Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ MỘT CỬA, MỘT CỬA LIÊN THÔNG TRONG CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Những vấn đề chung về cơ chế một cửa, một cửa liên thông 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm về cơ chế Thuật ngữ “cơ chế” được dùng trong các lĩnh vực khoa học khác nhau.
Trong kinh tế học có “cơ chế kinh tế”, trong tâm lý học có “cơ chế kích thích - phản ứng”, trong chính trị học có “cơ chế thực hiện quyền lực” và trong khoa học pháp lý chúng ta có “cơ chế điều chỉnh pháp luật”, “cơ chế áp dụng pháp luật”… Từ "cơ chế" theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng (Nxb Đà Nẵng 2016) giảng nghĩa cơ chế là "cách thức tổ chức nội bộ và quy luật vận hành, biến hóa của một hiện tượng"[31, tr. “Cơ chế” còn được định nghĩa là “cách thức sắp xếp, tổ chức làm cơ sở hoạt động. Cơ chế luôn được giải thích gắn liền với hoạt động của một hệ thống các bộ phận tác động qua lại lẫn nhau trong quá trình hoạt động của chúng. Vì vậy, theo chúng tôi: "Cơ chế" là cách vận hành, cách hoạt động bao gồm nhiều bước để có được công việc cụ thể, nhằm hoàn thành công việc ở trong một hệ thống hoặc một tổ chức.
Trong hệ thống đó, các bộ phận cấu thành tham gia vào “cơ chế” ở các mức độ khác nhau tuỳ theo khả năng và trách nhiệm của chúng. Điều đó có nghĩa là các bộ phận của hệ thống hoặc tổ chức điều liên quan đến “cơ chế” của nó và cùng thực hiện những quy định của “cơ chế”. Khái niệm về cơ chế một cửa Cụm từ “một cửa” được đề cập lần đầu tiên ở Quyết định số 181/2003/QĐ- TTg ngày 04-09-2003 của Thủ tướng Chính phủ Ban hành Quy chế thực hiện cơ chế “một cửa” tại cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, thì định nghĩa 9 cơ chế một cửa là: “Cơ chế giải quyết công việc của tổ chức, công dân thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước từ tiếp nhận yêu cầu hồ sơ đến trả lại kết quả thông qua một đầu mối là "bộ phận tiếp nhận và trả kết quả" tại cơ quan hành chính nhà nước”[22]. Theo Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg ngày 22 tháng 6 năm 2007 của Thủ tướng chính phủ định nghĩa “Cơ chế một cửa là cơ chế giải quyết công việc của tổ chức, cá nhân, bao gồm cả tổ chức, cá nhân nước ngoài (sau đây gọi là tổ chức, cá nhân) thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của một cơ quan hành chính nhà nước, từ hướng dẫn, tiếp nhận giấy tờ, hồ sơ, giải quyết đến trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan hành chính nhà nước”[24].
Qua khái niệm được đề cập tại Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg thì xác định rõ hơn chủ thể giải quyết công việc bao gồm cả cá nhân, tổ chức nước ngoài. Ngoài ra, so với Quyết định số 181/2003/QĐ-TTg quy định chung chung thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước (HCNN) thì Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg quy định rõ hơn thuộc thẩm quyền của một cơ quan hành chính nhà nước. Quyết định số 09/2015/QĐ-TTg ngày 25 tháng 3 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, thì cơ chế một cửa được định nghĩa là: “Cách thức giải quyết công việc của cá nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của một cơ quan hành chính nhà nước trong việc công khai, hướng dẫn thủ tục hành chính, tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan hành chính nhà nước”[26]. Chúng tôi thống nhất với quan điểm về cơ chế một cửa theo Quyết định số 09/2015/QĐ-TTg, cơ chế một cửa là cách thức giải quyết công việc của cá 10 nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của một cơ quan hành chính nhà nước trong việc công khai, hướng dẫn thủ tục hành chính, tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan hành chính nhà nước.
Ở Quyết định này thì cơ chế một cửa đã được quy định rõ hơn thông qua hình thức công khai cho người dân biết từ hồ sơ thủ tục đến trình tự giải quyết để người dân thuận tiện hơn trong quá trình chuẩn bị hồ sơ, theo dõi tình trạng giải quyết hồ sơ của mình. Vì vậy, có thể nói cơ chế một cửa được triển khai trong thực hiện cải cách thủ tục hành chính nhằm khắc phục những hạn chế của cơ chế “nhiều cửa” đó là: tất cả hồ sơ được thông qua một đầu mối là Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của cơ quan hành chính nhà nước, người dân không phải đi qua nhiều phòng ban để làm thủ tục hành chính. Khái niệm về cơ chế một cửa liên thông Thuật ngữ “liên thông” theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng (Nxb Đà Nẵng 2016) định nghĩa liên thông là do hai từ “liên” và từ “thông” ghép lại. “Liên” là liên quan đến nhiều ngành, nhiều tổ chức cùng cấp, “thông” là thông suốt từ đầu nọ đến đầu kia[31].
Trong quá trình giải quyết TTHC có những thủ tục liên quan đến nhiều bộ phận khác nhau nên đòi hỏi phải xây dựng một cơ chế giải quyết một cách thông suốt, tiết kiệm tối đa chi phí và thời gian cho người dân. Khái niệm cơ chế một cửa liên thông được đề cập đầu tiên theo Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg ngày 22 tháng 6 năm 2007 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế thực hiện cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương. Theo đó định nghĩa: “Cơ chế một cửa liên thông là cơ chế giải quyết công việc của tổ chức, cá nhân thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của nhiều cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp hoặc giữa các cấp hành chính từ hướng dẫn, tiếp nhận giấy tờ, hồ sơ, giải quyết đến trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của một cơ quan 11 hành chính nhà nước”[24]. Với mục tiêu đem lại thuận lợi tối đa cho công dân, tổ chức khi thực hiện các TTHC tại cơ quan HCNN, giúp cho việc giải quyết TTHC liên quan đến nhiều cơ quan HCNN được thông suốt mà cơ chế một cửa chưa thực hiện được.
Theo Quyết định số 09/2015/QĐ-TTg ngày 25 tháng 3 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ thay thế cho Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg thì cơ chế một cửa liên thông được định nghĩa tại Khoản 2, Điều 1 như sau: “Cơ chế một cửa liên thông là cách thức giải quyết công việc của cá nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của nhiều cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp hoặc giữa các cơ quan hành chính nhà nước các cấp trong việc công khai, hướng dẫn thủ tục hành chính, tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của một cơ quan hành chính nhà nước”[26]. Vì vậy, xét về bản chất thì cơ chế một cửa liên thông vẫn là cơ chế một cửa nhưng có sự phát triển thêm một bước so với cơ chế một cửa đó là việc giải quyết TTHC thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của nhiều cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp hoặc giữa các cơ quan hành chính nhà nước các cấp khác nhau. Từ đó, nâng cao chất lượng phối hợp giữa các cơ quan hành chính nhà nước trong việc giải quyết TTHC cho người dân. Chúng tôi thống nhất với quan điểm về cơ chế một cửa liên thông được đề cập tại Quyết định số 09/2015/QĐ-TTg: Cơ chế một cửa liên thông là cách thức giải quyết công việc của cá nhân, tổ chức thuộc trách nhiệm, thẩm quyền của nhiều cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp hoặc giữa các cơ quan hành chính nhà nước các cấp trong việc công khai, hướng dẫn thủ tục hành chính, tiếp nhận hồ sơ, giải quyết và trả kết quả được thực hiện tại một đầu mối là Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả của một cơ quan hành chính nhà nước.
12 Theo Quyết định này đã có phần bổ sung thêm phần công khai so với Quyết định số 93/2007/QĐ-TTg. Hiện nay, vấn đề công khai rất được quan tâm. Việc thực hiện công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị được quy định tại Mục 1, Chương II về Phòng ngừa tham nhũng, Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007). Các loại hình liên thông gồm có: - Liên thông giữa các cơ quan hành chính nhà nước cùng cấp: Giữa các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện; giữa các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện và cơ quan được tổ chức theo ngành dọc đặt tại huyện; giữa các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; giữa các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cơ quan được tổ chức theo ngành dọc đặt tại tỉnh; - Liên thông giữa các cơ quan hành chính nhà nước các cấp: Giữa Ủy ban nhân dân cấp xã và các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện hoặc các cơ quan được tổ chức theo ngành dọc đặt tại huyện; giữa Ủy ban nhân dân cấp xã và các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc các cơ quan được tổ chức theo ngành dọc đặt tại tỉnh; giữa Ủy ban nhân dân cấp huyện và các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc cơ quan được tổ chức theo ngành dọc đặt tại tỉnh; giữa cơ quan hành chính nhà nước thuộc tỉnh và các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ.2 Nguyên tắc thực hiện cơ chế một cửa và cơ chế một cửa liên thông Để cơ chế một cửa, cơ chế một cửa liên thông thực hiện có hiệu quả, thì trong quá trình thực hiện cần tuân thủ các nguyên tắc sau đây: - Niêm yết công khai, đầy đủ, kịp thời các thủ tục hành chính tại Quyết định công bố thủ tục hành chính của Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (sau đây gọi chung là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) theo quy định.
13 Đảm bảo mọi TTHC đều được công khai cho người dân biết để thực hiện.