Luận án tiến sĩ hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn việt nam theo tiêu chuẩn quốc tế coso

Luận án tiến sĩ phân tích và đề xuất hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng nông nghiệp Việt Nam theo tiêu chuẩn COSO.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Hương
• Người hướng dẫn: TS. Lê Văn Luyện
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Cải Tiến Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ Ngân Hàng Nông Nghiệp Việt Nam Theo Tiêu Chuẩn COSO
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 1.1.1. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 1.1.2. Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 1.2. KHÁI QUÁT VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NHTM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 1.2.1. Sự cần thiết thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ trong NHTM
• 1.2.2. Đặc trưng của NHTM ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 1.2.3. Cơ sở thiết lập và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ theo thông lệ quốc tế
• 1.2.4. Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ trong các NHTM theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 1.2.5. Điều kiện để áp dụng tiêu chuẩn quốc tế COSO khi thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ cho NHTM
• 1.3. SỰ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHTM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 1.3.1. Quan niệm về sự hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHTM
• 1.3.2. Các tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHTM
• 1.4. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ VIỆC THIẾT LẬP KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO - BÀI HỌC CHO NHNo&PTNT VIỆT NAM
• 1.4.1. Kinh nghiệm quốc tế về việc thiết lập kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 1.4.2. Bài học rút ra cho NHNo&PTNT Việt Nam
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 2.1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NHNo&PTNT VIỆT NAM
• 2.1.1. Sự hình thành và phát triển của NHNo&PTNT Việt Nam
• 2.1.2. Khái quát về hoạt động của NHNo&PTNT Việt Nam
• 2.2. THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 2.2.1. Cơ sở pháp lý cho việc thiết lập hệ thống Kiểm soát Nội bộ tại các Ngân hàng Thương mại Việt Nam
• 2.2.2. Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO
• 2.3. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ TỚI SỰ HỮU HIỆU CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo & PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 2.3.1. Kết quả nghiên cứu định tính khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại NHTM
• 2.3.2. Kết quả nghiên cứu định lượng ảnh hưởng của các nhân tố tới sự hữu hiệu của HTKSNB tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 2.4. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.4.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG HOẠT ĐỘNG VÀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 3.1.1. Những vấn đề đặt ra đối với quản lý và sự cần thiết phải hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.1.2. Định hướng hoạt động và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam trong thời gian tới
• 3.2. GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO
• 3.2.1. Giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.2.2. Giải pháp hoàn thiện đánh giá rủi ro tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.2.3. Giải pháp hoàn thiện hoạt động kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.2.4. Giải pháp hoàn thiện thông tin và truyền thông tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.2.5. Giải pháp hoàn thiện giám sát các kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam
• 3.3. KIẾN NGHỊ CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỂ THỰC HIỆN GIẢI PHÁP
• 3.3.1. Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.3.2. Đối với Hiệp hội ngân hàng
• 3.3.3. Đối với các cơ sở đào tạo
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Hệ thống kiểm soát nội bộ (hệ thống kiểm soát nội bộ) là một yếu tố quan trọng trong quản lý rủi ro tại các ngân hàng thương mại. Theo tiêu chuẩn COSO, hệ thống này bao gồm năm thành phần chính: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát. Mỗi thành phần đóng vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo rằng các mục tiêu của ngân hàng được thực hiện một cách hiệu quả và an toàn. Việc áp dụng tiêu chuẩn COSO giúp ngân hàng nâng cao khả năng quản lý rủi ro và cải thiện quy trình kiểm soát tài chính. Đặc biệt, trong bối cảnh ngân hàng nông nghiệp Việt Nam, việc hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn này là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao hiệu quả hoạt động.

1.1 Cơ sở lý luận về hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Cơ sở lý luận về hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc quản lý rủi ro và kiểm soát tài chính. Tiêu chuẩn COSO không chỉ cung cấp một khung pháp lý mà còn là một hướng dẫn thực tiễn cho các ngân hàng trong việc thiết lập và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ. Các nguyên tắc này bao gồm việc xác định và đánh giá rủi ro, thiết lập các hoạt động kiểm soát phù hợp, và đảm bảo thông tin được truyền đạt một cách hiệu quả. Việc áp dụng các nguyên tắc này giúp ngân hàng nông nghiệp Việt Nam cải thiện khả năng quản lý rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

1.2 Khái quát về hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn quốc tế COSO được thiết kế để đảm bảo rằng các hoạt động của ngân hàng diễn ra một cách hiệu quả và an toàn. Các ngân hàng cần phải thiết lập một môi trường kiểm soát mạnh mẽ, trong đó các nhân viên được đào tạo và có đủ năng lực để thực hiện các nhiệm vụ của mình. Hệ thống này cũng yêu cầu ngân hàng phải thường xuyên đánh giá và cải tiến quy trình kiểm soát để đáp ứng với những thay đổi trong môi trường kinh doanh. Việc áp dụng tiêu chuẩn COSO không chỉ giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra sự tin tưởng từ phía khách hàng và các bên liên quan.

II. Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam cho thấy nhiều điểm mạnh và điểm yếu. Mặc dù ngân hàng đã có những nỗ lực trong việc áp dụng tiêu chuẩn COSO, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần khắc phục. Cụ thể, việc đánh giá rủi ro chưa được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến những lỗ hổng trong quy trình kiểm soát. Hơn nữa, việc truyền thông thông tin giữa các bộ phận trong ngân hàng còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng ra quyết định kịp thời. Để cải thiện tình hình, ngân hàng cần phải tập trung vào việc nâng cao năng lực của đội ngũ nhân viên và cải tiến quy trình đánh giá rủi ro.

2.1 Cơ sở pháp lý cho việc thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam

Cơ sở pháp lý cho việc thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại Việt Nam được quy định bởi các văn bản pháp luật như Thông tư 44/2011/TT-NHNN và Thông tư 13/2018/TT-NHNN. Những văn bản này đã tạo ra khung pháp lý rõ ràng cho việc thiết lập và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ, đồng thời yêu cầu các ngân hàng phải thực hiện các biện pháp kiểm soát rủi ro một cách hiệu quả. Việc tuân thủ các quy định này không chỉ giúp ngân hàng hoạt động an toàn mà còn nâng cao uy tín và sự tin tưởng từ phía khách hàng.

2.2 Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam cho thấy ngân hàng đã có những bước tiến đáng kể trong việc áp dụng tiêu chuẩn COSO. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Cụ thể, ngân hàng cần cải thiện quy trình đánh giá rủi ro và tăng cường hoạt động kiểm soát để đảm bảo rằng các mục tiêu kinh doanh được thực hiện một cách hiệu quả. Hơn nữa, việc nâng cao năng lực của đội ngũ nhân viên cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng hệ thống kiểm soát nội bộ hoạt động hiệu quả.

III. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam cần tập trung vào việc cải tiến quy trình đánh giá rủi ro và nâng cao năng lực của đội ngũ nhân viên. Ngân hàng cần thiết lập một môi trường kiểm soát mạnh mẽ, trong đó các nhân viên được đào tạo và có đủ năng lực để thực hiện các nhiệm vụ của mình. Hơn nữa, việc cải tiến quy trình truyền thông thông tin giữa các bộ phận cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng các quyết định được đưa ra kịp thời và chính xác. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động và đáp ứng tốt hơn với các yêu cầu của thị trường.

3.1 Định hướng hoạt động và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo PTNT Việt Nam trong thời gian tới

Định hướng hoạt động và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam trong thời gian tới cần tập trung vào việc nâng cao năng lực của đội ngũ nhân viên và cải tiến quy trình đánh giá rủi ro. Ngân hàng cần thiết lập các chương trình đào tạo thường xuyên để đảm bảo rằng nhân viên luôn được cập nhật kiến thức và kỹ năng cần thiết. Hơn nữa, việc cải tiến quy trình đánh giá rủi ro sẽ giúp ngân hàng phát hiện và xử lý kịp thời các rủi ro tiềm ẩn, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động.

3.2 Giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát tại NHNo PTNT Việt Nam

Giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng một văn hóa kiểm soát mạnh mẽ trong ngân hàng. Điều này bao gồm việc khuyến khích nhân viên tham gia vào các hoạt động kiểm soát và đảm bảo rằng họ hiểu rõ vai trò của mình trong hệ thống kiểm soát nội bộ. Hơn nữa, ngân hàng cũng cần thiết lập các chính sách và quy trình rõ ràng để đảm bảo rằng các hoạt động kiểm soát được thực hiện một cách nhất quán và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế nhưng luôn tiềm ẩn mức độ nhạy cảm cao và dễ bị tổn thương trước những biến động của môi trường kinh doanh. Nhằm phòng ngừa tổn thất và kiểm soát rủi ro, việc thiết lập một Hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB) đầy đủ, hữu hiệu là yêu cầu mang tính sống còn đối với quản trị ngân hàng.

Tại Việt Nam, cơ sở pháp lý về kiểm soát nội bộ trong hệ thống ngân hàng đã từng bước được hoàn thiện, chuyển biến từ Thông tư số 44/2011/TT-NHNN sang Thông tư số 13/2018/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Thông tư 13/2018/TT-NHNN đã tiệm cận với các thông lệ quốc tế và chuẩn mực Basel II khi quy định cụ thể mô hình ba tuyến phòng thủ độc lập cùng năm chức năng cốt lõi: giám sát của quản lý cấp cao, kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro, đánh giá nội bộ về mức đầy đủ vốn và kiểm toán nội bộ.

Trên bình diện quốc tế, khuôn mẫu kiểm soát nội bộ do Ủy ban Các tổ chức tài trợ thuộc Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về chống gian lận khi lập Báo cáo tài chính (COSO) ban hành năm 1992 và cập nhật năm 2013 đã trở thành chuẩn mực được công nhận rộng rãi. Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) là ngân hàng thương mại có quy mô lớn nhất Việt Nam về vốn, tổng tài sản, mạng lưới hoạt động, số lượng nhân viên và khách hàng, song thực tiễn vận hành cho thấy đây cũng là đơn vị bộc lộ nhiều hạn chế trong quản trị điều hành và tồn tại những lỗ hổng kiểm soát.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các công trình trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận HTKSNB chung cho doanh nghiệp hoặc trên bình diện toàn bộ hệ thống ngân hàng, chưa có công trình nào xây dựng khung lý thuyết chuyên biệt và giải quyết toàn diện bài toán hoàn thiện HTKSNB cho một ngân hàng thương mại cụ thể như Agribank trên cơ sở kết hợp giữa chuẩn mực quốc tế COSO, các nguyên tắc của Ủy ban Basel và quy định pháp lý hiện hành tại Việt Nam.

Mục tiêu tổng quát của luận án là hoàn thiện HTKSNB tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO. Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Xây dựng khung lý thuyết cho HTKSNB của một ngân hàng thương mại trên cơ sở các khuôn mẫu kiểm soát nội bộ COSO, phù hợp với đặc thù hoạt động ngân hàng; xác định các điều kiện áp dụng khuôn mẫu COSO và hệ thống tiêu chí đo lường sự hoàn thiện HTKSNB.
2. Tìm hiểu, phân tích và đánh giá thực trạng hoàn thiện HTKSNB tại Agribank theo khuôn mẫu COSO; đo lường mức độ hữu hiệu của hệ thống; kiểm định mô hình các nhân tố và mức độ tác động của từng nhân tố đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện HTKSNB tại Agribank phù hợp với đặc thù hoạt động của ngân hàng dựa trên khuôn mẫu COSO và kiến nghị các điều kiện thực hiện.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được luận án đặt ra:

• Câu hỏi 1: Khung HTKSNB của ngân hàng thương mại dựa trên khuôn mẫu KSNB COSO và đặc thù hoạt động của ngân hàng được thiết lập như thế nào?
• Câu hỏi 2: Thực trạng hoàn thiện HTKSNB tại Agribank ra sao và các nhân tố nào tác động, với mức độ tác động như thế nào đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank?
• Câu hỏi 3: Giải pháp nào nhằm hoàn thiện HTKSNB tại Agribank để giúp ngân hàng này đạt được các mục tiêu kiểm soát?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự hoàn thiện của HTKSNB và các nhân tố tác động theo khuôn mẫu KSNB COSO. Phạm vi nghiên cứu về mặt không gian được thực hiện tại Agribank; phạm vi về mặt thời gian khảo sát và thu thập dữ liệu tập trung trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020 (kết hợp chuỗi số liệu tài chính và kiểm toán nội bộ giai đoạn 2015–2019/2020).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan một hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung:

Nhóm các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu KSNB trong mối quan hệ với quản trị doanh nghiệp: Báo cáo COSO (1992, 2004) về Enterprise Risk Management (ERM) gồm 8 bộ phận; Merchant, K.A. (1985); Anthony, R.N. và Dearden, J. (1989); Laura F. Spira và Micheal Page (2002); Faudizah, Hasnal và Muhamad (2005); Yuan Li, Yi Liu, Youngbin Zhao (2006); Mawanda (2008); Varipin Mongkolsamai và Phapruke Ussahawanitchakit (2012); Sahabi Ibrahim, Gordon Diibuzie và Mohammed Abubakari (2017).
• Nghiên cứu KSNB trong mối quan hệ với kiểm toán: Đóng góp của Price Waterhouse; Montgomery; Federal Reserve System (FED, 1929); AICPA (1936, 1949); Victor Z. Brink và Herbert Witt (1941); Committee on Accounting Procedure (CAP) với các báo cáo SAP 29 (1958), SAP 33 (1962), SAP 54 (1972); chuẩn mực SAS 1 (1973); Alvin A. Arens và James K. Loebbecke; SAS 78; Chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISA 315 (2003) của IAASB; Robert R. Moeller.
• Nghiên cứu KSNB trong mối quan hệ với chất lượng thông tin kế toán tài chính: Báo cáo của Ủy ban Treadway (1987); Defond, M.A. (2009); J. Altamuro (2010); Klai (2011); Alvin A. Arens (2012).
• Nghiên cứu KSNB trong lĩnh vực ngân hàng: Hướng dẫn của Ủy ban Basel (1998) với 13 nguyên tắc KSNB; Karagiorgos, Drogalas và Dimou (2008); Olatunji (2009); Amudo và Inanga (2009); Njanike, K. và cộng sự (2011); Adeyemi và cộng sự (2011); Socol, A. (2011); Sultana & Haque (2011); Charles, E. (2011); Hayali và cộng sự (2012); William và Kwasi (2013); Ayagre, Appiah-Gyamerah và Nartey (2014); Gamage, C.T. và cộng sự (2014, 2018).

Nhóm các nghiên cứu trong nước:

• Nghiên cứu lý luận: Giáo trình Kiểm toán của Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2005); Nguyễn Quang Quynh (2006); Trần Thị Giang Tân (2012); Phạm Quang Huy (2014).
• Nghiên cứu HTKSNB tại các đơn vị, ngành cụ thể: Ngô Trí Tuệ và cộng sự (2004); Phạm Bính Ngọ (2011); Nguyễn Thu Hoài (2011); Bùi Thị Minh Hải (2012); Nguyễn Thị Lan Anh (2013); Nguyễn Đức Thọ (2015); Nguyễn Thanh Trang (2015); Đinh Hoài Nam (2016); Nguyễn Thị Thu Phương (2016); Nguyễn Thị Quế, Trần Mạnh Dũng và Hoàng Thị Việt Hà (2018).
• Nghiên cứu KSNB trong lĩnh vực ngân hàng thương mại: Hoàng Huy Hà (2006); Đinh Phố Minh (2006); Vũ Thúy Ngọc (2006); Nguyễn Đức Thảo và Trần Quốc Đạt (2006); Việt Dũng (2007); Phan Văn Tính (2007); Đào Văn Phúc và Lê Văn Hinh (2012); Nguyễn Thị Hương Liên (2015); Nguyễn Thị Quỳnh Hương (2014); Võ Thị Hoàng Nhi và Lê Thị Thanh Huyền (2014); Nguyễn Anh Phong và Hà Tôn Trung Hạnh (2010); Nguyễn Tuấn (2015); Phạm Thanh Thủy (2016); Hồ Vũ Tuấn (2016); Nguyễn Thị Bích Liên (2018).

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn: Luận án kế thừa các lý luận nền tảng của COSO và 13 nguyên tắc của Ủy ban Basel, đồng thời lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm bằng việc xây dựng mô hình đánh giá, phân tích định lượng tác động của các nhân tố cấu thành HTKSNB tới tính hữu hiệu của hệ thống tại Agribank – một ngân hàng thương mại 100% vốn nhà nước có quy mô và mạng lưới lớn nhất Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung lý thuyết KSNB theo Báo cáo COSO (1992, 2013), định nghĩa KSNB là một quá trình bị chi phối bởi người quản lý, Hội đồng quản trị và các nhân viên của đơn vị, được thiết lập để cung cấp sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được ba nhóm mục tiêu: (1) Mục tiêu hoạt động; (2) Mục tiêu báo cáo tài chính/thông tin; (3) Mục tiêu tuân thủ pháp luật và các quy định. Cấu trúc HTKSNB gồm 5 thành phần:

1. Môi trường kiểm soát (Control Environment)
2. Đánh giá rủi ro (Risk Assessment)
3. Hoạt động kiểm soát (Control Activities)
4. Thông tin và truyền thông (Information and Communication)
5. Giám sát (Monitoring)

Bên cạnh COSO, luận án phân tích và đối chiếu 5 cơ sở thiết lập HTKSNB theo thông lệ quốc tế:

Cơ sở thiết lập	Tổ chức ban hành	Định nghĩa và Bản chất	Mục tiêu kiểm soát	Các thành phần cấu thành
COSO (1992, 2013)	Uỷ ban các tổ chức tài trợ (Hoa Kỳ)	Quá trình do con người vận hành nhằm cung cấp sự đảm bảo hợp lý.	- Hoạt động hiệu quả, hiệu lực - Lập BCTC đáng tin cậy - Tuân thủ pháp luật, quy định	1. Môi trường kiểm soát 2. Đánh giá rủi ro 3. Hoạt động kiểm soát 4. Thông tin & truyền thông 5. Giám sát
COSO ERM (2004)	Uỷ ban các tổ chức tài trợ (Hoa Kỳ)	Khuôn khổ quản trị rủi ro doanh nghiệp tích hợp nhận biết và xử lý rủi ro.	- Chiến lược, Hoạt động - Báo cáo, Tuân thủ	8 bộ phận: Môi trường nội bộ, Thiết lập mục tiêu, Nhận diện sự kiện, Đánh giá rủi ro, Đối phó rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin & truyền thông, Giám sát
COBIT (1996)	ISACA & ITGI	Chuẩn mực quản lý và kiểm soát công nghệ thông tin.	- Tin cậy BCTC, Hoạt động - Tuân thủ, An toàn thông tin	1. Lập kế hoạch và tổ chức 2. Nhận biết và thực hiện 3. Chuyển giao và hỗ trợ 4. Giám sát
IIA (SAC)	Viện Kiểm toán nội bộ	Hệ thống kiểm tra và báo cáo kiểm soát nhấn mạnh rủi ro CNTT.	- Tin cậy BCTC - Hiệu quả hoạt động - Tuân thủ pháp luật	1. Môi trường kiểm soát 2. Hệ thống thủ công và tự động 3. Các thủ tục kiểm soát
AICPA (SAS 55, 78, 94)	Hiệp hội Kế toán viên công chứng Mỹ	Chuẩn mực xem xét KSNB trong quá trình kiểm toán BCTC.	- Tin cậy BCTC - Hiệu quả hoạt động - Tuân thủ pháp luật	1. Môi trường kiểm soát 2. Đánh giá rủi ro 3. Hoạt động kiểm soát 4. Thông tin & truyền thông 5. Giám sát

Luận án chỉ ra 5 đặc thù của ngân hàng thương mại tác động trực tiếp đến việc thiết kế và vận hành 5 thành phần HTKSNB:

• Đặc thù tác động đến Môi trường kiểm soát: Quy mô nhân sự lớn, áp lực và cơ hội gian lận cao; cơ cấu tổ chức đa tầng nấc với mạng lưới chi nhánh, phòng giao dịch rộng lớn.
• Đặc thù tác động đến Đánh giá rủi ro: Hoạt động ngân hàng là kinh doanh rủi ro, sử dụng đòn bẩy tài chính cao, danh mục tài sản tài chính phức tạp và biến động nhanh; đối diện nhiều rủi ro đặc thù như rủi ro tín dụng, thanh khoản, lãi suất, tỷ giá, rủi ro đạo đức.
• Đặc thù tác động đến Hoạt động kiểm soát: Mạng lưới phân tán đòi hỏi phân cấp phân quyền chặt chẽ; hoạt động ngân hàng phụ thuộc lớn vào hệ thống CNTT phức tạp, đòi hỏi kết hợp thủ tục kiểm soát thủ công và kiểm soát tự động.
• Đặc thù tác động đến Thông tin và truyền thông: Khối lượng dữ liệu giao dịch khổng lồ đòi hỏi hệ thống thông tin quản lý (MIS) chính xác, đa chiều (từ trên xuống, từ dưới lên và giữa các khối nghiệp vụ).
• Đặc thù tác động đến Giám sát: Nghiệp vụ phân tán và đa dạng đặt ra thách thức lớn cho hoạt động giám sát thường xuyên, kiểm tra đột xuất và hoạt động kiểm toán nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp:

• Phương pháp thực chứng: Khảo sát, phân tích số liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính, báo cáo kiểm toán nội bộ và các trường hợp phát sinh sai phạm thực tế tại Agribank.
• Phương pháp định tính: Phỏng vấn sâu chuyên gia có kinh nghiệm quản lý, kiểm soát và kiểm toán ngân hàng nhằm hiệu chỉnh các biến quan sát và thang đo nhân tố ảnh hưởng.
• Phương pháp định lượng: Thực hiện khảo sát bằng bảng hỏi theo thang đo Likert; kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha; phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO và Bartlett's Test, phân tích ma trận xoay nhân tố; phân tích hồi quy tuyến tính bội (kiểm định Model Summary, ANOVA, kiểm định hệ số tương quan từng phần, đồ thị phân tán phần dư chuẩn hóa) để xác định mức độ tác động của từng thành phần tới sự hữu hiệu của HTKSNB.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về KSNB và HTKSNB trong doanh nghiệp và ngân hàng thương mại. Tác giả phân tích tiến trình phát triển của các định nghĩa KSNB từ quan điểm ban đầu của kiểm toán viên (bảo vệ tài sản tiền tệ) đến khuôn khổ tích hợp toàn diện của COSO (1992, 2013) và ERM (2004). Mối quan hệ giữa 5 thành phần của HTKSNB được minh họa qua mô hình kim tự tháp và mô hình khối không gian ba chiều (mặt trên là 3 mục tiêu, mặt trước là 5 thành phần, các mặt bên là cơ cấu tổ chức phân cấp).

Chương này phân tích sự cần thiết phải thiết lập HTKSNB trong ngân hàng thương mại như một hệ thống phòng vệ song hành cùng hệ thống kinh doanh; phân tích 5 đặc thù hoạt động của ngân hàng thương mại ảnh hưởng đến 5 thành phần HTKSNB; đối chiếu khuôn khổ COSO với 13 nguyên tắc KSNB của Ủy ban Basel (1998) và các chuẩn mực quốc tế như ISA 315, COBIT, SAC của IIA. Tác giả luận giải quan niệm về sự hoàn thiện HTKSNB tại ngân hàng thương mại, xây dựng các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện, phân tích các điều kiện cần thiết để áp dụng tiêu chuẩn COSO, đồng thời tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế áp dụng cho Agribank.

Chương 2: Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Chương 2 trình bày tổng quan về quá trình hình thành, phát triển, mô hình quản trị, mạng lưới hoạt động và kết quả kinh doanh của Agribank giai đoạn 2015–2019 (Bảng 2.1, Biểu đồ 2.1, Biểu đồ 2.2, Sơ đồ 2.1, Bảng 2.3). Tác giả phân tích khung khổ pháp lý tại Việt Nam, trọng tâm là Thông tư 13/2018/TT-NHNN và chuẩn mực Basel II, đối chiếu với việc triển khai mô hình 3 tuyến phòng thủ tại Agribank (Hình 2.1, 2.2, 2.3, 2.4).

Luận án đi sâu phân tích thực trạng 5 thành phần HTKSNB tại Agribank theo chuẩn COSO:

1. Môi trường kiểm soát: Phân tích kết quả khảo sát nhận thức, văn hóa tuân thủ, triết lý điều hành, cơ cấu tổ chức và chính sách nhân sự (Bảng 2.2).
2. Đánh giá rủi ro: Khảo sát quy trình thiết lập mục tiêu, nhận diện rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động, rủi ro thị trường và năng lực quản trị sự thay đổi (Hộp 2.1).
3. Hoạt động kiểm soát: Đánh giá hệ thống quy chế, quy trình nghiệp vụ, trọng tâm là quy trình cấp tín dụng (Hộp 2.2), các biện pháp phân công phân nhiệm và kiểm soát ứng dụng CNTT.
4. Thông tin và truyền thông: Đánh giá chất lượng luồng thông tin quản trị nội bộ, việc truyền đạt chính sách từ Trụ sở chính đến chi nhánh và hệ thống báo cáo tài chính, báo cáo quản trị.
5. Giám sát các kiểm soát: Phân tích hoạt động kiểm tra, kiểm soát của tuyến 1, tuyến 2 và kiểm toán nội bộ (tuyến 3). Luận án tổng hợp số liệu thực chứng kiểm toán nội bộ tại các chi nhánh Agribank giai đoạn 2017–2019:
   • Kết quả KTNB về quản trị, điều hành (Bảng 2.4) và các loại tồn tại, sai sót về quản trị điều hành được KTNB phát hiện (Bảng 2.5).
   • Kết quả KTNB về hoạt động tín dụng (Bảng 2.6) và các loại tồn tại, sai sót trong hoạt động tín dụng được KTNB phát hiện (Bảng 2.7).
   • Nội dung, phạm vi kiểm toán nội bộ năm 2019 (Hộp 2.3).

Phần nghiên cứu định lượng (Mục 2.3) trình bày kết quả khảo sát mẫu (Bảng 2.8), thống kê các nhân tố ảnh hưởng (Bảng 2.9) và mức độ hữu hiệu của HTKSNB (Bảng 2.10). Kiểm định chất lượng thang đo Cronbach's Alpha (Bảng 2.11) và phân tích EFA (Hình 2.6, Hình 2.7, Hình 2.8) khẳng định tính thích hợp của dữ liệu và các biến quan sát. Phân tích hồi quy bội (Hình 2.9, 2.10, 2.11, 2.12, 2.13) lượng hóa mức độ tác động và xếp hạng tầm quan trọng của các nhân tố đối với sự hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank (Bảng 2.12).

Phần đánh giá chung (Mục 2.4) chỉ ra các kết quả đạt được, đồng thời phân tích cụ thể những hạn chế và nguyên nhân: nhận thức về KSNB tại một số cấp cơ sở chưa đầy đủ; quy trình đánh giá rủi ro chưa mang tính định lượng cao; hoạt động kiểm soát còn kẽ hở dẫn đến sai phạm trong phê duyệt tín dụng và kho quỹ; hệ thống thông tin chưa đồng bộ; hoạt động giám sát và KTNB còn mỏng về nhân lực so với quy mô mạng lưới.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO

Chương 3 xác định định hướng phát triển và yêu cầu quản trị của Agribank trong bối cảnh tái cơ cấu và hội nhập quốc tế. Tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp tương ứng với 5 thành phần của COSO:

1. Hoàn thiện Môi trường kiểm soát: Chuẩn hóa quy tắc đạo đức nghề nghiệp và văn hóa kiểm soát; kiện toàn cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý theo mô hình 3 tuyến phòng thủ của Thông tư 13/2018/TT-NHNN; nâng cao năng lực và trách nhiệm của Hội đồng thành viên, Ban điều hành; hoàn thiện chính sách tuyển dụng, đào tạo, đãi ngộ và đánh giá nhân sự.
2. Hoàn thiện Đánh giá rủi ro: Xây dựng khung quản lý rủi ro toàn diện theo chuẩn COSO ERM; hoàn thiện quy trình nhận diện, đo lường và xếp hạng rủi ro (tín dụng, hoạt động, thị trường, thanh khoản); xây dựng các kịch bản kiểm tra sức chịu tải (stress testing) và cơ chế quản trị sự thay đổi.
3. Hoàn thiện Hoạt động kiểm soát: Rà soát, chuẩn hóa hệ thống văn bản quy định nội bộ; tái thiết kế các quy trình nghiệp vụ trọng yếu (cho vay, thẩm định tài sản bảo đảm, kế toán - kho quỹ); tăng cường các chốt kiểm soát tự động trên nền tảng CNTT và phân định rõ ràng quyền hạn, trách nhiệm giữa các chức danh.
4. Hoàn thiện Thông tin và truyền thông: Nâng cấp hệ thống thông tin quản lý (MIS); thiết lập các kênh truyền thông hai chiều thông suốt từ Hội sở chính đến các chi nhánh, phòng giao dịch; đảm bảo tính minh bạch, chính xác và kịp thời của báo cáo tài chính và báo cáo quản trị.
5. Hoàn thiện Giám sát các kiểm soát: Tăng cường hoạt động giám sát thường xuyên tại các đơn vị kinh doanh; nâng cao tính độc lập, chuyên nghiệp và chất lượng của bộ phận Kiểm toán nội bộ; hoàn thiện cơ chế theo dõi, đôn đốc khắc phục các kiến nghị sau thanh tra, kiểm toán.

Chương này kết thúc bằng hệ thống kiến nghị về các điều kiện thực hiện giải pháp:

• Kiến nghị đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Hoàn thiện văn bản hướng dẫn thực hiện Thông tư 13/2018/TT-NHNN, hỗ trợ khung pháp lý về Basel II và nâng cao hiệu quả thanh tra, giám sát chuyên ngành.
• Kiến nghị đối với Hiệp hội Ngân hàng: Tăng cường vai trò cầu nối, chia sẻ thông tin rủi ro và các thực hành tốt về KSNB giữa các tổ chức tín dụng.
• Kiến nghị đối với các cơ sở đào tạo: Cập nhật chương trình đào tạo về kiểm soát nội bộ, quản trị rủi ro và kiểm toán nội bộ theo chuẩn mực quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về HTKSNB trong lĩnh vực ngân hàng thương mại trên cơ sở tích hợp khuôn mẫu COSO (1992, 2013), COSO ERM (2004) với 13 nguyên tắc KSNB của Ủy ban Basel (1998) và các chuẩn mực kế toán, kiểm toán quốc tế (ISA 315, ISA 400).
• Phân tích và luận giải 5 đặc thù cốt lõi của ngân hàng thương mại tác động trực tiếp đến việc thiết kế, vận hành 5 thành phần HTKSNB.
• Xác lập khung khái niệm về sự hoàn thiện và xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện HTKSNB tại ngân hàng thương mại theo tiêu chuẩn quốc tế COSO.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Đánh giá thực trạng toàn diện 5 thành phần HTKSNB tại Agribank giai đoạn 2015–2020 dựa trên số liệu thực chứng của hoạt động kiểm toán nội bộ đối với công tác quản trị, điều hành và hoạt động tín dụng.
• Kiểm định mô hình định lượng xác định các nhân tố ảnh hưởng và lượng hóa mức độ tác động của từng nhân tố đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gắn với 5 thành phần của COSO và mô hình 3 tuyến phòng thủ theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN, kèm theo các kiến nghị cụ thể đối với Ngân hàng Nhà nước, Hiệp hội Ngân hàng và các cơ sở đào tạo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm và khảo sát định lượng được thu thập tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) trong phạm vi giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020, phản ánh các đặc thù quản trị của một ngân hàng thương mại nhà nước có mạng lưới hoạt động gắn liền với lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn.
• Mô hình định lượng tập trung đánh giá tính hữu hiệu nội bộ tại một ngân hàng, chưa thực hiện so sánh chéo với các khối ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát định lượng so sánh giữa các nhóm ngân hàng thương mại có quy mô và hình thức sở hữu khác nhau tại Việt Nam.
• Nghiên cứu chuyên sâu về thiết lập các kiểm soát tự động và kiểm soát công nghệ thông tin trong điều kiện chuyển đổi số và phát triển ngân hàng số theo chuẩn COBIT và phiên bản cập nhật của COSO ERM.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kế toán, Kiểm toán khi tiếp cận khung lý thuyết COSO, Basel và các phương pháp nghiên cứu hỗn hợp đánh giá HTKSNB trong lĩnh vực tài chính.
• Hội đồng thành viên, Ban điều hành, Ban Kiểm soát, Kiểm toán nội bộ và cán bộ quản lý rủi ro tại Agribank và các ngân hàng thương mại khác trong việc rà soát, tái cấu trúc mô hình 3 tuyến phòng thủ và nâng cao tính hữu hiệu của các chốt kiểm soát nghiệp vụ.
• Các cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng) trong việc đánh giá mức độ tuân thủ Thông tư 13/2018/TT-NHNN và hoàn thiện các quy định về an toàn hoạt động ngân hàng.

Các phần có giá trị tham khảo nổi bật gồm: Khung phân tích 5 đặc thù ngân hàng thương mại ảnh hưởng đến HTKSNB; Bảng tổng hợp các chuẩn mực KSNB quốc tế (Bảng 1.1); Bảng tổng hợp số liệu KTNB về các sai sót trong quản trị và tín dụng tại Agribank (Bảng 2.4 - 2.7); và Mô hình định lượng đo lường các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của HTKSNB (Bảng 2.11, Bảng 2.12).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khuôn mẫu quốc tế nào làm nền tảng lý thuyết chính để nghiên cứu hoàn thiện HTKSNB?
Luận án sử dụng Báo cáo khuôn khổ KSNB tích hợp của Ủy ban Các tổ chức tài trợ (COSO 1992, 2013) làm nền tảng lý thuyết cốt lõi, kết hợp với khuôn khổ Quản trị rủi ro doanh nghiệp COSO ERM (2004), 13 nguyên tắc KSNB của Ủy ban Basel (1998) và mô hình 3 tuyến phòng thủ theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN.

2. Những đặc thù nào của ngân hàng thương mại được luận án xác định là có ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành HTKSNB?
Luận án xác định 5 đặc thù: (1) Quy mô nhân sự lớn và mạng lưới rộng ảnh hưởng đến Môi trường kiểm soát; (2) Hoạt động kinh doanh rủi ro, đòn bẩy tài chính cao ảnh hưởng đến Đánh giá rủi ro; (3) Mạng lưới phân tán và mức độ ứng dụng CNTT cao ảnh hưởng đến Hoạt động kiểm soát; (4) Khối lượng giao dịch lớn đòi hỏi thông tin đa chiều ảnh hưởng đến Thông tin và truyền thông; (5) Nghiệp vụ đa dạng trên phạm vi rộng gây khó khăn cho hoạt động Giám sát.

3. Dữ liệu thực chứng nào được sử dụng để đánh giá thực trạng giám sát và kiểm soát tại Agribank trong Chương 2?
Luận án sử dụng báo cáo tài chính hợp nhất giai đoạn 2015–2019, kết quả khảo sát môi trường kiểm soát, cùng chuỗi dữ liệu thực chứng từ Báo cáo kiểm toán nội bộ của Agribank các năm 2017, 2018, 2019 về kết quả KTNB và các loại tồn tại, sai sót được phát hiện trong công tác quản trị, điều hành và hoạt động cấp tín dụng tại các chi nhánh.

4. Quy trình phân tích định lượng trong luận án được triển khai qua những bước kỹ thuật nào?
Quy trình định lượng gồm: khảo sát mẫu bằng bảng hỏi; đo lường mức độ hữu hiệu của HTKSNB; kiểm định độ tin cậy thang đo bằng Cronbach's Alpha; phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO, Bartlett's Test và ma trận xoay nhân tố; phân tích hồi quy tuyến tính bội (Model Summary, ANOVA, kiểm định hệ số tương quan từng phần và đồ thị phân tán phần dư chuẩn hóa) để xác định mức độ tác động của các nhân tố.

5. Các nhóm giải pháp hoàn thiện HTKSNB tại Agribank được đề xuất theo cấu trúc nào?
Hệ thống giải pháp tại Chương 3 được xây dựng đồng bộ theo 5 thành phần của khuôn mẫu COSO: (1) Hoàn thiện Môi trường kiểm soát; (2) Hoàn thiện Đánh giá rủi ro; (3) Hoàn thiện Hoạt động kiểm soát; (4) Hoàn thiện Thông tin và truyền thông; (5) Hoàn thiện Giám sát các kiểm soát; đi kèm các kiến nghị điều kiện thực hiện đối với Ngân hàng Nhà nước, Hiệp hội Ngân hàng và các cơ sở đào tạo.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Hương đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về HTKSNB tại ngân hàng thương mại trên cơ sở kết hợp chuẩn mực quốc tế COSO và các nguyên tắc của Ủy ban Basel. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích thực chứng và kiểm định định lượng, công trình đã làm rõ thực trạng vận hành 5 thành phần HTKSNB tại Agribank giai đoạn 2015–2020. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB, đáp ứng yêu cầu quản trị an toàn và tuân thủ các quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Sau hơn 10 năm trở thành thành viên của WTO, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu bước đầu. Môi trường và thể chế hoạt động của hệ thống ngân hàng đã có những chuyển biến tích cực với những thành công đáng ghi nhận về khung điều tiết, quản trị nội bộ, tổ chức bộ máy, chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng hiện đại ứng dụng những thành tựu của khoa học công nghệ. Song hoạt động của hệ thống ngân hàng dễ bị tổn thương trước những biến động của môi trường bên trong và bên ngoài.

Để ngăn ngừa những tổn thất và rủi ro có thể xảy ra trong quá trình hoạt động kinh doanh, ngoài các biện pháp thanh tra - kiểm tra - giám sát của các Cơ quan quản lý Nhà nước; trước hết đòi hỏi bản thân các ngân hàng phải có những biện pháp hữu hiệu. Mà biện pháp quan trọng nhất là ngân hàng phải thiết lập được Hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB) một cách đầy đủ và có hiệu quả vì trong mô hình quản trị doanh nghiệp nói chung hay ngân hàng nói riêng thì HTKSNB luôn là yếu tố mang tính sống còn. Trước yêu cầu đó, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành Thông tư 44/2011/TT-NHNN quy định về HTKSNB và kiểm toán nội bộ (KTNB) của tổ chức tín dụng (TCTD), ngân hàng nước ngoài. Văn bản pháp lý này đã góp phần nâng kiểm soát nội bộ (KSNB) lên đúng tầm và vai trò.

Tuy nhiên, thực tế triển khai và đánh giá mức độ ph hợp của HTKSNB cho thấy Thông tư 44/2011/TT-NHNN còn mang tính khái quát, chưa thực sự đầy đủ và đáp ứng được quy định về vai trò thực sự của một HTKSNB trong hoạt động ngân hàng. Vì vậy, Thống đốc NHNN đã ban hành Thông tư 13/2018/TT-NHNN quy định về HTKSNB của ngân hàng thương mại (NHTM), chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Các quy định trong Thông tư 13/2018/TT-NHNN khá cụ thể và rõ ràng, đặc biệt là đã tiệm cận với các thông lệ quốc tế về xây dựng HTKSNB. Điều này cũng phù hợp với thực tế triển khai Basel II tại Việt Nam.

Theo đó, HTKSNB được quy định nổi luan an 2 bật theo ba tuyến phòng thủ độc lập nhằm kiểm soát, phòng ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời rủi ro trong hoạt động ngân hàng. Bên cạnh đó, Thông tư 13/2018/TT- NHNN cũng quy định HTKSNB thực hiện năm chức năng là giám sát của quản lý cấp cao, KSNB, quản lý rủi ro, đánh giá nội bộ về mức đầy đủ vốn và KTNB. Có thể nói các nước phát triển đã đưa ra định nghĩa, cách thức tiến hành xây dựng HTKSNB trong nhiều năm trước và đã hệ thống thành những chuẩn mực được công nhận toàn cầu. Năm 1992, Uỷ ban Các tổ chức tài trợ (COSO - Committee of Sponsoring Organizations) thuộc Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về chống gian lận khi lập Báo cáo tài chính (BCTC) đã ban hành báo cáo về khuôn mẫu KSNB đầu tiên.

Cho đến nay, qua nhiều lần điều chỉnh và cập nhật, khuôn mẫu KSNB COSO thực sự đã trở thành cơ sở nền tảng cho việc xây dựng HTKSNB của nhiều loại hình doanh nghiệp trên thế giới. Việc áp dụng các chuẩn mực đã được quốc tế công nhận sẽ giúp các ngân hàng tại Việt Nam đẩy nhanh tiến độ và đạt được hiệu quả trong quá trình xây dựng và hoàn thiện HTKSNB; từ đó tiết kiệm thời gian, kinh phí và quan trọng hơn là nâng cao sự phù hợp của HTKSNB so với thông lệ quốc tế nhằm tăng hiệu quả quản lý và đáp ứng yêu cầu khắt khe của hội nhập. Trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) là hệ thống ngân hàng lớn nhất cả về vốn, tài sản, đội ngũ nhân viên, mạng lưới hoạt động và số lượng khách hàng… Tuy nhiên, đây lại là hệ thống ngân hàng bộc lộ nhiều yếu kém trong quản trị điều hành cũng như những lỗ hổng kiểm soát. Từ những lý do trên, hoàn thiện HTKSNB tại Agribank trở thành vấn đề có tính cấp bách trong quản lý, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn trong giai đoạn hiện nay.

Vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài: “Hoàn thiện Hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO” làm đề tài luận án tiến sĩ. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN Cho đến nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu các khía cạnh khác nhau về KSNB, HTKSNB. Vì vậy, luận án hệ thống hóa, phân tích và đánh giá các nghiên cứu đã thực hiện có liên quan đến KSNB, HTKSNB, sự hữu luan an 3 hiệu của HTKSNB và các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Từ đó, luận án xác định khe hổng nghiên cứu và đưa ra định hướng nghiên cứu.1 Các nghiên cứu ở nƣớc ngoài Các công trình nghiên cứu trên thế giới liên quan đến KSNB, HTKSNB được thực hiện ở nhiều lĩnh vực và khía cạnh khác nhau.

Nghiên cứu về KSNB trong mối quan hệ với quản trị doanh nghiệp. Năm 1992, trong báo cáo của mình dưới tiêu đề Internal Control-Intergrated framework”, COSO đã nghiên cứu về hệ thống quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM) bao gồm 8 bộ phận: môi trường nội bộ, thiết lập mục tiêu, nhận diện sự kiện, đánh giá rủi ro, đối phó rủi ro, các hoạt động kiểm soát, thông tin truyền thông và giám sát. Sau đó, năm 2004 COSO chính thức ban hành ERM làm nền tảng trong việc quản trị rủi ro doanh nghiệp. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây đều cho rằng KSNB có mối quan hệ với công tác quản trị doanh nghiệp, cụ thể: KSNB có vai trò định hướng thị trường của doanh nghiệp và KSNB có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới của doanh nghiệp.

Cụ thể là quan điểm của Merchant, K.A (1985) trong nghiên cứu Kiểm soát trong tổ chức kinh doanh”; Anthony R.N và Dearden, Jbedford (1989) trong nghiên cứu Kiểm soát quản lý”; Laura F.Spira và Micheal Page (2002) trong nghiên cứu về quản trị rủi ro trong mối quan hệ với KSNB; Faudizah, Hasnal và Muhamad (2005) trong nghiên cứu về mối quan hệ giữa chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp với KSNB; Yuan Li, Yi Liu, Youngbin Zhao (2006) trong nghiên cứu về vai trò định hướng thị trường của doanh nghiệp và KSNB có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới. Tiếp theo, Mawanda (2008) trong nghiên cứu về những ảnh hưởng của KSNB với hoạt động tài chính tại các trường đại học ở Uganda đã chứng minh được mối quan hệ giữa HTKSNB và hoạt động tài chính của doanh nghiệp. Varipin Mongkolsamai và Phapruke Ussahawanitchakit (2012) lại nghiên cứu về ảnh hưởng của chiến lược KSNB đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp niêm yết tại Thái Lan và xác định được các nhân tố tác động đến chiến lược luan an 4 KSNB là tầm nhìn điều hành minh bạch, kiến thức của nhân viên, sự đa dạng của các giao dịch kinh doanh và nhu cầu của các bên liên quan. Sahabi Ibrahim, Gordon Diibuzie và Mohammed Abubakari (2017) trong nghiên cứu về tác động của HTKSNB với hoạt động tài chính tại các cơ sở y tế ở khu vực phía tây của Ghana đã cho thấy mối quan hệ giữa KSNB và hoạt động tài chính của doanh nghiệp.

Nghiên cứu về KSNB trong mối quan hệ với kiểm toán. Các nghiên cứu ban đầu về KSNB chủ yếu trong mối liên hệ với KTNB và từng bước bổ sung mục tiêu của KTNB. Thuật ngữ KSNB bắt đầu xuất hiện từ việc Công ty Kiểm toán Price Waterhouse khi thực hiện chức năng nhận xét báo cáo tài chính (BCTC) nhận thức rằng không cần thiết cũng như không thực tế khi yêu cầu kiểm tra tất cả các nghiệp vụ kinh tế phát sinh mà chỉ cần chọn mẫu để kiểm tra và dựa vào sự tin tưởng HTKSNB của đơn vị được kiểm toán trong việc thu nhận, xử lý và tổng hợp các thông tin để lập BCTC. Vì vậy, các kiểm toán viên bắt đầu quan tâm đến KSNB với hình thức ban đầu của KSNB là kiểm soát tiền.

Montgomery đã đưa ra ý kiến của mình về nội dung của hệ thống kiểm tra nội bộ mà sau này đã phát triển lên thành KSNB trong cuốn Auditing - Theory and Practice”. Tuy nhiên, quan điểm này đưa ra chủ yếu để giúp cho kiểm toán viên trong việc nhận diện tác động của KSNB tới công việc của kiểm toán nên còn tương đối đơn giản và mang tính sơ khai. Năm 1929, công bố của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Federal Reserve System - FED) lần đầu tiên đưa ra khái niệm về KSNB. Theo đó, KSNB được định nghĩa là một công cụ để bảo vệ tiền và các tài sản khác đồng thời thúc đẩy nâng cao hiệu quả hoạt động và đây là một cơ sở để phục vụ cho việc lấy mẫu thử nghiệm của kiểm toán viên.

Năm 1936, trong công bố của mình, Hiệp hội kế toán viên công chứng Mỹ (AICPA) cũng đưa ra khái niệm về KSNB, trong đó bổ sung thêm mục tiêu của KSNB là bảo đảm số liệu kế toán chính xác. luan an 5 Sau đó, trong quyển Kiểm toán nội bộ hiện đại - Đánh giá các hoạt động và hệ thống kiểm soát” của Tác giả Victor. Brink và Herbert Witt (1941), KSNB cũng đã được đề cập với những nhận định tương đối đầy đủ về KTNB. Theo đó, KSNB được d ng để mô tả những phương pháp thực hành nội bộ có liên quan đến việc nhằm đạt được tốt hơn các mục tiêu của tổ chức thực hiện”.

KSNB bao gồm KTNB tiến hành với cả hoạt động kế toán và các hoạt động khác. Quan điểm của tác giả cũng cho rằng nên tập trung vào KSNB về kế toán trong đó tập trung trực tiếp vào việc đảm bảo lập BCTC đáng tin cậy và tuân thủ luật pháp. Đến thời điểm này, nghiên cứu đã mở rộng phạm vi của KSNB hơn nhưng các tác giả cũng chưa đưa ra các thành phần đầy đủ của KSNB và vẫn tiếp cận KSNB từ vị trí của kiểm toán viên nội bộ. Năm 1949, trong công trình nghiên cứu đầu tiên về KSNB với nhan đề KSNB, các nhân tố cấu thành và tầm quan trọng đối với việc quản trị doanh nghiệp và đối với kiểm toán viên độc lập”, AICPA đã bổ sung thêm mục tiêu thúc đẩy hoạt động có hiệu quả và khuyến khích sự tuân thủ các chính sách của nhà quản lý vào khái niệm về KSNB.

Sau năm 1949, AICPA cũng đã ban hành nhiều chuẩn mực kiểm toán đề cập đến những khái niệm và khía cạnh khác nhau của KSNB.