đồ uống được nhân dân từ lâu chế ra theo những công thức riêng. Nghệ thuật xưa kia bắt nguồn từ nước láng giềng Trung Hoa dù có hoàn thiện đến thế nào đi nữa thì người Nhật cũng chỉ vay mượn nó như vay mượn cái bình” [55, tr.

Yếu tố Sabi được hình thành vào thời Muromachi (1333- 1600) cũng ra đời trên sự gặp gỡ nhiều “con đường” như thế. Chính yếu tố đơn sơ, mộc mạc thời Muromachi đã đưa cảm thức thẩm mĩ của văn chương dân tộc Nhật Bản từ cái dạt dào của tình đi vào cõi sâu thẳm của tâm, từ cái đẹp trong nỗi buồn tàn phai đến cái đẹp thuần khiết. Trong sự chuyển biến đó, nó tạo ra cuộc hội ngộ giữa cái đẹp và tính giản dị, tự nhiên, cái chất phác, mộc mạc và cái sâu thẳm, kì diệu. Về nguồn gốc, Sabi bắt nguồn từ văn hóa truyền thống của người Nhật, thực chất là yếu tố Thiền tông trong Thiền học.

Năm 552, vua Paekche của Triều Tiên cử một phái đoàn truyền giáo đến Nhật Bản, đánh dấu sự hình thành Phật giáo Thiền tông ở Nhật. Thánh Đức thái tử Shotoku (574-622) – người được xem là sơ tổ của Phật giáo Nhật Bản – đã ban hành một chiếu chỉ rằng toàn dân Nhật Bản phải kính ngưỡng và 13 thọ trì Phật pháp. Ông cũng biên soạn ba bộ kinh rất có giá trị: kinh Pháp Hoa, kinh Thắng Man, kinh Duy Ma Cật. Trải qua các triều đại Nara, Heian, Kamakura, Thiền tông Nhật Bản phát triển mạnh mẽ và có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống văn hóa Nhật Bản.

“Thiền đã ảnh hưởng đến mọi hình thức văn hóa Nhật Bản từ hội họa, kiến trúc, viên nghệ, âm nhạc, diễn kịch. Dưới thời Muromachi, nghệ thuật uống trà, cắm hoa, cơm chay… đã ảnh hưởng đến cuộc sống thường ngày của người Nhật. Đó là “văn hóa thiền lâm” mà “văn học thiền lâm” là một bộ phận của nó. Học giả Suzuki Daisetsu là người đã dày công nghiên cứu về ảnh hưởng của Thiền trong sinh hoạt tinh thần và tu dưỡng của người Nhật.

Hai người ngoại quốc (mà Suzuki Daisetsu nhắc đến) cũng đã nhận ra rất sớm điều đó là Sir Charles Elliot, một người có thẩm quyền về lịch sử Phật Giáo Nhật Bản và Sir. George Sansom, chuyên gia về lịch sử và văn hóa sử Nhật Bản” [78]. Đến thời Edo (1600-1868), phong trào “phổ biến Thiền” do các Thiền sư Shido Buman, Bankei Yotaku và Hakuin chủ xướng được phổ biến rộng rãi. Theo nhà nghiên cứu Nhật Chiêu thì “Thiền đã trở thành sinh mệnh và cốt tủy của văn hóa Nhật” [10; tr.

Tuy nhiên, với sự chuyển biến của xã hội, đặc biệt là thời Kamakura, tầng lớp võ sĩ samurai dần khẳng định vị trí của mình trong xã hội. Con người nhận thức được sự mong manh giữa sống và chết, cả cuộc đời chỉ quyết định trong một nhát kiếm, nên họ cảm nhận sâu sắc nỗi tịch liêu, hoang vắng. Họ đối diện với sự sống và cái chết, nhưng bên trong họ luôn ẩn tàng một sức sống, một tư tưởng vượt thoát. Họ gặp gỡ chính mình trong cảm thức Sabi: “Lột hết mọi lớp vỏ bên ngoài mà tri thức đã khoác lên bao phủ tâm hồn, và cốt nhìn thẳng vào bản chất sâu thẳm của tự thể chúng ta” [69, tr.

Thiền đòi hỏi sự tập trung cao độ đưa tâm tưởng con người vào cái tịch lặng vô biên, chốn hư không, không bị ức chế bởi một điều gì trong tâm trí để giải thoát tâm linh, chất Sabi trong thơ Haiku là sự biểu hiện cái tĩnh lặng trầm lắng, đơn sơ, cô liêu,… “Tịch lặng, trống vắng,… trở thành không gian lí tưởng để trầm tư, tìm đến sự 14 thống nhất – hòa hợp giữa tiểu ngã và đại ngã. Cô đơn là điều kiện để tìm về chân như, cõi tâm trong suốt, hư không; mặt khác, khi đạt đến trạng thái tâm vật hòa làm một, thì con người không còn cảm thấy cô đơn mà chỉ còn một niềm an lạc vô hạn”. “Trước khi trở thành một cảm thức thẩm mĩ – cảm thức thơ ca, Sabi có nguồn gốc từ Thiền: thiền cần tập trung tư tưởng cao độ, đưa tâm tưởng của bản ngã (cái tôi) hòa nhập vào cái tịch lặng vô biên, trống vắng vô hạn […] để giải thoát tâm linh” [27, tr. Không gian tịch lặng, trống vắng là không gian lí tưởng để con người tìm về với chính mình, lắng nghe tiếng vọng từ chính trái tim mình.

Cô đơn là điều kiện để tìm về chân như, cõi tâm trong suốt, hư không. Đến với Sabi, ta có thể tìm thấy một trạng thái lắng đọng đến mức tâm hồn trở thành một tấm gương soi chiếu vạn vật, để thế giới bên trong và thế giới bên ngoài là một, vũ trụ và hạt cát là một. Trong sự hòa điệu đó, bản ngã vắng mặt để rồi lại được tái sinh qua từng nhánh cây, ngọn cỏ, trong giọt sương mai đọng trên cánh triêu nhan, trong bóng trăng mờ ảo soi mình nơi đáy nước. Khi đó, tâm – vật sẽ hòa làm một và con người không còn cảm thấy cô đơn nữa mà chỉ có một niềm an lạc vô hạn.

Hơn nữa, tư tưởng Thần đạo cũng đã ảnh hưởng đến lối sống, nếp sinh hoạt và quan niệm thẩm mĩ, văn hóa của người Nhật. Trong “Tư tưởng thần đạo và xã hội Nhật Bản cận – hiện đại”, Phạm Hồng Thái viết: “Wabi và Sabi là những quan niệm từ lâu đã trở thành tiêu chí thẩm mĩ cho việc thưởng ngoạn cái đẹp trong cuộc sống và trong nghệ thuật, thể hiện rõ nét nhất là trong thơ Haiku, nghệ thuật cắm hoa và trà đạo. Wabi và Sabi là quan niệm tôn trọng sự giản dị, thanh cao, vượt qua những lạc thú vật chất để vươn đến sự cảm thụ vẻ đẹp tinh thần về sự đơn sơ, thuần khiết. Nét thẩm mĩ này có thể mang ảnh hưởng của phong cách Thiền Phật giáo nhưng trong đó không thể phủ nhận được những dấu ấn của quan niệm về sự thuần khiết của Thần đạo” [75; tr.

Thần đạo mang trong mình những nét đặc sắc, mang đậm tính truyền thống và do vậy, nó chính là một yếu tố cấu thành nền văn hoá Nhật Bản. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, có lúc tưởng chừng như không đứng dậy được song Thần đạo 15 vẫn luôn đóng góp một vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân Nhật Bản. Bên cạnh guồng quay của cuộc sống thường nhật, những toan tính về đời sống vật chất, người Nhật vẫn không quên quay về với tôn giáo truyền thống của mình. Những lễ hội truyền thống quan trọng hay hình thức tổ chức đám cưới,.

theo nghi thức đạo Shinto được duy trì cho đến nay là một minh chứng cho điều ấy. Mặc dù cũng như nhiều tôn giáo khác, Thần đạo vẫn có những hạn chế không tránh khỏi, nhưng nó thực sự ăn sâu, bén rễ trong nền văn hoá của người Nhật Bản, đi vào cõi sâu thẳm trong tâm hồn của người dân xứ hoa anh đào với những điều răn dạy, những giáo lý cao đẹp. Sabi ẩn chứa trong hầu hết các bộ môn nghệ thuật khác nhau của Nhật Bản. “Sabi xuất hiện trong công tác làm vườn cảnh và trà đạo cũng như trong văn chương” [69, tr.Suzuki cho rằng “Tinh thần này bao gồm những yếu tố như: giản dị, tự nhiên, không câu nệ, tế nhị, tự do, thân thiện nhưng tỏ ra hững hờ kì lạ”.

Một họa phẩm theo lối mặc hội, một lò hương tỏa khói thơm, một bình hoa cắm duy nhất một nhánh hoa hay tiếng nước đang sôi trong ấm, cơn gió nhẹ thổi qua ngọn tùng, những chiếc lá va vào nhau xào xạc, tất cả đều chứa đựng hơi thở của Sabi. Bởi, khi hòa mình vào bầu không khí đó, người ta cảm tưởng như mình đang ngồi đơn độc trong một thảo am sơn dã mà những người bạn tri âm chỉ là một đám mây trắng và tiếng nhạc của ngọn tùng [69, tr. Có lẽ vì thế mà chân dung Basho trên bước đường lãng du luôn được người ta nhớ tới với chiếc áo vân du, hoàn toàn đơn độc, đang ngắm nhìn ngọn Phú sĩ sơn [69, tr. Một lữ khách Xin gọi tên tôi là thế Cơn mưa thu này Đó không phải là cảm giác bị bỏ rơi, không phải là tâm linh nặng trĩu tịch liêu nhưng nó gợi nỗi cô liêu huyền bí của đời sống con người – một lữ khách đơn côi đang đăm chiêu về số phận của đời người: “Tôi cảm thấy cô đơn mỗi khi ngắm trăng, mỗi 16 khi nghĩ về mình và càng thấy cô đơn khi trầm tư về cuộc đời bất hạnh của mình.

Tôi muốn khóc lên về nỗi cô đơn nhưng không ai hỏi tôi vì sao”.192] Về định nghĩa Sabi, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều định nghĩa về Sabi. Suzuki gọi Sabi là cảm giác “tịch mịch”: “Tinh thần tịch mịch cũng chính là tinh thần Thiền, nó được thể hiện trong các loại hình nghệ thuật khác nhau… và ngay trong bản thân cuộc sống được gọi là Sabi. Sabi đòi hỏi sự dung dị, tự nhiên, sự khống chế ước, sự tinh tế, sự tự do” (dẫn theo [23, tr.V Ôtrinnicốp trong bài viết Những quan niệm thẩm mĩ độc đáo về nghệ thuật của người Nhật thì cho rằng “Sabi là sự không hoàn thiện mang tính chất cổ sơ, là vẻ đẹp của cái cổ, là dấu ấn của thời gian” [55, tr. Thời gian chính là thước đo có giá trị nhất về bản chất của sự vật.

Quan niệm của người Nhật cũng không nằm ngoài quỹ đạo chung đó. Họ nhìn thấy vẻ hấp dẫn đặc biệt trong dấu vết của tuổi tác.