Luận văn thạc sĩ về cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước cho các cấp chính quyền địa phương

Khám phá luận văn thạc sĩ về cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước cho chính quyền địa phương, phân tích và đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Đào Xuân Liên
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Thanh Tuyền
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Cải Thiện Cơ Chế Phân Cấp Ngân Sách Nhà Nước Cho Chính Quyền Địa Phương
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. Bản chất ngân sách nhà nước
• 1.2. Nội dung thu chi ngân sách nhà nước
• 1.2.1. Thu ngân sách nhà nước
• 1.2.2. Nguồn hình thành các khoản thu
• 1.2.3. Tác dụng của các khoản thu với quá trình cân đối ngân sách
• 1.2.4. Chi ngân sách nhà nước
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3. CHƯƠNG III: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về phân cấp ngân sách nhà nước

Phân cấp ngân sách nhà nước là một khía cạnh quan trọng trong quản lý tài chính công. Phân cấp ngân sách không chỉ giúp chính quyền địa phương có quyền tự chủ trong việc quản lý tài chính mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Bản chất của ngân sách nhà nước là một công cụ tài chính, phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước và các tổ chức, cá nhân trong xã hội. Theo đó, việc phân cấp ngân sách cần được thực hiện trên cơ sở các nguyên tắc nhất định, nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài chính. Đặc biệt, việc phân cấp ngân sách cần phải gắn liền với trách nhiệm của các cấp chính quyền địa phương trong việc sử dụng ngân sách một cách hiệu quả.

1.1. Bản chất và vai trò của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là một công cụ quan trọng trong việc điều tiết kinh tế vĩ mô. Nó không chỉ phản ánh các khoản thu chi của nhà nước mà còn thể hiện các chính sách tài chính của chính phủ. Chính quyền địa phương cần có quyền tự chủ trong việc quyết định các khoản chi tiêu, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Việc phân cấp ngân sách giúp các địa phương chủ động hơn trong việc phát triển kinh tế, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho ngân sách trung ương. Điều này cũng góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững tại địa phương.

II. Thực trạng phân cấp ngân sách nhà nước ở Việt Nam

Thực trạng phân cấp ngân sách nhà nước tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù đã có những bước tiến trong việc phân cấp ngân sách, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện. Các chính quyền địa phương thường gặp khó khăn trong việc xác định nguồn thu và nhiệm vụ chi. Hệ thống phân cấp hiện tại chưa thực sự tạo ra sự chủ động cho các địa phương trong việc quản lý ngân sách. Điều này dẫn đến tình trạng phụ thuộc vào ngân sách trung ương, làm giảm tính hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

2.1. Những hạn chế trong phân cấp ngân sách

Một trong những hạn chế lớn nhất trong phân cấp ngân sách là sự thiếu rõ ràng trong quy định về quyền hạn và trách nhiệm của các cấp chính quyền. Cơ chế phân cấp hiện tại chưa đủ mạnh để đảm bảo rằng các địa phương có thể tự chủ trong việc quản lý ngân sách. Nhiều địa phương vẫn phải chờ đợi sự phê duyệt từ trung ương, dẫn đến sự chậm trễ trong việc triển khai các dự án phát triển. Hơn nữa, việc phân bổ ngân sách giữa các địa phương cũng chưa công bằng, gây ra sự chênh lệch trong phát triển kinh tế giữa các vùng miền.

III. Giải pháp hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước

Để cải thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước, cần thiết phải có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần xác định rõ các nguyên tắc phân cấp ngân sách, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong việc phân bổ ngân sách cho các địa phương. Cần tạo ra các nguồn thu ổn định cho chính quyền địa phương, từ đó giúp họ chủ động hơn trong việc quản lý ngân sách. Ngoài ra, việc cải cách quy trình lập và phân bổ ngân sách cũng cần được thực hiện để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

3.1. Định hướng và nguyên tắc phân cấp ngân sách

Định hướng phân cấp ngân sách cần phải gắn liền với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương. Các nguyên tắc phân cấp cần đảm bảo rằng các địa phương có đủ quyền hạn và trách nhiệm trong việc quản lý ngân sách. Việc phân cấp ngân sách cũng cần phải dựa trên các tiêu chí rõ ràng, nhằm đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền trong việc thực hiện phân cấp ngân sách, từ đó tạo ra một hệ thống quản lý tài chính công hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phân cấp ngân sách nhà nước là một nội dung trọng yếu trong cải cách hành chính và quản lý tài chính công tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tỷ trọng thu ngân sách địa phương chiếm khoảng 25% tổng thu ngân sách nhà nước năm 2002 và tăng lên khoảng 34,3% vào năm 2004. Đồng thời, chi ngân sách địa phương cũng chiếm tỷ lệ đáng kể, dao động từ 35% đến 48% tổng chi ngân sách nhà nước trong giai đoạn 1996-2004. Tuy nhiên, việc thực thi phân cấp ngân sách còn nhiều hạn chế, như sự phụ thuộc lớn của địa phương vào ngân sách Trung ương, thiếu rõ ràng trong phân cấp nhiệm vụ chi và nguồn thu, cũng như năng lực quản lý của các cấp chính quyền địa phương chưa đồng đều.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước cho các cấp chính quyền địa phương tại Việt Nam, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, tăng cường tính tự chủ và trách nhiệm của địa phương trong việc sử dụng ngân sách. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1996 đến 2006, với phân tích thực trạng tại các cấp chính quyền địa phương, đặc biệt là tỉnh Gia Lai, nhằm rút ra bài học và đề xuất giải pháp phù hợp.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tài chính công và phân cấp quản lý hành chính, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và đảm bảo công bằng trong phân bổ nguồn lực tài chính giữa các vùng miền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình tài chính công, trong đó có:

• Lý thuyết phân cấp ngân sách: Nhấn mạnh việc phân chia quyền hạn và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền trong quản lý thu, chi ngân sách nhằm tăng hiệu quả và tính minh bạch trong quản lý tài chính công.
• Định lý phân cấp của Oates: Mỗi dịch vụ công nên do cơ quan hành chính kiểm soát khu vực địa lý cung cấp sao cho khu vực đó có thể tiếp nhận toàn bộ lợi ích và chi phí của dịch vụ.
• Khái niệm hệ thống điều hòa ngân sách: Cơ chế chuyển giao tài chính giữa các cấp ngân sách nhằm đảm bảo sự công bằng và cân đối tài chính giữa các địa phương.

Các khái niệm chính bao gồm: ngân sách nhà nước, phân cấp ngân sách, nguồn thu ngân sách, nhiệm vụ chi ngân sách, hệ thống điều hòa ngân sách, quyền quyết định và quản lý ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các mối quan hệ kinh tế - xã hội trong phân cấp ngân sách. Dữ liệu được thu thập từ các nguồn chính thức như Luật Ngân sách Nhà nước (1996, 2002), báo cáo của Bộ Tài chính, các văn bản pháp luật liên quan, số liệu thống kê ngân sách địa phương và Trung ương, cùng các tài liệu tham khảo trong và ngoài nước.

Cỡ mẫu nghiên cứu tập trung vào 64 tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương, với phân tích chuyên sâu tại tỉnh Gia Lai. Phương pháp chọn mẫu là chọn đại diện các tỉnh có đặc điểm kinh tế - xã hội đa dạng để phản ánh thực trạng chung. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp tổng hợp, so sánh số liệu thu chi ngân sách qua các năm, đánh giá hiệu quả phân cấp và so sánh với kinh nghiệm quốc tế.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1996 đến 2006, tập trung vào giai đoạn trước và sau khi Luật Ngân sách Nhà nước 2002 có hiệu lực, nhằm đánh giá tác động của chính sách phân cấp ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ trọng thu ngân sách địa phương tăng nhưng còn phụ thuộc lớn vào Trung ương: Năm 2002, ngân sách địa phương chiếm 25% tổng thu ngân sách nhà nước, tăng lên khoảng 34,3% vào năm 2004. Tuy nhiên, tỷ lệ bổ sung từ ngân sách Trung ương cho địa phương vẫn chiếm khoảng 38,3% tổng chi ngân sách địa phương năm 2004, cho thấy sự phụ thuộc tài chính đáng kể.

2. Chi ngân sách địa phương chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi ngân sách nhà nước: Tỷ lệ chi ngân sách địa phương dao động từ 35% đến 48% trong giai đoạn 1996-2004, với tốc độ tăng trưởng chi ngân sách địa phương trung bình 17,1% giai đoạn 1996-2000. Chi thường xuyên chiếm 61%-70% tổng chi ngân sách địa phương, trong khi chi đầu tư phát triển chiếm khoảng 35% tại tỉnh Gia Lai.

3. Phân cấp nhiệm vụ chi chưa rõ ràng và chưa đồng bộ: Luật Ngân sách Nhà nước 2002 cho phép cấp tỉnh phân cấp nhiệm vụ chi cho cấp huyện và xã, nhưng các nhiệm vụ chi cụ thể còn rải rác, thiếu ổn định và chưa rõ ràng. Việc phân cấp chi đầu tư xây dựng cơ bản còn hạn chế do năng lực quản lý của các cấp dưới chưa đồng đều.

4. Hệ thống điều hòa ngân sách còn nhiều bất cập: Mặc dù có công thức tính bổ sung cân đối ngân sách dựa trên chênh lệch giữa nhu cầu chi và khả năng thu, nhưng các thành tố trong công thức vẫn mang tính chủ quan. Khoản bổ sung có mục tiêu còn phụ thuộc nhiều vào thỏa thuận và điều chỉnh bất thường, chưa đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ cơ chế phân cấp ngân sách còn mang tính tập trung cao, quyền quyết định ngân sách chủ yếu tập trung ở Trung ương, trong khi quyền tự chủ của địa phương về nguồn thu và nhiệm vụ chi còn hạn chế. Sự phụ thuộc tài chính vào ngân sách Trung ương làm giảm động lực phát triển nguồn thu tại địa phương và hạn chế tính chủ động trong chi tiêu.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, như Pháp, Ôxtrâylia và Philippin, các nước này đều có cơ chế phân cấp ngân sách rõ ràng, quyền tự chủ về thuế và chi tiêu được giao cho địa phương tương xứng với trách nhiệm, đồng thời có hệ thống chuyển giao tài chính minh bạch và ổn định nhằm đảm bảo công bằng tài chính giữa các vùng.

Việc phân cấp ngân sách tại Việt Nam cần được hoàn thiện theo hướng tăng cường quyền tự chủ cho địa phương, đồng thời xây dựng hệ thống điều hòa ngân sách công bằng, minh bạch và ổn định hơn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ trọng thu chi ngân sách địa phương so với Trung ương qua các năm, bảng so sánh phân cấp nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền, và biểu đồ cơ cấu nguồn thu ngân sách địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quyền tự chủ về nguồn thu cho chính quyền địa phương

   • Cho phép địa phương được điều chỉnh mức thu một số loại thuế, phí trong khung quy định của Trung ương.
   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ nguồn thu tự chủ lên ít nhất 50% tổng thu ngân sách địa phương trong vòng 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính phối hợp với các địa phương xây dựng khung pháp lý.

2. Rà soát và làm rõ phân cấp nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền

   • Xây dựng danh mục nhiệm vụ chi cụ thể, ổn định và minh bạch cho từng cấp, tránh chồng chéo và bỏ sót nhiệm vụ.
   • Mục tiêu: Hoàn thiện danh mục nhiệm vụ chi trong 2 năm tới, đảm bảo tính rõ ràng và khả thi.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ phối hợp với các địa phương.

3. Hoàn thiện hệ thống điều hòa ngân sách địa phương

   • Xây dựng công thức bổ sung cân đối ngân sách dựa trên các chỉ tiêu khách quan như dân số, diện tích, mức độ khó khăn kinh tế - xã hội.
   • Tăng cường minh bạch và ổn định các khoản bổ sung có mục tiêu và không có mục tiêu.
   • Mục tiêu: Giảm tỷ lệ phụ thuộc ngân sách Trung ương xuống dưới 30% trong 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

4. Nâng cao năng lực quản lý tài chính công cho các cấp chính quyền địa phương

   • Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý ngân sách địa phương về kỹ năng lập dự toán, quản lý chi tiêu và kiểm soát tài chính.
   • Mục tiêu: 100% cán bộ quản lý ngân sách cấp huyện và xã được đào tạo trong 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Bộ Nội vụ, các trường đào tạo chuyên ngành.

5. Thúc đẩy cải cách hành chính và hiện đại hóa quản lý ngân sách

   • Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách, tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
   • Mục tiêu: 80% các địa phương áp dụng hệ thống quản lý ngân sách điện tử trong 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, các địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý tài chính công tại các cấp chính quyền địa phương

   • Giúp hiểu rõ cơ chế phân cấp ngân sách, nâng cao năng lực quản lý và thực thi nhiệm vụ tài chính.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước về tài chính công

   • Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng, hoàn thiện chính sách phân cấp ngân sách phù hợp với điều kiện Việt Nam.

3. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành kinh tế tài chính - ngân hàng

   • Tài liệu tham khảo chuyên sâu về phân cấp ngân sách, quản lý tài chính công và cải cách hành chính.

4. Các tổ chức quốc tế và cơ quan hỗ trợ phát triển trong lĩnh vực tài chính công

   • Cung cấp thông tin thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm hỗ trợ Việt Nam trong cải cách tài chính công và phân cấp ngân sách.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân cấp ngân sách nhà nước là gì?
   Phân cấp ngân sách là việc phân chia quyền hạn và trách nhiệm quản lý thu, chi ngân sách giữa các cấp chính quyền nhằm tăng hiệu quả và tính minh bạch trong quản lý tài chính công. Ví dụ, Luật Ngân sách Nhà nước 2002 cho phép cấp tỉnh phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cho cấp huyện, xã.

2. Tại sao phân cấp ngân sách lại quan trọng đối với chính quyền địa phương?
   Phân cấp ngân sách giúp địa phương có nguồn lực tài chính tương ứng để thực hiện các nhiệm vụ quản lý và phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời tăng tính chủ động và trách nhiệm trong quản lý ngân sách. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả chi tiêu và phát triển bền vững.

3. Những khó khăn chính trong phân cấp ngân sách tại Việt Nam hiện nay là gì?
   Bao gồm sự phụ thuộc lớn vào ngân sách Trung ương, thiếu rõ ràng trong phân cấp nhiệm vụ chi và nguồn thu, năng lực quản lý tài chính của địa phương chưa đồng đều, và hệ thống điều hòa ngân sách chưa minh bạch, ổn định.

4. Hệ thống điều hòa ngân sách có vai trò gì?
   Hệ thống điều hòa ngân sách giúp cân đối tài chính giữa các địa phương có điều kiện kinh tế khác nhau, đảm bảo công bằng trong cung cấp dịch vụ công. Ví dụ, các khoản bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách Trung ương hỗ trợ các địa phương khó khăn.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách?
   Cần tăng quyền tự chủ về nguồn thu cho địa phương, làm rõ phân cấp nhiệm vụ chi, hoàn thiện hệ thống điều hòa ngân sách, nâng cao năng lực quản lý tài chính công và áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách.

Kết luận

• Phân cấp ngân sách nhà nước là xu hướng tất yếu trong cải cách tài chính công và quản lý hành chính tại Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính công.
• Thực trạng phân cấp ngân sách hiện nay còn nhiều hạn chế như sự phụ thuộc lớn vào ngân sách Trung ương, phân cấp nhiệm vụ chi chưa rõ ràng và hệ thống điều hòa ngân sách chưa minh bạch.
• Luận văn đã phân tích kỹ lưỡng các khía cạnh lý thuyết, thực trạng và kinh nghiệm quốc tế để đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách cho các cấp chính quyền địa phương.
• Các giải pháp tập trung vào tăng quyền tự chủ về nguồn thu, làm rõ phân cấp nhiệm vụ chi, hoàn thiện hệ thống điều hòa ngân sách, nâng cao năng lực quản lý và cải cách hành chính.
• Tiếp theo, cần triển khai các đề xuất này trong thực tiễn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tài chính địa phương để hỗ trợ quá trình phân cấp ngân sách hiệu quả hơn.

Các cơ quan quản lý nhà nước, cán bộ tài chính địa phương và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng và phát triển các giải pháp đề xuất nhằm thúc đẩy phân cấp ngân sách, góp phần xây dựng nền tài chính công minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC. Bản chất ngân sách nhà nước. Trong hệ thống tài chính thống nhất, ngân sách nhà nước là khâu tài chính tập trung giữ vị trí chủ đạo. Ngân sách nhà nước là khâu tài chính được hình thành sớm nhất, nó ra đời, tồn tại và phát triển gắn liền với sự ra đời của hệ thống quản lý nhà nước và sự phát triển của kinh tế hàng hoá, tiền tệ.

Cho đến nay, thuật ngữ “ngân sách nhà nước” được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia. Song, quan niệm về ngân sách nhà nước thì lại chưa thống nhất. Trên thực tế, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước không giống nhau tuỳ theo quan điểm của người định nghĩa thuộc các trường phái kinh tế khác nhau, hoặc tuỳ theo mục đích nghiên cứu khác nhau. Theo quan điểm của những nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển, ngân sách nhà nước là một văn kiện tài chính, mô tả các khoản thu và chi của chính phủ được thiết lập hàng năm.

Các nhà kinh tế học hiện đại cũng đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về ngân sách nhà nước. Các nhà kinh tế Nga cho rằng: ngân sách nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của nhà nước. Luật Ngân sách nhà nước đã được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Khoá XI, kỳ họp thứ Hai (từ ngày 12 tháng 11 đến ngày 16 tháng 12 năm 2002) thông qua đã ghi: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước”. Trong chừng mực nào đó, các định nghĩa trên đây cũng có những khác biệt nhất định.

Tuy nhiên, tựu trung lại, chúng đều thể hiện bản chất ngân sách nhà nước là: - Xét về phương diện pháp lý: ngân sách nhà nước là một đạo luật dự trù các khoản thu, chi bằng tiền của nhà nước trong một thời gian nhất định, thường là một năm. Đạo luật này được cơ quan lập pháp của quốc gia đó ban hành. Trang 91 123doc - Xét về bản chất kinh tế: mọi hoạt động của ngân sách nhà nước là hoạt động phân phối các nguồn tài nguyên quốc gia (phân phối lần đầu và tái phân phối). Và vì vậy về nội dung kinh tế, ngân sách nhà nước thể hiện các mối quan hệ kinh tế trong phân phối.

Đó là hệ thống quan hệ kinh tế giữa một bên là nhà nước với một bên là các tổ chức kinh tế - xã hội, các tầng lớp dân cư. - Về tính chất xã hội: ngân sách nhà nước luôn luôn là một công cụ kinh tế của nhà nước, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Trong cơ chế thị trường, những quan hệ kinh tế thuộc nội dung ngân sách nhà nước chỉ có thể phát sinh, phát triển trên cơ sở vận động không ngừng các quan hệ tiền tệ trong quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá. Tính chất, quy mô, mức độ và hiệu quả của quá trình vận động này là tiền đề vật chất quan trọng nhất của ngân sách nhà nước.

Sẽ không có ngân sách lành mạnh nếu như sự vận động của các quan hệ tiền tệ trong quá trình sản xuất và lưu thông hàng hoá bị ách tắc hoặc bị biến dạng theo xu thế không có lợi, làm tổn thương đến sự vận động của hàng hoá. Nội dung thu chi ngân sách nhà nước. Thu ngân sách nhà nước. Xét về mặt nội dung kinh tế, thu ngân sách nhà nước chứa đựng các quan hệ phân phối nảy sinh trong quá trình nhà nước dùng quyền lực chính trị để tập trung một bộ phận tổng sản phẩm quốc dân để hình thành quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước.

Một đặc trưng khác của thu ngân sách nhà nước là luôn luôn gắn chặt với quá trình kinh tế và các phạm trù giá trị. Kết quả của quá trình hoạt động kinh tế và hình thức, phạm vi, mức độ vận động của các phạm trù giá trị là tiền đề quan trọng xuất hiện hệ thống thu ngân sách nhà nước. Nhưng chính hệ thống thu ngân sách nhà nước là nhân tố quan trọng có ảnh hưởng to lớn đến kết quả của quá trình kinh tế cũng như sự vận động của các phạm trù giá trị. Tuỳ theo nhu cầu của phân tích đánh giá, phục vụ cho công tác quản lý cũng như cho việc điều chỉnh các chính sách động viên, người ta có thể phân loại nội dung thu ngân sách nhà nước theo nhiều tiêu chí khác nhau.

Nguồn hình thành các khoản thu. + Nhóm nguồn thu từ hoạt động sản xuất - kinh doanh trong nước: là các nguồn tài chính có khả năng tạo lập nên quỹ ngân sách nhà nước do kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong nước mang lại. Tuỳ theo đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh, nguồn thu trong nước có thể bao gồm: Trang 92 123doc - Nguồn thu được hình thành và thực hiện trong khâu sản xuất. Xét trên mọi góc độ đây là nguồn thu quan trọng nhất.

Về ý nghĩa kinh tế, nguồn thu này chỉ là chỉ tiêu quan trọng phản ánh sự tăng trưởng của nền kinh tế về quy mô và hiệu quả. Nguồn thu trong khâu sản xuất bao gồm: Nguồn thu từ sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng cơ bản,… Tùy theo từng giai đoạn lịch sử, tỷ trọng của các khoản thu trong khâu sản xuất có sự thay đổi phụ thuộc vào định hướng phát triển các ngành kinh tế của đất nước ở mỗi thời kỳ nhất định. - Nguồn thu được thực hiện trong khâu lưu thông - phân phối. Đặc điểm của nguồn thu này là: chúng được tạo ra ở khâu sản xuất, song thực hiện một phần trong khâu lưu thông phân phối.

Nguồn thu này được thực hiện do kết quả của hoạt động lưu thông hàng hoá trong và ngoài nước, do việc mở rộng kinh doanh tiền tệ mang lại. Trong nền kinh tế thị trường, nguồn thu của khâu lưu thông phân phối ngày càng trở nên quan trọng. Vì vậy chúng ta cần biết quản lý và khai thác nguồn thu này. - Nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ.

Nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển cao thì các hoạt động dịch vụ ngày càng phong phú và đa dạng. So với các hoạt động sản xuất, hoạt động dịch vụ thường có chi phí thấp hơn, nhưng mức lợi tức rất cao. Vì vậy, trong công tác quản lý tài chính, việc nghiên cứu và áp dụng các hình thức thu thích hợp với đặc điểm các hoạt động dịch vụ có ý nghĩa vô cùng quan trọng. + Nguồn thu từ nước ngoài: bao gồm các khoản thu về vay nợ và viện trợ của nước ngoài.

Đặc điểm của nguồn thu này là gắn chặt với tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và ngoại giao của đất nước. Nguồn thu này thường không ổn định và có tính chất bù đắp một phần trong quá trình cân đối ngân sách. Tác dụng của các khoản thu với quá trình cân đối ngân sách: + Thu trong cân đối ngân sách nhà nước: gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước; các khoản thu đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu theo quy định của pháp luật. Trong các khoản thu trên, thuế là khoản thu quan trọng nhất.

Thuế không chỉ chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng thu ngân sách nhà nước hàng năm, mà còn là công Trang 93 123doc cụ của nhà nước để quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân. Để phát huy tốt tác dụng điều tiết vĩ mô của các chính sách thuế, nhìn chung ở nước ta cũng như ở các nước khác trên thế giới, nội dung của chính sách thuế có sự thay đổi cho phù hợp với diễn biến thực tế của đời sống kinh tế xã hội và phù hợp với yêu cầu của quản lý kinh tế, tài chính. Các chính sách thuế chủ yếu đang được áp dụng ở nước ta hiện nay gồm có: thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu, thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao, thuế tài nguyên, thuế nhà đất, thuế môn bài, thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế sử dụng đất nông nghiệp,… Mỗi sắc thuế khác nhau, xét trên giác độ luật, đều được cấu tạo bởi các yếu tố sau đây: đối tượng nộp thuế, đối tượng tính thuế và thuế suất. + Thu để bù đắp sự thiếu hụt của ngân sách nhà nước.

Bao gồm các khoản vay trong nước và vay nước ngoài cho chi tiêu ngân sách nhà nước khi các khoản chi vượt quá các khoản thu trong cân đối của ngân sách. - Vay trong nước: gồm cả vay của các tầng lớp dân cư, các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, xã hội trong nước. Việc vay này được thực hiện dưới hình thức phát hành các công cụ nợ của chính phủ (ngắn hạn, trung hạn và dài hạn) như tín phiếu kho bạc nhà nước, trái phiếu chính phủ. - Vay ngoài nước: phát hành trái phiếu chính phủ ra nước ngoài; các khoản viện trợ có hoàn lại (một phần quan trọng trong nguồn vốn ODA), vay nợ của chính phủ ở các nước, các tổ chức quốc tế,… 1.

Chi ngân sách nhà nước. Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân phối, sử dụng quỹ ngân sách nhà nước theo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước. Chi ngân sách nhà nước bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh, đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Thực chất, chi ngân sách nhà nước là việc cung cấp các phương tiện tài chính cho các nhiệm vụ của nhà nước.

Song việc cung cấp này có những đặc thù riêng. * Thứ nhất: Chi ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với những nhiệm vụ chính trị, kinh tế - xã hội mà chính phủ phải đảm nhận trước mỗi quốc gia. Mức độ, phạm vi, chi tiêu ngân sách nhà nước phụ thuộc vào tính chất nhiệm vụ của chính phủ trong mỗi thời kỳ. Trang 94 123doc * Thứ hai: Tính hiệu quả của các khoản chi ngân sách nhà nước được thể hiện ở tầm vĩ mô và mang tính toàn diện cả về hiệu quả kinh tế trực tiếp, hiệu quả về mặt xã hội, chính trị, ngoại giao.