Luận án tiến sĩ: Cơ chế thực hiện quyền con người trong điều ước quốc tế tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hoàn thiện hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Ngân
• Trường học: Học viện Chính trị Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Cải thiện cơ chế thực hiện quyền con người trong điều ước quốc tế tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHẾ THỰC HIỆN ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái niệm cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.2. Điều ước quốc tế về quyền con người trong hệ thống pháp luật quốc tế
• 1.3. Định nghĩa cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.4. Đặc điểm của cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.5. Cấu thành của cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.6. Nguyên tắc thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.7. Chủ thể thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.8. Nghĩa vụ của chủ thể thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.9. Biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.10. Thiết chế giám sát việc thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.11. Các đảm bảo của cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.11.1. Ý thức tự nguyện thực hiện của các quốc gia
• 1.11.2. Trách nhiệm pháp lý quốc tế của các quốc gia khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người
• 1.11.3. Sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ trong thực tiễn triển khai thực hiện nghĩa vụ thành viên Điều ước quốc tế về quyền con người của quốc gia
• 1.11.4. Sự ổn định về an ninh chính trị, phát triển về kinh tế và dân chủ hóa đời sống xã hội ở môi quốc gia
• 1.12. Cơ chế thực hiện Điều ước quốc tế về quyền con người tại một số quốc gia trên thế giới
• 1.12.1. Cơ chế tại Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
• 1.12.2. Cơ chế tại Cộng hòa Philipin
• 1.12.3. Cơ chế tại Liên bang Thụy Sỹ
• 1.13. Một số bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 1.14. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ THỰC HIỆN ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Việt Nam với việc tham gia các điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.1.1. Tham gia các điều ước quốc tế về quyền con người được ký kết trong khuôn khổ Liên hợp quốc
• 2.1.2. Tham gia các điều ước quốc tế về quyền con người được ký kết trong khuôn khổ Tổ chức Lao động quốc tế
• 2.1.3. Tham gia các điều ước quốc tế khác về quyền con người
• 2.2. Thiết chế quốc gia triển khai thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.2.1. Hệ thống các cơ quan trong bộ máy nhà nước
• 2.2.2. Các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp và tổ chức xã hội
• 2.3. Biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.3.1. Biện pháp thực hiện nghĩa vụ xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia
• 2.3.2. Biện pháp thực hiện nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền con người
• 2.3.3. Biện pháp thực hiện nghĩa vụ xây dựng và bảo vệ báo cáo quốc gia tình hình thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người
• 2.3.4. Một số biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên khác
• 2.4. Một số vấn đề còn tồn tại trong cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam
• 2.4.1. Về thiết chế quốc gia triển khai thực hiện điều ước quốc tế
• 2.4.2. Về xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia
• 2.4.3. Về các biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên khác
• 2.5. Nguyên nhân dẫn đến những tồn tại trong cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ THỰC HIỆN ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm cơ bản của Đảng và Nhà nước Việt Nam về quyền con người và thực hiện nghĩa vụ thành viên điều ước quốc tế về quyền con người
• 3.2. Phương hướng hoàn thiện cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam
• 3.2.1. Hoàn thiện cơ chế dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về quyền con người và thực hiện nghĩa vụ thành viên điều ước quốc tế về quyền con người
• 3.2.2. Hoàn thiện cơ chế gắn với quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.2.3. Hoàn thiện cơ chế phục vụ mục tiêu chủ động hội nhập quốc tế, bảo vệ chủ quyền quốc gia, quyền và lợi ích của cá nhân công dân
• 3.2.4. Hoàn thiện cơ chế phải phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh đặc thù của Việt Nam, đồng thời hài hòa với các chuẩn mực quốc tế, không vi phạm nghĩa vụ thành viên điều ước quốc tế về quyền con người
• 3.3. Giải pháp hoàn thiện cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam
• 3.3.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia
• 3.3.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống thiết chế
• 3.3.3. Nhóm giải pháp về biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên
• 3.4. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cơ chế thực hiện quyền con người trong điều ước quốc tế

Cơ chế thực hiện quyền con người trong điều ước quốc tế tại Việt Nam là một vấn đề quan trọng, liên quan đến việc bảo vệ và thực thi quyền con người. Điều ước quốc tế (ĐƯQT) về quyền con người không chỉ là cam kết của các quốc gia mà còn là cơ sở pháp lý để thực hiện các quyền này. Cơ chế thực hiện bao gồm các quy định pháp luật, các tổ chức và các biện pháp giám sát nhằm đảm bảo rằng các quyền con người được tôn trọng và thực hiện. Việc tham gia vào các ĐƯQT này thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc bảo vệ quyền con người và thúc đẩy sự phát triển xã hội. Theo đó, việc cải thiện cơ chế thực hiện là cần thiết để đáp ứng yêu cầu của cộng đồng quốc tế và nâng cao hiệu quả thực thi quyền con người trong nước.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của cơ chế thực hiện

Cơ chế thực hiện ĐƯQT về quyền con người được định nghĩa là hệ thống các quy định và tổ chức nhằm đảm bảo rằng các cam kết quốc tế được thực hiện trong thực tiễn. Đặc điểm của cơ chế này bao gồm tính linh hoạt, khả năng thích ứng với các điều kiện cụ thể của Việt Nam, và sự tham gia của các tổ chức xã hội và chính phủ. Cơ chế này không chỉ bao gồm các quy định pháp luật mà còn cần có sự giám sát và đánh giá từ các tổ chức quốc tế và phi chính phủ. Việc thực hiện hiệu quả cơ chế này sẽ góp phần nâng cao nhận thức về quyền con người và thúc đẩy sự phát triển bền vững trong xã hội.

II. Thực trạng cơ chế thực hiện quyền con người tại Việt Nam

Thực trạng cơ chế thực hiện quyền con người tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều tiến bộ nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Mặc dù Việt Nam đã tham gia vào nhiều ĐƯQT về quyền con người, việc thực thi các cam kết này vẫn gặp khó khăn. Hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, nhiều quy định còn chồng chéo và thiếu tính khả thi. Các tổ chức giám sát và thực thi quyền con người chưa phát huy hết vai trò của mình. Điều này dẫn đến việc quyền con người chưa được bảo vệ một cách đầy đủ. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình, bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội trong việc giám sát thực hiện quyền con người.

2.1. Những thách thức trong thực hiện quyền con người

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc thực hiện quyền con người tại Việt Nam là sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Nhiều quy định pháp luật chưa được cập nhật để phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về nguồn lực và năng lực của các cơ quan thực thi cũng là một vấn đề nghiêm trọng. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư chưa được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia vào quá trình giám sát và thực hiện quyền con người. Điều này dẫn đến việc nhiều quyền cơ bản của công dân chưa được bảo vệ một cách hiệu quả.

III. Giải pháp cải thiện cơ chế thực hiện quyền con người

Để cải thiện cơ chế thực hiện quyền con người trong điều ước quốc tế tại Việt Nam, cần có một số giải pháp cụ thể. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong việc thực hiện các cam kết quốc tế. Thứ hai, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan thực thi quyền con người, bao gồm việc đào tạo nhân lực và cung cấp đủ nguồn lực cho các tổ chức này. Cuối cùng, việc khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc giám sát thực hiện quyền con người là rất quan trọng. Những giải pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả thực thi quyền con người và đảm bảo rằng các cam kết quốc tế được thực hiện một cách nghiêm túc.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những giải pháp quan trọng nhất để cải thiện cơ chế thực hiện quyền con người. Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế. Việc xây dựng các văn bản pháp luật mới cần phải dựa trên các nguyên tắc của quyền con người và đảm bảo rằng mọi công dân đều được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Đồng thời, cần có các cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện các quy định này để đảm bảo tính khả thi trong thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Luật quốc tế của tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân với đề tài "Hoàn thiện cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam" tập trung giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp lý về cơ chế bảo đảm thực thi các cam kết quốc tế về nhân quyền tại Việt Nam.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo trình bày của tác giả trong văn bản, việc nghiên cứu đề tài xuất phát từ bốn lý do cấp thiết:

• Thứ nhất: Các văn kiện chính trị - pháp lý của Đảng và Nhà nước Việt Nam (Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, X, XI; Chỉ thị 12-CT/TW ngày 12/7/1992 của Ban Bí thư; Chỉ thị 44-CT/TW ngày 20/7/2010 của Ban Bí thư; Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị; Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị; Nghị quyết số 17-NQ/TW ngày 01/8/2007 của Hội nghị Trung ương 5 khóa X) đều khẳng định chủ trương chủ động hội nhập quốc tế và nghiêm chỉnh thực hiện các điều ước quốc tế (ĐUQT) về quyền con người mà Việt Nam là thành viên.
• Thứ hai: Cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người có những đặc thù chuyên biệt so với các lĩnh vực ĐUQT khác (không chỉ dừng lại ở nguyên tắc Pacta sunt servanda chung mà còn đặt ra các nghĩa vụ lập pháp cụ thể, thiết lập thiết chế giám sát quốc tế và duy trì thủ tục báo cáo định kỳ). Nghiên cứu cơ chế này giúp nhận diện bức tranh tổng thể ở các cấp độ toàn cầu, khu vực và quốc gia.
• Thứ ba: Thực tiễn vận hành cơ chế tại Việt Nam còn bộc lộ nhiều hạn chế: hệ thống pháp luật về quyền con người, quyền công dân còn mâu thuẫn, chồng chéo; hoạt động của các thiết chế quốc gia và biện pháp tổ chức thực hiện nghĩa vụ thành viên chưa đạt hiệu quả cao.
• Thứ tư: Trong quan hệ quốc tế, quyền con người thường bị các thế lực bên ngoài lợi dụng nhằm can thiệp vào công việc nội bộ và chủ quyền quốc gia; việc nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế sẽ tạo cơ sở khoa học để khẳng định các thành tựu thực tế của Việt Nam, đồng thời đấu tranh bác bỏ các luận điệu sai lệch.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích bao trùm của luận án là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người; trên cơ sở đó đánh giá thực trạng cơ chế tại Việt Nam và đề xuất hệ thống phương hướng, giải pháp hoàn thiện.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nhiệm vụ 1: Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người: xây dựng định nghĩa, xác định đặc điểm đặc thù, phân tích các yếu tố cấu thành, các điều kiện đảm bảo, và khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn tại một số quốc gia trên thế giới.
2. Nhiệm vụ 2: Nghiên cứu tiến trình tham gia các ĐUQT về quyền con người của Việt Nam; phân tích, đánh giá thực trạng cơ chế thực hiện theo ba yếu tố cấu thành (hệ thống pháp luật, thiết chế quốc gia, biện pháp tổ chức thực hiện), chỉ ra các kết quả đạt được, hạn chế, tồn tại và nguyên nhân.
3. Nhiệm vụ 3: Dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước, xác định các phương hướng, yêu cầu và đề xuất các nhóm giải pháp mang tính thực tiễn nhằm hoàn thiện cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người dưới góc độ khoa học pháp lý quốc tế và pháp luật thực định Việt Nam.
• Phạm vi nội dung và cấp độ: Nghiên cứu tổng quan cơ chế ở các cấp độ toàn cầu, khu vực và đi sâu vào cấp độ quốc gia tại Việt Nam. Luận án tập trung phân tích ba yếu tố cấu thành cốt lõi gồm: (1) Hệ thống pháp luật quốc gia; (2) Hệ thống thiết chế quốc gia; (3) Các biện pháp tổ chức thực hiện nghĩa vụ thành viên.
• Phạm vi tư liệu: Luận án giới hạn nghiên cứu cơ chế thực hiện đối với các ĐUQT về quyền con người mà Việt Nam đã chính thức tham gia (trong khuôn khổ Liên hợp quốc, Tổ chức Lao động quốc tế và các điều ước quốc tế khác).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã điểm lại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp đến quyền con người và thực hiện ĐUQT về quyền con người:

1. Các công trình nghiên cứu quốc tế:

• Sách chuyên khảo:
  • Richard B. Lillich (1991), International Human Rights: Problems of Law, Policy and Practice.
  • Janis Mark W (1990), European Human Rights Law: Text and Materials.
  • James T. Tang (1995), Human Rights and International Relations in the Asia - Pacific Region.
  • Philip Alston (1992), The United Nations and Human Rights: A Critical Appraisal.
  • Arie Bloed, Liselotte Leicht, Manfred Nowak, Allan Rosas (1993), Monitoring Human Rights in Europe: Comparing International Procedures and Mechanisms.
• Bài báo khoa học trên các tạp chí và cơ sở dữ liệu chuyên ngành:
  • Philip Lynch (2006), Harmonising International Human Rights Law and Domestic Law and Policies: The Establishment and Role of the Human Rights Law Resource Centre.
  • CHAU Pak-kwan (2000), Monitoring Mechanisms for the Implementation of International Human Rights Treaties in the United Kingdom, New Zealand and Canada.
  • Ruijun Dai (2009), Impact of International Human Rights Treaties on Fundamental Rights System.
  • Christina M. Cerna (1994), Universality of Human Rights and Cultural Diversity: Implementation of Human Rights in Different Socio - Cultural Contexts.
  • Joan F. Hartman (1981), Derogation from Human Rights Treaties in Public Emergencies.

2. Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam:

• Giáo trình và sách chuyên khảo: Giáo trình Luật quốc tế của các cơ sở đào tạo luật; bộ sách của dự án "Diễn đàn giáo dục về quyền con người" do PGS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên; Giáo trình Lý luận và Pháp luật về quyền con người do PGS.TS Nguyễn Đăng Dung, ThS. Vũ Công Giao và ThS. Lã Khánh Tùng đồng chủ biên. Các công trình của GS.TS Trần Ngọc Đường, PGS.TS Tường Duy Kiên, PGS.TS Chu Hồng Thanh, PGS.TS Nguyễn Cửu Việt, PGS.TS Đinh Ngọc Vượng.
• Bài viết trên các tạp chí chuyên ngành: Bài viết của GS.TS Trần Ngọc Đường về pháp luật tổ chức bộ máy và quyền con người theo Nghị quyết 48-NQ/TW; Nguyễn Linh Giang về nghĩa vụ pháp lý đối với quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; PGS.TS Tường Duy Kiên về thực tiễn tham gia công ước quốc tế và tiêu chí đánh giá hoàn thiện pháp luật; TS. Nguyễn Văn Tuân về vấn đề nội luật hóa; PGS.TS Lê Minh Thông về hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người; Huỳnh Thị Sương Mai về cơ chế bảo trợ nhân quyền.
• Đề tài và chương trình nghiên cứu: Đề tài cấp nhà nước KX.07-16; Đề tài độc lập cấp nhà nước của Viện Nghiên cứu Quyền con người (Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh); công trình nghiên cứu do Bộ Tư pháp chủ trì; Chương trình cấp Bộ giai đoạn 2011–2012 của Viện Nghiên cứu Con người (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam).
• Kỷ yếu hội thảo khoa học: Các hội thảo quốc tế và trong nước tổ chức tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2008–2011 với sự hỗ trợ của Đại sứ quán Đan Mạch, Thụy Sỹ, Australia, Liên minh châu Âu (EU) và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tập trung nghiên cứu nội dung của từng ĐUQT hoặc phân tích các khía cạnh pháp lý riêng lẻ (như nội luật hóa, bảo đảm quyền của một số nhóm đối tượng cụ thể). Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người tại Việt Nam dưới góc độ cấu trúc tổng thể (nguyên tắc, chủ thể, nghĩa vụ, biện pháp, thiết chế giám sát) ở cấp độ luận án tiến sĩ luật học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

• Định nghĩa cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người: Luận án tiếp cận thuật ngữ "cơ chế" từ góc độ ngôn ngữ học, tâm lý học, kinh tế học và khoa học pháp lý, từ đó đưa ra định nghĩa: Cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người là hệ thống các yếu tố cấu thành có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau, trong đó, chủ thể Luật quốc tế, dựa trên các nguyên tắc và quy phạm pháp luật, tiến hành các biện pháp nhằm hiện thực hóa các quy định của ĐUQT về quyền con người dưới sự giám sát của các thiết chế hình thành trên cơ sở ĐUQT về quyền con người và pháp luật quốc gia.
• Năm yếu tố cấu thành cơ chế:
  1. Nguyên tắc thực hiện ĐUQT: Nguyên tắc tận tâm, thiện chí (Pacta sunt servanda) với đặc thù không áp dụng nguyên tắc có đi có lại để biện minh cho vi phạm; quyền bảo lưu bị hạn chế; các ngoại lệ được quy định chặt chẽ (tình trạng khẩn cấp theo Điều 4 ICCPR 1966, vì lợi ích chung theo Điều 4 ICESCR 1966).
  2. Chủ thể thực hiện: Quốc gia thành viên, các tổ chức quốc tế liên chính phủ, cùng sự tham gia phối hợp của các tổ chức phi chính phủ.
  3. Nghĩa vụ của chủ thể: Nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền con người; nghĩa vụ nội luật hóa; nghĩa vụ xây dựng và bảo vệ báo cáo quốc gia định kỳ; nghĩa vụ hợp tác quốc tế và giáo dục nhân quyền.
  4. Biện pháp thực hiện: Biện pháp lập pháp (chuyển hóa nội dung hoặc áp dụng trực tiếp); biện pháp hành chính - tổ chức (kế hoạch hành động quốc gia); biện pháp tư pháp (phát hiện, điều tra, trừng trị vi phạm, bồi thường thiệt hại).
  5. Thiết chế giám sát: Hệ thống thiết chế của Liên hợp quốc (cơ quan theo Hiến chương như Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Hội đồng Kinh tế - Xã hội, Tòa án Công lý Quốc tế, Ban Thư ký/Cao ủy Nhân quyền, Hội đồng Nhân quyền với cơ chế UPR; và 9 cơ quan theo điều ước/ủy ban công ước), thiết chế khu vực và thiết chế quốc gia.
• Lý thuyết về mối quan hệ giữa luật quốc tế và luật quốc gia: Luận án đối chiếu giữa Thuyết nhị nguyên luận (Dualism) – đòi hỏi chuyển hóa ĐUQT thành luật trong nước thông qua văn bản lập pháp (dẫn chứng Điều 53 Hiến pháp Pháp, Điều 28 Hiến pháp Hy Lạp) và Thuyết nhất nguyên luận (Monism) – thừa nhận hiệu lực áp dụng trực tiếp của ĐUQT (dẫn chứng Điều 25 Luật Cơ bản Đức, Điều 15 khoản 4 Hiến pháp Liên bang Nga).
• Ba đặc điểm bản chất của cơ chế:
  • Tính tự điều chỉnh của chủ thể: Thực thi dựa trên ý chí tự nguyện của quốc gia thông qua hành vi đơn phương và hành động tập thể, không có cơ quan quyền lực siêu quốc gia cưỡng chế.
  • Sự kết hợp đồng thời của hai cơ chế: Cơ chế quốc tế (giám sát, đối thoại, khuyến nghị) và cơ chế quốc gia (thực thi trên lãnh thổ).
  • Sự đan xen giữa yếu tố pháp lý và yếu tố chính trị: Vận hành cơ chế bị tác động bởi quan điểm chính trị, ý thức hệ và bối cảnh đối ngoại của các quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm, đường lối chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Kết hợp phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết, phương pháp luật học so sánh (so sánh cơ chế ĐUQT nhân quyền với các lĩnh vực ĐUQT khác; so sánh kinh nghiệm Trung Quốc, Philippines, Thụy Sỹ), phương pháp thống kê tư liệu, phương pháp chứng minh và kết hợp nghiên cứu lý luận với thực tiễn.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản pháp lý quốc tế: Hiến chương Hội Quốc liên (Điều 23), Điều lệ ILO 1919, Hiến chương Liên hợp quốc 1945, Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền 1948 (UDHR), Công ước ICCPR 1966, Công ước ICESCR 1966, Công ước Viên 1969 về Luật Điều ước quốc tế, các công ước khu vực (châu Âu 1950, châu Mỹ 1969, châu Phi 1981).
• Văn bản pháp luật và văn kiện Việt Nam: Hiến pháp, Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện ĐUQT năm 2005, các nghị quyết Đại hội Đảng, nghị quyết của Bộ Chính trị và chỉ thị của Ban Bí thư; Sách trắng về nhân quyền; các báo cáo quốc gia thực thi công ước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành 3 chương nội dung, phản ánh tuần tự từ lý luận, thực trạng đến giải pháp.

                  CƠ CHẾ THỰC HIỆN ĐIỀU ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI
Chương 1                              Chương 2                              Chương 3
LÝ LUẬN CƠ BẢN                        THỰC TRẠNG TẠI VIỆT NAM               PHƯƠNG HƯỚNG & GIẢI PHÁP
- Khái niệm, đặc điểm                 - Tình hình tham gia ĐUQT             - Quan điểm chỉ đạo
- 5 yếu tố cấu thành                  - Thực trạng hệ thống thiết chế       - 4 phương hướng cơ bản
- Các điều kiện đảm bảo               - Biện pháp thực hiện nghĩa vụ        - 3 nhóm giải pháp:
- Kinh nghiệm quốc tế                 - Tồn tại, hạn chế & nguyên nhân        + Hoàn thiện pháp luật
  (Trung Quốc, Philippines,                                                   + Hoàn thiện thiết chế
   Thụy Sỹ, bài học cho VN)                                                   + Đổi mới biện pháp

Bảng tổng hợp cấu trúc nội dung luận án

Chương	Nội dung phân tích chính	Dữ liệu / Căn cứ pháp lý tiêu biểu
Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người	- Khái niệm, lịch sử phát triển của ĐUQT nhân quyền trong hệ thống pháp luật quốc tế. - Đặc điểm của cơ chế (tính tự điều chỉnh, kết hợp quốc tế - quốc gia, tính pháp lý - chính trị). - Cấu thành cơ chế: 5 yếu tố (nguyên tắc, chủ thể, nghĩa vụ, biện pháp, thiết chế giám sát). - Đảm bảo của cơ chế: ý thức tự nguyện, trách nhiệm pháp lý, vai trò NGO, ổn định kinh tế - xã hội. - Kinh nghiệm quốc tế: Trung Quốc, Philippines, Thụy Sỹ và bài học cho Việt Nam.	- Bộ luật cổ đại (Urukagina 2350 TCN, Urnammu 2050 TCN, Hammurabi 1780 TCN). - Tuyên ngôn Độc lập Mỹ 1776, Pháp 1789. - Hiến chương LHQ, Tuyên ngôn 1948, Công ước 1966 (ICCPR, ICESCR). - Công ước Viên 1969 (Điều 2, Điều 60). - Hiến pháp Pháp (Điều 53), Hy Lạp (Điều 28), Đức (Điều 25), Nga (Điều 15). - 9 Ủy ban Công ước của LHQ và cơ chế UPR.
Chương 2: Thực trạng cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người tại Việt Nam	- Tiến trình Việt Nam tham gia ĐUQT về quyền con người (trong khuôn khổ LHQ, ILO và các ĐUQT khác). - Thiết chế quốc gia thực thi (bộ máy nhà nước; các tổ chức chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp). - Các biện pháp thực hiện nghĩa vụ: xây dựng, hoàn thiện pháp luật; bảo đảm, thúc đẩy quyền; xây dựng và bảo vệ báo cáo quốc gia; các biện pháp khác. - Đánh giá tồn tại, hạn chế về thiết chế, pháp luật, biện pháp tổ chức thực hiện và nguyên nhân.	- Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện ĐUQT 2005. - Các công ước nhân quyền LHQ và ILO mà Việt Nam đã phê chuẩn. - Báo cáo quốc gia tại cơ chế UPR và các Ủy ban công ước chuyên trách. - Hệ thống cơ quan hành pháp, tư pháp và các đoàn thể nhân dân tại Việt Nam.
Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người tại Việt Nam	- Quan điểm của Đảng và Nhà nước về quyền con người và thực hiện nghĩa vụ ĐUQT. - 4 phương hướng hoàn thiện cơ chế (dựa trên quan điểm Đảng; gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN; phục vụ hội nhập quốc tế, bảo vệ chủ quyền; phù hợp hoàn cảnh Việt Nam và hài hòa chuẩn mực quốc tế). - 3 nhóm giải pháp: hoàn thiện pháp luật, kiện toàn thiết chế, đổi mới biện pháp tổ chức thực hiện.	- Nghị quyết Đại hội IX, X, XI của Đảng. - Chỉ thị 12-CT/TW (1992), Chỉ thị 44-CT/TW (2010). - Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW (2005), Nghị quyết 17-NQ/TW (2007). - Chiến lược cải cách hành chính và cải cách tư pháp.

Phân tích chi tiết từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người

• Lịch sử hình thành và phân loại: Quyền con người được ghi nhận sớm trong lịch sử qua các bộ luật cổ đại (Urukagina, Urnammu, Hammurabi) và các văn kiện chính trị - pháp lý cận đại (Mỹ 1776, Pháp 1789), nhưng chỉ thực sự trở thành đối tượng của luật quốc tế từ đầu thế kỷ XIX, gắn với sự ra đời của Hội Chữ thập đỏ quốc tế (1863), Hội Quốc liên và ILO (1919), đặc biệt là Hiến chương Liên hợp quốc (1945) và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (1948). ĐUQT nhân quyền được phân thành:
  • Theo nội dung: ĐUQT về quyền con người cơ bản (như hai Công ước năm 1966: ICCPR và ICESCR) và ĐUQT về quyền con người chuyên biệt (bảo vệ phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người tị nạn; phòng chống diệt chủng, phân biệt chủng tộc, tra tấn).
  • Theo phạm vi điều chỉnh: Công ước đa phương toàn cầu và ĐUQT khu vực (châu Âu 1950, châu Mỹ 1969, châu Phi 1981).
• Phân tích 5 yếu tố cấu thành:
  • Nguyên tắc thực hiện: Phân tích chuyên sâu nguyên tắc Pacta sunt servanda. Khác với ĐUQT thông thường (nơi Điều 60 Công ước Viên 1969 cho phép đình chỉ thực hiện khi bên kia vi phạm), ĐUQT nhân quyền bảo vệ trực tiếp thể nhân thuộc quyền tài phán của quốc gia, nên hành vi vi phạm của một nước không thể dùng làm lý do để nước khác từ bỏ nghĩa vụ. Quyền bảo lưu của quốc gia cũng bị kiểm soát chặt chẽ hơn. Phân tích các ngoại lệ: đình chỉ một số quyền dân sự, chính trị trong tình trạng khẩn cấp đe dọa sự sống còn của quốc gia (Điều 4 ICCPR) và giới hạn quyền vì lợi ích chung, trật tự công cộng, đạo đức xã hội (Điều 4 ICESCR).
  • Nghĩa vụ và biện pháp: Phân tích nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thực hiện; nghĩa vụ xây dựng kế hoạch hành động quốc gia; nghĩa vụ trừng trị hành vi vi phạm nhân quyền và loại trừ các cản trở miễn trừ tư pháp cho quan chức vi phạm. Phân tích hai phương thức lập pháp: chuyển hóa quy phạm và áp dụng trực tiếp ĐUQT.
  • Thiết chế giám sát: Hệ thống thiết chế LHQ gồm các cơ quan theo Hiến chương (Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, ECOSOC, Tòa án ICJ, Ban Thư ký/Văn phòng Cao ủy Nhân quyền, Hội đồng Nhân quyền với cơ chế Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát - UPR) và 9 Ủy ban theo công ước (Ủy ban Quyền con người; Ủy ban về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; Ủy ban về xóa bỏ phân biệt chủng tộc; Ủy ban về xóa bỏ phân biệt đối xử với phụ nữ; Ủy ban về quyền của trẻ em; Ủy ban về người lao động di cư; Ủy ban Chống tra tấn; Ủy ban về quyền của người khuyết tật; Ủy ban về cưỡng bức mất tích).
• Kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu cơ chế thực hiện tại Trung Quốc (tương đồng về thể chế chính trị và bối cảnh phát triển), Philippines (đại diện khu vực Đông Nam Á) và Thụy Sỹ (quốc gia phương Tây phát triển), rút ra các bài học về hoàn thiện thể chế và kỹ thuật lập pháp cho Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam

• Tình hình tham gia ĐUQT: Đánh giá tiến trình gia nhập và phê chuẩn các công ước nhân quyền trong khuôn khổ Liên hợp quốc, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và các diễn đàn quốc tế khác của Việt Nam.
• Thực trạng thiết chế và biện pháp thực thi:
  • Thiết chế quốc gia: Đánh giá vai trò của hệ thống cơ quan nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát, các Bộ ngành) và các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong việc triển khai cam kết.
  • Biện pháp lập pháp: Rà soát mức độ tương thích của hệ thống pháp luật quốc gia với các ĐUQT đã tham gia; đánh giá quy trình nội luật hóa và tính khả thi của việc áp dụng trực tiếp theo Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện ĐUQT năm 2005.
  • Biện pháp hành chính và báo cáo: Thực tiễn xây dựng, nộp và bảo vệ các báo cáo quốc gia định kỳ trước các Ủy ban Công ước và cơ chế UPR; công tác phổ biến, giáo dục nhân quyền trong xã hội.
• Tồn tại, hạn chế và nguyên nhân:
  • Hạn chế: Hoạt động của thiết chế chưa có cơ quan chuyên trách độc lập làm đầu mối thống nhất; hệ thống pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chậm sửa đổi để tương thích với chuẩn mực quốc tế; công tác phối hợp liên ngành trong bảo vệ báo cáo và xử lý khiếu nại nhân quyền còn hạn chế.
  • Nguyên nhân: Bắt nguồn từ nhận thức chưa đồng đều về quyền con người; nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và năng lực cán bộ thực thi pháp luật còn hạn chế; áp lực từ sự khác biệt về truyền thống pháp lý và điều kiện kinh tế - xã hội.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam

• Quan điểm chỉ đạo và 4 phương hướng hoàn thiện:
  1. Hoàn thiện cơ chế dựa trên quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước về quyền con người.
  2. Gắn kết chặt chẽ với tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
  3. Phục vụ mục tiêu chủ động hội nhập quốc tế gắn liền với bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia và quyền lợi hợp pháp của công dân.
  4. Bảo đảm phù hợp với hoàn cảnh, đặc thù chính trị - xã hội của Việt Nam, đồng thời hài hòa với các chuẩn mực pháp lý quốc tế.
• 3 nhóm giải pháp trọng tâm:
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật: Nâng cao chất lượng rà soát, sửa đổi, bổ sung và ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật nhằm nội luật hóa đầy đủ các cam kết ĐUQT; quy định cụ thể cơ chế áp dụng trực tiếp ĐUQT khi có đủ điều kiện.
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống thiết chế: Kiện toàn bộ máy các cơ quan thực thi; nghiên cứu mô hình thiết chế nhân quyền quốc gia phù hợp với điều kiện Việt Nam; tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp; phát huy vai trò giám sát của các tổ chức chính trị - xã hội và đoàn thể quần chúng.
  • Nhóm giải pháp về biện pháp thực hiện nghĩa vụ thành viên: Đổi mới quy trình xây dựng và bảo vệ báo cáo quốc gia định kỳ; đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng kiến thức nhân quyền cho đội ngũ cán bộ tư pháp và hành chính; tăng cường giáo dục quyền con người trong hệ thống giáo dục quốc dân; mở rộng hợp tác quốc tế đa phương và song phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt khoa học do luận án tự nêu

1. Làm rõ khái niệm và đặc thù cơ chế: Góp phần làm rõ khái niệm cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người; phân tích sâu sắc các điểm tương đồng và khác biệt so với ĐUQT trong các lĩnh vực khác, đặc biệt là sự kết hợp chặt chẽ giữa cơ chế quốc gia và cơ chế giám sát quốc tế, cũng như tác động của yếu tố chính trị đối với cơ chế mang bản chất pháp lý này.
2. Làm rõ các yếu tố cấu thành và điều kiện đảm bảo: Phân tích 5 yếu tố cấu thành trong mối quan hệ biện chứng thống nhất; nhấn mạnh các nghĩa vụ pháp lý đặc thù của chủ thể ĐUQT nhân quyền mà các lĩnh vực điều ước khác ít khi xác lập.
3. Tổng kết kinh nghiệm quốc tế: Hệ thống hóa và làm rõ kinh nghiệm xây dựng, vận hành cơ chế thực thi ĐUQT nhân quyền tại Trung Quốc, Philippines và Thụy Sỹ; rút ra các bài học tham khảo có giá trị phù hợp với bối cảnh Việt Nam.
4. Đánh giá toàn diện thực trạng tại Việt Nam: Phân tích thực trạng cơ chế thực hiện tại Việt Nam trên cả 3 trụ cột (pháp luật, thiết chế, biện pháp tổ chức); chỉ ra một cách khoa học các thành tựu, bất cập, nguyên nhân và luận giải tính tất yếu phải hoàn thiện cơ chế trong giai đoạn mới.
5. Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ: Đề xuất 3 nhóm giải pháp mang tính khả thi (hoàn thiện pháp luật, kiện toàn thiết chế, đổi mới biện pháp thực hiện nghĩa vụ), vừa phù hợp với đường lối của Đảng và điều kiện thực tiễn Việt Nam, vừa đáp ứng các cam kết quốc tế.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Về lập pháp: Khẩn trương thể chế hóa các chuẩn mực quốc tế về quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa vào pháp luật thực định; hoàn thiện cơ chế giải thích và áp dụng ĐUQT.
• Về thiết chế: Nâng cao năng lực và trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật; tăng cường hiệu quả đối thoại nhân quyền và phối hợp giữa các bộ, ngành.
• Về biện pháp tổ chức: Tăng cường tính minh bạch và sự tham vấn xã hội trong quy trình xây dựng báo cáo quốc gia UPR và báo cáo công ước; đẩy mạnh chương trình giáo dục quyền con người ở các cấp học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế về phạm vi nghiên cứu

• Theo công bố của tác giả, luận án chỉ tập trung nghiên cứu cơ chế thực hiện đối với các ĐUQT về quyền con người mà Việt Nam đã chính thức tham gia ký kết hoặc gia nhập, chưa đi sâu phân tích toàn bộ các ĐUQT nhân quyền chuyên biệt khác trên thế giới mà Việt Nam chưa phải là thành viên.
• Trọng tâm khảo sát thực tiễn đặt vào ba yếu tố cấu thành ở cấp độ quốc gia (pháp luật, thiết chế, biện pháp), chưa mở rộng đánh giá chi tiết thực tiễn giải quyết khiếu nại của từng cơ quan tư pháp địa phương.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu cơ chế thực hiện các điều ước quốc tế mới về quyền con người trong khuôn khổ ILO hoặc các công ước chuyên biệt của Liên hợp quốc mà Việt Nam có triển vọng gia nhập trong tương lai.
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế tiếp nhận và giải quyết khiếu nại cá nhân theo các nghị định thư bổ sung của các công ước quốc tế về quyền con người và khả năng tham gia của Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Luật quốc tế, Luật học, Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Nhân quyền học.
• Đối với cơ quan xây dựng chính sách và lập pháp: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ việc sửa đổi, bổ sung các đạo luật liên quan đến quyền con người, quyền công dân; hỗ trợ hoàn thiện quy định pháp luật về ký kết và thực hiện ĐUQT.
• Đối với cơ quan tư pháp và hành pháp: Hỗ trợ cán bộ thực thi pháp luật nắm vững các chuẩn mực pháp lý quốc tế, quy trình nội luật hóa và kỹ thuật áp dụng ĐUQT trong giải quyết các vụ việc thực tế.
• Đối với công tác đối ngoại và tuyên truyền: Cung cấp tư liệu khoa học phục vụ việc xây dựng, bảo vệ các báo cáo quốc gia định kỳ (UPR và báo cáo công ước chuyên ban), phục vụ công tác thông tin đối ngoại và đấu tranh tư tưởng trong lĩnh vực quyền con người.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người" như thế nào?

Cơ chế thực hiện ĐUQT về quyền con người là hệ thống các yếu tố cấu thành có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau, trong đó, chủ thể Luật quốc tế, dựa trên các nguyên tắc và quy phạm pháp luật, tiến hành các biện pháp nhằm hiện thực hóa các quy định của ĐUQT về quyền con người dưới sự giám sát của các thiết chế hình thành trên cơ sở ĐUQT về quyền con người và pháp luật quốc gia.

2. Điểm đặc thù của nguyên tắc Pacta sunt servanda khi áp dụng đối với ĐUQT về quyền con người là gì?

Trong các ĐUQT thông thường, theo Điều 60 Công ước Viên năm 1969, vi phạm nghiêm trọng của một bên cho phép các bên khác chấm dứt hoặc tạm đình chỉ việc thi hành điều ước theo nguyên tắc "có đi có lại". Tuy nhiên, đối với ĐUQT về quyền con người, đối tượng thụ hưởng trực tiếp là các cá nhân thuộc quyền tài phán của quốc gia. Do đó, hành vi vi phạm của một quốc gia thành viên không được lấy làm lý do để các quốc gia thành viên khác từ bỏ hoặc không thực hiện nghĩa vụ bảo đảm, thúc đẩy quyền con người trên lãnh thổ quốc gia mình.

3. Có những trường hợp ngoại lệ nào cho phép quốc gia hạn chế hoặc tạm đình chỉ thực hiện quyền con người theo ĐUQT?

Luận án chỉ ra hai trường hợp ngoại lệ chính:

• Trong tình trạng khẩn cấp đe dọa sự sống còn của quốc gia (Điều 4 ICCPR 1966): Quốc gia được tạm đình chỉ một số quyền dân sự, chính trị với điều kiện biện pháp phải tương xứng, không trái với nghĩa vụ quốc tế khác, không vi phạm các quyền tuyệt đối không thể bãi bỏ (như quyền sống, quyền không bị tra tấn) và phải thông báo chính thức qua Tổng Thư ký Liên hợp quốc.
• Vì lợi ích chung của xã hội dân chủ (Điều 4 ICESCR 1966): Quốc gia có thể đặt ra hạn chế bằng pháp luật đối với một số quyền kinh tế, xã hội, văn hóa và một số quyền tự do (đi lại, tôn giáo, ngôn luận, hội họp) nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức cộng đồng.

4. Các quốc gia thường áp dụng những biện pháp lập pháp nào để thực hiện nghĩa vụ ĐUQT về quyền con người?

Quốc gia thường áp dụng hai biện pháp cơ bản:

• Chuyển hóa quy phạm (Transformation): Ban hành mới hoặc sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật trong nước để cụ thể hóa nội dung ĐUQT (dành cho các quốc gia theo thuyết nhị nguyên như Pháp, Hy Lạp).
• Áp dụng trực tiếp (Direct application): Thừa nhận ĐUQT là một bộ phận của hệ thống pháp luật quốc gia và có hiệu lực thi hành trực tiếp mà không cần ban hành văn bản chuyển hóa (dành cho các quốc gia theo thuyết nhất nguyên như Đức, Nga).

5. Hệ thống thiết chế giám sát việc thực hiện ĐUQT về quyền con người của Liên hợp quốc gồm những bộ phận nào?

Gồm hai hệ thống chính:

• Thiết chế theo Hiến chương Liên hợp quốc: Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Hội đồng Kinh tế - Xã hội (ECOSOC), Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), Ban Thư ký (Văn phòng Cao ủy Nhân quyền) và Hội đồng Nhân quyền với cơ chế Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát (UPR).
• Thiết chế theo các điều ước quốc tế (9 Ủy ban Công ước): Ủy ban Quyền con người; Ủy ban về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa; Ủy ban về xóa bỏ phân biệt chủng tộc; Ủy ban về xóa bỏ phân biệt đối xử với phụ nữ; Ủy ban về quyền của trẻ em; Ủy ban về người lao động di cư; Ủy ban Chống tra tấn; Ủy ban về quyền của người khuyết tật; Ủy ban về cưỡng bức mất tích.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân là công trình khoa học pháp lý nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người tại Việt Nam. Bằng việc phân tích sâu sắc các yếu tố lý luận cấu thành cơ chế và đối chiếu với thực tiễn pháp luật thực định, luận án đã làm rõ các thành tựu, hạn chế và nguyên nhân trong quá trình vận hành cơ chế cấp quốc gia. Hệ thống các phương hướng và ba nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án mang giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao, phục vụ thiết thực cho công cuộc cải cách tư pháp, hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế về quyền con người của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN CƠ BẢN VE CƠ CHE THUC HIỆN DIEU UOC QUOC TE VE QUYEN CON NGƯỜI 1. KHAI NIEM CO CHE THUC HIEN DIEU UGC QUOC TE VE QUYEN CON NGUOI 1. Điều ước quốc tế về quyền con người trong hệ thống pháp luật quốc tế Quyền con người được ghi nhận khá sớm trong pháp luật của các quốc gia. Có nhiều học giả cho rằng quyền con người đã bat đầu được đề cập trong một sé đạo luật thời kỳ cổ đại như Bộ luật Urukagina (khoảng năm 2350 trước công nguyên).

Bộ luật Urnammu (khoảng năm 2050 trước công nguyên), Bộ luật Hammurabi (khoảng năm 1780 trước công nguyên) [8, tr. Sang đến các thời kỳ phát triển sau này, quyền con người tiếp tục được ghi nhận một cách rõ ràng trong hiến pháp và pháp luật của các quốc gia như Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ năm 1776, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp năm 1789. Mặc dù được ghi nhận khá sớm trong pháp luật quốc gia, quyền con người chỉ thực sự được tiếp cận dưới góc độ pháp luật quốc tế từ những năm đầu của thế kỷ XIX cùng với cuộc đấu tranh nhằm xóa bỏ chế độ nô lệ, cải thiện điều kiện sống cho người lao động và bảo vệ nạn nhân trong các cuộc xung đột vũ trang trên thế giới. Cùng với sự ra đời của một s6 TCQT như Tổ chức Chữ thập đỏ quốc tế năm 1863, Hội quốc liên và ILO năm 1919, quyền con người cảng trở thành một van dé mang tinh quốc tế rộng lớn.

Lời nói dau trong Điều lệ của 1LO đã khang định: “Nền hòa bình lâu dài trên toàn thế giới chỉ có thể được thiết lập nếu nó dựa trên công bằng xã hội” [94]. Tại Điều 23 Hiến chương của Hội quốc liên, các quốc gia thành viên tuyên bố: “Sẽ nỗ lực để bảo đảm, duy trì sự công bằng và các điều kiện nhân đạo về lao động cho nam giới, phụ nữ và trẻ em.” cũng như “bảo đảm sự đối xử như vậy với những người bản xứ tại lãnh thé thuộc quyền quản lý của quốc gia” [81]. Khi Chiến tranh thế giới lần thứ II kết thúc, cộng đồng quốc tế và các lực lượng tién bộ đã cùng nhau ký kết Hiến chương thành lập nên LHQ với mục dich “thực hiện sự hợp tác quốc tế. trong việc khuyến khích phát triển và sự tôn trọng nhân quyền và những quyền tự do cơ bản cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, nam, nữ, ngôn ngữ hoặc tôn giáo” [3, tr.

Ngoài việc xác định rõ mục dich bảo vệ và phát triển quyền con người, Hiến chương LHQ còn xem xét các quyền và tự do cơ bản của con người theo nhiều góc độ và tương ứng với từng góc độ đó có các cơ chế khác nhau để đảm bảo cho việc phát triển và bảo vệ quyền con người ở từng quốc gia. Ngay sau đó, năm 1948, Đại hội đồng LHQ đã thông qua lãi Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền mở ra một kỷ nguyên mới cho những cam kết và hành động quốc tế trong việc đảm bảo các quyền tự do cơ bản của con người. Đó là lần đầu tiên, quyền con người được chính thức ghi nhận bằng các quy định của pháp luật quốc tế. Kể từ khi Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền được thông qua cho đến nay đã có nhiều DUQT vẻ quyền con người được ký kết.

Da số các DUQT này được ký kết trong khuôn khổ các TCQT như LHQ, các TCQT chuyên môn thuộc hệ thống LHQ hoặc các TCQT khu vực. Dựa vào nội dung các quyền con người được đề cập, có thể chia các ĐUQT này làm hai nhóm: - Nhóm DUQT về quyền con người co bản: Day là những ĐUQT có nội dung dé cập đến các quyền cơ bản như quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của con người. Các ĐUQT này có ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi nó xác định cụ thể những chuẩn mực pháp lý quốc tế về các quyền cơ bản của con người. Trong số các ĐUQT thuộc nhóm này có hai công ước quốc tế được ký kết năm 1966 là Công ước về quyền dân sự, chính trị và Công ước về quyền kinh tế, xã hội và văn hóa.

Hai công ước được xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc được ghi nhận trong Hiển chương LHQ về việc công nhận phẩm giá vốn có và những quyền bình đăng của mọi thành viên trong xã hội. Hai công ước bao quát về cơ bản nội dung các quyền và tự do chủ yếu của con người đồng thời xác định nghĩa vụ cho các quốc gia thành viên phải thúc đây sự tôn trọng và bảo đảm mọi mặt các quyền và (ự đo trong lĩnh vực dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của coi: người đã được quy định trong hai công ước. - Nhóm ĐUQT về quyền con người chuyên biệt: Đây là những ĐUQT ghi nhận các quyền của những đối tượng đặc thù trong xã hội, dễ bị tồn thương và cần được bảo vệ đặc biệt như phụ nữ, trẻ em, người tàn tật, người tỊ nạn, người không quốc tịch.Nhóm này cũng bao gồm cả các ĐUQT đề cập đến những biện pháp nhằm ngăn chặn những hành vi đặc biệt nghiêm trọng xâm hai đến một số quyền cụ thể của con người như phân biệt chủng tộc, diệt chủng, tội phạm chiến tranh, tội ác chống nhân loại. Giống như các ĐUQT về quyền con người co bản, các ĐUQT về quyền con người chuyên biệt cũng xây dựng các cơ chế nhằm giám sát việc thực hiện nghĩa vụ thành viên của các quốc gia trong việc bảo đảm và thúc đây các quyền con người đã được ghi nhận trong DUQT.

Ngoài căn cứ vào nội dung, việc phân loại ĐUQT về quyền con người còn có thể dựa trên phạm vi điều chỉnh của ĐUQT. Theo căn cứ đó, ĐUQT về quyền con 12 người được phân thành hai nhóm: - Nhóm công ước đa phương toàn cầu: Các công ước đa phương toàn cầu về quyên con người là những ĐUQT được ký kết với sự tham gia đông đảo của các quốc gia không phân biệt vị trí địa lý, chế độ chính trị, trình độ phát triển kinh tế. Việc ký kết các công ước đa phương toàn cầu về quyền con người thé hiện sự đồng quan điểm của các quốc gia về tính phổ biến của quyền con người. Theo đó, quyền con người là những quyền tự nhiên, vốn có của con người và được áp dụng bình dang cho tat cả mọi người không có sự phân biệt về chủng tộc, dân tộc, giới tinh, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân, địa vị xã hội.

- Nhóm ĐUQT khu vực: Khác với các công ước đa phương toàn cau, các ĐUQT khu vực về quyền con người được ký kết với sự tham gia của các quốc gia trong cùng khu vực địa lý. Hiện nay, một số khu vực trên thế giới đã có các ĐUQT về quyền con người của khu vực như châu Âu với Công ước về bảo vệ quyền con người va :ự do cơ bản năm 1950; châu Mỹ với Công ước về quyền con người năm 1969, Côrg ước về phòng ngừa và chống tra tắn năm 1985; châu Phi với bản Hiến chương châu Phi về quyền con người và quyền dân tộc năm 1981, Hiến chương châu Phi về quyền trẻ em năm 1990. Mic dù khác nhau về phạm vi điều chỉnh nhưng nội dung của tất cả các DUQT về quyền con người, bao gồm cả công ước đa phương toàn cầu và DUQT khu vực, lều phản ánh tinh thần của Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền vốn được xem là “rụe tiêu chung cho tất cả các dân tộc và các quốc gia phan đấu dat tới” [20, tr. Cic công ước toàn cầu và các ĐUQT khu vực về quyền con người có tác động bổ sung và hỗ trợ nhau.

Công ước toàn cầu xác định những chuẩn mực chung nhất còn các ĐUQT khu vực sẽ đưa ra các chuẩn mực về quyền và việc thi hành các quyền ở mức độ cao hơn trên cơ sở những đặc trưng khác nhau của từng khu vực. TẾ cả các ĐUQT về quyền con người cùng với một số tập quán quốc tế trong lĩnh vực này đã tạo thành hệ thống những nguyên tắc và quy phạm của Luật quốc tế v3 quyền con người - một ngành luật chuyên biệt của hệ thống pháp luật quốc tế bên cạnh các ngành luật khác như Luật Biên quốc tế, Luật ĐUQT, Luật Ngoại gi:o và Lãnh sự. Luật quốc tế về quyền con người được xây dựng và phát triển dựa trên các nguyên tắc cơ bản của hệ thống pháp luật quốc tế và các nguyên tắc chuyé biệt của ngành luật như nguyên tắc dân tộc tự quyết, nguyên tắc các quốc gia 26 nghĩa vụ hợp tác, nguyên tắc Pacta sunt servanda. Trên cơ sở nhíng nguyên tắc đó, Luật quốc tế về quyền con người khẳng định tính phổ biên của :ác quyền con người, công nhận việc bảo vệ và phát triển quyền con người 13 là mục tiêu chung của nhân loại.

xác định tính toàn diện của quyền con người trên tất cả các lĩnh vực dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa. Luật quốc tế về quyền con người quy định nghĩa vụ cho các quốc gia đối với việc tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền con người không bị giới hạn bởi yếu tố lãnh thé hay sự khác biệt về điều kiện chính trỊ, kinh tế, xã hội. Bên cạnh đó, trong Luật quốc tế về quyền con người luôn tồn tại những bảo đảm pháp lý cơ bản để các hoạt động tôn trọng, bảo vệ và thực hiện quyền con người không xâm hại đến lợi ích hợp pháp của từng quốc gia hay lợi ích chung của cộng đồng quốc tế. Định nghĩa cơ chế thực hiện điều ước quốc tế về quyền con người Hiện nay, trong khoa học pháp lý quốc tế chưa có định nghĩa cụ thể nào về “cơ chế thực hiện DUQT vé quyén con người”.

Để có được định nghĩa này, trước hết cần phân tích và làm rõ về mặt lý luận hai thuật ngữ: “cơ chế” và “thực hiện DUQT” “Cơ chế” là thuật ngữ được sử dung trong nhiều lĩnh vực khoa hoc khác nhau như kinh tế học, tâm lý học, chính trị học, hóa học, y học. Khi sử dụng kết hợp với một số thuật ngữ khác, thuật ngữ “cơ chế” góp phần tạo thành các khái niệm chuyên môn của các lĩnh vực khoa học đó như “cơ chế kinh tế”, “cơ chế tâm lý”, “cơ chế phản ứng”, “cơ chế gây bệnh”. Trong khoa học pháp lý tồn tại khái niệm “cơ chế điều chỉnh pháp luật”, “cơ chế áp dụng pháp luật”. Tuy nhiên, nội dung của thuật ngữ “cơ chế” được giải thích có sự khác nhau nhất định.