CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài 1. Một số vấn đề lí thuyết về tôn giáo và mối liên hệ giữa tôn giáo với thơ ca 1. Một số vấn đề lí thuyết về tôn giáo Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh niềm tin của con người vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia.
Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý, văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau. Tôn giáo phản ánh một quan niệm, một cách nhìn, cách lí giải của con người về vũ trụ, về thế giới, về cuộc sống trần thế. Đó chính là thế giới quan, vũ trụ quan, nhân sinh quan của tôn giáo. Mỗi một hình thái tôn giáo với lí thuyết tư tưởng riêng thể hiện thế giới quan, vũ trụ quan và nhân sinh quan khác biệt, độc đáo, nhưng tựu trung đều có điểm chung là phản ánh hiện thực khách quan một cách hư ảo, giải thích về thế giới dựa trên cơ sở thừa nhận sự sáng tạo của một loại năng lực thần bí, siêu nhiên, thể hiện khát vọng được giải thoát khỏi đau khổ, hướng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Đó là hạt nhân tư tưởng tích cực giúp tôn giáo có thể tồn tại và phát triển song hành cùng với lịch sử của loài người. Việt Nam từ lâu là quốc gia có sự du nhập của khá nhiều loại hình tôn giáo, trong số đó, cho đến hiện nay, Phật giáo và Ki tô giáo là hai tôn giáo có mức độ phủ sóng rộng hơn cả. Phật giáo và Ki tô giáo đã tác động đến nhiều phạm vi đời sống, trong đó có lĩnh vực văn học, nghệ thuật, đặc biệt là ở địa hạt thơ ca. Có thể nói, cảm hứng Phật giáo và cảm hứng Ki tô giáo đã trở thành hai nguồn cảm hứng tôn giáo tiêu biểu, nổi bật trong thơ ca và văn học dân tộc.
Vì vậy, để tạo tiền đề lí thuyết cho vấn đề nghiên cứu, ở đây, chúng tôi khái quát một số vấn đề tư tưởng cốt lõi của các tôn giáo này trên hai phương diện: thế giới quan và nhân sinh quan - những phương diện cơ bản khơi nguồn cảm hứng sáng tạo trong thơ ca dân tộc. Phật giáo là một tôn giáo vô thần. Toàn bộ giáo lí Phật giáo nhằm hướng con 6 người tới việc sử dụng trí tuệ để nhận thức thế giới và sống thiện. Phật giáo là một hệ thống triết học chứa đựng nhiều tư tưởng sâu sắc.
Tư tưởng triết lí Phật giáo được tập trung trong một khối lượng kinh điển rất lớn, tổ chức thành ba bộ kinh lớn gọi là tam tạng gồm: tạng luật, tạng kinh và tạng luận. Trong đó thể hiện rõ các quan điểm về thế giới (thế giới quan) và nhân sinh (nhân sinh quan). Về thế giới quan của Phật giáo, thể hiện trên ba phương diện: (1) Quan niệm về các yếu tố tạo nên thế giới và các cõi trên thế giới. Về các yếu tố tạo nên thế giới: Phật giáo cho rằng vạn vật trong vũ trụ được cấu thành bởi sự kết hợp của 2 yếu tố là “sắc” và “danh”.
Trong đó, “sắc” là yếu tố vật chất, là cái có thể cảm nhận được, bao gồm đất, nước, lửa và không khí (tứ đại); “danh” là yếu tố tinh thần, không có hình chất mà chỉ có tên gọi, bao gồm: thụ (cảm thụ), tưởng (suy nghĩ), hành (ý muốn để hành động) và thức (sự nhận thức). Danh và sắc kết hợp lại tạo thành 5 yếu tố gọi là “ngũ uẩn”, bao gồm sắc (vật chất), thụ (cảm giác), tưởng (ấn tượng), hành (suy lý) và thức (ý thức), chúng tác động qua lại với nhau tạo nên vạn vật và con người. Về các cõi trên thế giới: Phật giáo quan niệm, vũ trụ là sự tác động phức tạp trong mối duyên nghiệp biến hóa của vạn hữu, bao gồm nhiều phân tầng khác nhau mà nơi đó có chúng sinh cư ngụ, gọi là tam giới, bao gồm: dục giới (nơi lòng dục thịnh); sắc giới (dục tuy không thịnh nhưng chưa hoàn toàn thoát ly khỏi sự trói buộc của vật chất); vô sắc giới (hoàn toàn thoát ly khỏi sự trói buộc của vật chất, chỉ có tinh thần). Loài người sống trong cõi thấp nhất, dục giới, là do chưa đoạn được ái dục.
(2) Quan niệm về bản chất của thế giới: Phật giáo cho rằng thế giới xung quanh ta và cả con người không phải do một vị thần nào sáng tạo ra mà được cấu thành bởi sự kết hợp của hai yếu tố là “sắc” và “danh”. Thuyết “bản thể tính không” của Phật giáo cho rằng cả con người và vạn vật trong vũ trụ đều là không (nhân pháp nhị không). Thuyết “tính không” này được hiểu là mọi tồn tại đều do nhân duyên hoà hợp mà thành, đều không có bản chất cố định. Vì vậy, vạn vật và con người trong vũ trụ luôn biến hoá theo quy luật nhân hoá không ngừng nghỉ, luôn vụt mất, vụt còn.
Phật giáo có nói đến mười hai quan hệ nhân duyên (thập nhị nhân duyên: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục xứ hay lục nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử) chi phối đến sự sinh hóa vô thường của vạn vật. Nguyên lí căn bản của triết lí duyên khởi là quan niệm vạn vật hình thành đều do các duyên hội tụ và sẽ bị hoại diệt khi nhân duyên tan rã. Vì thế vạn vật 7 chỉ tồn tại ở dạng tương đối, trong dòng biến hoá vô tận vô thường, vô thực thể, vô bản ngã, chỉ là hư ảo. Trong thế giới quan Phật giáo, sự tồn tại của thế giới như trên gọi là trạng thái vô thường, vô ngã.
Về nhân sinh quan, Phật giáo tập trung vào hai vấn đề: con người (về nguồn gốc, cấu tạo, sự tồn tại và tái sinh) và cuộc sống của con người. (1) Về con người, Phật giáo cho rằng con người không phải do một đấng thiêng liêng nào sinh ra. Con người là một pháp đặc biệt của thế giới vạn pháp thể hiện rõ trong thuyết thuyết “ngũ uẩn”. Con người thực chất chỉ là giả hợp của ngũ uẩn, khi ngũ uẩn kết hợp lại gọi là sinh, khi ngũ uẩn tan ra gọi là diệt.
Do đó không có cái ta, hay cái ta cũng chỉ là giả tướng không có thật, gọi là “nhân vô ngã” (nhân không). Từ đây, Phật giáo chủ trương “vô ngã”, nghĩa là không có “cái tôi hay bản ngã” theo ý nghĩa của một vĩnh cửu, không thể tách rời, tự trị trong một sự tồn tại cá nhân. Với vô ngã, mặc dù không có “cái tôi vĩnh cửu” hay linh hồn, nhưng vẫn có cuộc sống sau khi chết, sự tái sinh và kết quả nghiệp báo. Phật giáo cũng giải thích cuộc sống con người sau khi chết bằng thuyết nhân quả, nghiệp báo, luân hồi.
Như đã nói, theo quan niệm của Phật giáo, xét đến cùng muôn vật trong vũ trụ là hệ thống nhân duyên của nhau, cứ thế sinh sinh, diệt diệt mãi nối tiếp nhau vô cùng tận; thế giới là vô thuỷ vô chung, không có cái gì là trường tồn bất biến. Mọi cái đều biến đổi vận động không ngừng, không có cái vĩnh hằng; mọi vật đều tuân theo quy luật sinh, trụ, dị, diệt. Con người cũng thuộc về thế giới hiện tượng đó. Con người hiện tại là quả của con người quá khứ nhưng đồng thời là nhân của con người tương lai.
Với thuyết nhân quả, nghiệp báo, luân hồi, Phật giáo nhắc nhở chúng ta bất cứ một hành vi thiện ác nào của con người cũng không tránh khỏi quả báo về sau. Chủ trương vô ngã của Phật giáo, vì thế, thực ra chỉ là tư tưởng giải thoát khỏi cái ngã không còn hệ lụy đến nhân duyên, sinh tử luân hồi, quả báo và khổ đau. (2) Về cuộc sống của con người, mục đích cuối cùng và tư tưởng chủ đạo có tính xuyên suốt trong toàn bộ học thuyết nhân sinh của Phật giáo là tư tưởng giải thoát chúng sinh khỏi kiếp sống trầm luân đau khổ. Để đạt được sự giải thoát, Phật giáo nêu ra bốn chân lý tuyệt diệu, thiêng liêng mà mọi người phải thực hiện, gọi là tứ diệu đế: khổ đế, tập đế, diệt đế và đạo đế.
Như vậy, thông qua các phạm trù vô ngã, vô thường, nhân duyên, nhân quả, nghiệp báo, luân hồi, có thể thấy, Phật giáo đã bác bỏ quan điểm duy tâm lúc bấy giờ cho rằng thần linh sáng tạo ra con người và thế giới. Phật giáo cho rằng sự vật và con người được cấu thành từ các yếu tố vật chất và tinh thần. Các sự vật hiện tượng thế giới nằm trong quá trình 8 liên hệ, vận động, biến đổi không ngừng. Nguyên nhân của sự vận động, biến đổi nằm trong các sự vật.
Đó là quan điểm biện chứng về thế giới tuy còn mộc mạc chất phác nhưng hết sức sâu sắc. Thiên Chúa giáo có nghĩa là đạo thờ Đức Chúa trời. Thiên Chúa giáo chính là tôn giáo độc thần (tức chỉ thờ một thần duy nhất), bao gồm nhiều hình thái tôn giáo (Ki tô giáo, Do Thái giáo và Hồi giáo) cùng đặt niềm tin vào một vị Thiên Chúa đã khai sinh và cai quản vũ trụ. Nhưng từng tôn giáo lại có quan điểm và cả cách gọi khác nhau về Thiên Chúa.
Thiên Chúa giáo do Đức Chúa Jesus Christ mở ra tại nước Do Thái cách đây gần 2000 năm. Khoảng thế kỷ XVI, khi vào Việt Nam, chữ “Jesus” được phiên âm bằng tiếng Hán là Giê-xu, hay Gia-tô (có khi viết là Da-tô), chữ “Christ” được phiên âm là Ki-tô hay Cơ-đốc. Vì thế, Ki tô giáo (hay Gia tô giáo, Cơ đốc giáo) ở Việt Nam chính là một trong các hình thái tôn giáo của Thiên Chúa giáo. Trong Ki tô giáo bao gồm hai nhánh chính, Công giáo và Chính thống giáo.
Công giáo (Catholicisme) là từ có gốc từ tiếng Hy Lạp: Katholicos, có nghĩa là phổ quát, ý chỉ đây là một tôn giáo phổ quát cho tất cả mọi người, mọi dân tộc. Công giáo phát triển mạnh ở Việt Nam khoảng thế kỷ XVII. Các vua quan thời nhà Lê gọi Công giáo là Hoa Lang giáo (tức là đạo của người Bồ Đào Nha, đạo của người châu Âu). Dưới thời nhà Nguyễn, Công giáo được gọi là đạo Gia Tô, hoặc đạo Cơ đốc.