đặt vấn đề phải có và tăng cường DTQG là một hiển nhiên đảm bảo cho an ninh, quốc phòng, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống. Thứ tư, trong cơ chế thị trường, các doanh nghiệp phải tự chịu trách nhiệm về kết quả sản xuất, kinh doanh của mình. Khi doanh nghiệp là người tự quyết định trong sản xuất kinh doanh, tự do cạnh tranh thì không thể ép buộc họ gánh vác trách nhiệm dự trữ cho toàn xã hội, cho những trường hợp xảy ra ngẫu nhiên. Vì vậy, chỉ có Nhà nước với trách nhiệm quản lý toàn xã hội phải hình thành DTQG, bất luận chế độ chính trị - xã hội nào, ở đâu thì mọi Nhà nước đều phải có DTQG.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ năm, dự trữ quốc gia cần thiết như một công cụ hữu hiệu để Chính phủ điều hành vĩ mô nền kinh tế, xử lý những diễn biến bất lợi của thị trường, nhất là trong điều kiện hội nhập, toàn cầu kinh tế hiện nay chứa đựng cả cơ hội lẫn thách thức đan xen. Vì vậy, DTQG là công cụ để khắc phục có hiệu quả những khuyết tật của cơ chế thị trường, nhằm phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Việt Nam. Cuối cùng, dự trữ quốc gia hình thành do yêu cầu ổn định chính trị, xã hội, an ninh - quốc phòng, nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và thực hiện các chính sách của xã hội cũng như nhiệm vụ quốc tế của Đảng và Nhà nước. Như vậy, DTQG hình thành là do yêu cầu khách quan của chính quá trình vận động của quốc gia, như là sự cần thiết cho quá trình vận động của một cơ thể sống.
Sự cần thiết khách quan của cơ chế quản lý nhà nước về DTQG Quản lý xã hội bằng pháp luật là một nhu cầu cấp thiết, là một trong những yếu tố quan trọng đảm bảo xây dựng mục tiêu xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Căn cứ vào pháp luật, nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Pháp luật là cơ sở để xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước. Trong nền kinh tế thị trường, nhà nước thực hiện quản lý DTQG phải có sự điều chỉnh bằng pháp luật, pháp luật phải thực sự nghiêm minh, công bằng.
Hoạt động DTQG là hoạt động của một ngành lĩnh vực kinh tế đặc thù trong nền kinh tế, sự cần thiết khách quan của cơ chế quản lý nhà nước về DTQG bắt nguồn từ sự cần thiết khách quan về sự quản lý của Nhà nước đối với nền kinh tế; nhằm cho hoạt động DTQG theo đúng khuôn khổ của pháp luật, bảo đảm công khai, minh bạch, có hiệu lực, hiệu quả khắc phục được những hạn chế tiêu cực trong quá trình hoạt động. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ thực tiễn quản lý, điều hành dự trữ quốc gia hơn 57 năm qua cho thấy cơ chế quản lý nhà nước về DTQG đã có tác động trực tiếp đến quá trình hình thành, phát triển của DTQG qua các thời kỳ; có thời kỳ do thiếu hoặc chưa đồng bộ về cơ chế chính sách của Nhà nước về DTQG đã làm cho hoạt động của DTQG thiếu hiệu lực, kém hiệu quả và dẫn đến những sai lầm đáng tiếc xảy ra trong những năm đầu (1989 -1990) khi bước vào thực hiện công cuộc đổi mới, chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế thị trường. Sự không theo kịp để xây dựng hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về DTQG đã chỉ ra điều đó – sự kiện qua Thanh tra Nhà nước năm 1990, nhiều đơn vị, cán bộ của ngành DTQG vi phạm gây thất thoát tiền, tài sản, ngân sách nhà nước phải xử lý bằng pháp luật; vay nợ DTQG với giá trị lớn cho đến nay vẫn chưa thu hồi được mãi là bài học kinh nghiệm đau xót [22]. Đặc trưng cơ bản của dự trữ quốc gia a) Dự trữ quốc gia là một dạng dự trữ đặc biệt (phòng ngừa rủi ro) ở tầm vĩ mô, được tích luỹ dần từng bước theo kế hoạch Nhà nước, việc nhập, xuất, sử dụng phải theo đúng kế hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hoặc theo các quyết định của Thủ tướng Chính phủ nhằm phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, bão lụt, hạn hán, hoả hoạn, dịch bệnh, đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh, tham gia bình ổn thị trường, những bất trắc không thể lường trước, những khủng hoảng có thể xảy ra trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia.
Việc bổ sung DTQG được quy định trong kế hoạch cân đối chủ yếu của nền kinh tế quốc dân do Bộ Kế hoạch & Đầu tư tổng hợp để Chính phủ trình Quốc hội quyết định. b) Hàng DTQG là vật tư, thiết bị, hàng hóa trong Danh mục hàng dự trữ quốc gia do Nhà nước quản lý, nắm giữ để sử dụng vào mục tiêu dự trữ quốc gia [14, Điều 4]. Các mặt hàng thuộc Danh mục hàng dự trữ quốc gia 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải đáp ứng mục tiêu dự trữ quốc gia và có một trong các tiêu chí sau đây: Là mặt hàng chiến lược, thiết yếu, có tần suất sử dụng nhiều, có tác dụng ứng phó kịp thời tình huống đột xuất, cấp bách; là mặt hàng đặc chủng, không thể thay thế; là vật tư, thiết bị, hàng hóa bảo đảm quốc phòng, an ninh mà sản xuất trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu về số lượng, chất lượng, chủng loại [14, Điều 27]. c) Sự điều hành tập trung, thống nhất của Nhà nước, có sự phân công quản lý hàng DTQG cho các Bộ, ngành theo quy định của Chính phủ: DTQG được thực hiện theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch của Nhà nước, quyết định sự hình thành tổng mức dự trữ, cơ cấu tỷ lệ dự trữ giá trị và những vật tư hàng hoá phù hợp với yêu cầu của đất nước, của nền kinh tế theo từng thời kỳ và quyết định sử dụng điều hành DTQG thuộc thẩm quyền của Nhà nước, do Quốc hội, Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định.
d) Nguồn hình thành dự trữ quốc gia: Dự trữ quốc gia được hình thành từ các nguồn: Ngân sách nhà nước; nguồn lực hợp pháp khác ngoài ngân sách nhà nước được đưa vào dự trữ quốc gia bao gồm các nguồn lực có được từ tự nguyện đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, cung cấp công nghệ thông tin cho hoạt động quản lý và bảo quản hàng dự trữ quốc gia, trực tiếp bảo quản hàng dự trữ quốc gia; hàng hóa, vật tư được huy động từ các tổ chức, cá nhân trong tình huống đột xuất, cấp bách theo quy định của pháp luật [14, Điều 6]. Ngân sách nhà nước chi cho dự trữ quốc gia thực hiện theo quy định của Luật ngân sách nhà nước và được bố trí trong dự toán ngân sách nhà nước hằng năm. Bộ Tài chính quản lý, phân bổ khoản chi cho mua hàng dự trữ quốc gia, mua bù hàng dự trữ quốc gia đã xuất trong năm kế hoạch sau khi được cấp có thẩm quyền phê duyệt [14, Điều 28]. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com e) Việc tính toán chuẩn xác đại lượng dự trữ, xác định định mức (danh mục, số lượng, quy mô) DTQG là rất khó khăn và phức tạp.
Việc tổ chức quản lý DTQG, hoạt động DTQG cũng rất phức tạp, nó đòi hỏi rất cao và toàn diện về năng lực dự báo những xu hướng lớn về tình hình chính trị, kinh tế - xã hội trong nước và quốc tế, dự báo về tần xuất xảy ra thiên tai và khủng hoảng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. g) Nguyên tắc quản lý, sử dụng hàng dự trữ quốc gia: Hàng dự trữ quốc gia phải được quản lý chặt chẽ, an toàn, bí mật theo quy định của pháp luật; chủ động đáp ứng kịp thời yêu cầu, mục tiêu của dự trữ quốc gia. Hàng dự trữ quốc gia sau khi xuất phải được bù lại đủ, kịp thời. Hàng dự trữ quốc gia phải được sử dụng đúng mục đích, đúng quy định của pháp luật; không được sử dụng hàng dự trữ quốc gia để kinh doanh [14, Điều 7].
Hiệu quả của hoạt động dự trữ quốc gia Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013 hiến định: “Ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính nhà nước và các nguồn tài chính công khác do Nhà nước thống nhất quản lý và phải được sử dụng hiệu quả, công bằng, công khai, minh bạch, đúng pháp luật” [15, Điều 55]. Hoạt động DTQG không là hoạt động sản xuất và cũng không phải hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận, nó là hoạt động đặc biệt nhằm đảm bảo ổn định xã hội, an ninh kinh tế và an ninh quốc gia để đảm bảo sự cân bằng cho phát triển đất nước. Hiệu quả của hoạt động DTQG phải được xem xét, đánh giá trên hai góc độ. Thứ nhất là góc độ: xã hội - kinh tế, tức là đáp ứng mục tiêu ổn định xã hội, phát triển bền vững kinh tế; thứ hai là góc độ: hiệu quả kinh tế, bằng việc đánh giá những tổn thất kinh tế cụ thể của hoạt động DTQG như là hao hụt, mất mát, hư hỏng, tổn thất hoặc giảm phẩm cấp của hàng dự trữ.
Vì vậy, cần xem xét hiệu quả của hoạt động DTQG trên cả hai góc độ: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội- kinh tế và hiệu quả kinh tế, nhưng chủ yếu phải xem xét góc độ đáp ứng mục tiêu ổn định xã hội - kinh tế để đánh giá trong mối quan hệ với hiệu quả kinh tế của hoạt động nghiệp vụ DTQG. Nội dung cơ bản của cơ chế quản lý nhà nƣớc về dự trữ quốc gia Mục đích của quản lý nhà nước về DTQG là thực hiện một loạt các biện pháp quản lý nhằm định hướng, điều chỉnh các quan hệ xã hội, các tổ chức đoàn thể, người dân để hình thành, sử dụng dự trữ quốc gia nhằm chủ động đáp ứng yêu cầu đột xuất, cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, hỏa hoạn, dịch bệnh; phục vụ quốc phòng, an ninh.