CHƯƠNG 1: LICH SỬ VẤN DE NGHIÊN CUU Gia đình với tư cách là một trong những thiết chế cổ xưa nhất của loài người, là cơ sở của sự phát triển và biến đổi xã hội. Trải qua bao nhiêu thay đổi về loại hình cũng như kết cấu, ngày nay gia đình đang đứng trước những cơ hội và thử thách mới của thiên niên kỷ mới. Riêng đối với mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong gia đình Việt Nam ngày nay, có nhận xét rằng: “Xã hội đang chứng kiến những sai lệch chuẩn mực của nhân cách trẻ em mà một trong những nguyên nhân chính là từ gia đình” {27; tr. Theo nhận định trên, biết rằng gia đình chính là môi trường đào tạo đầu tiên chuẩn bị cho trẻ có thể phát triển để đi vào cuộc sống.
Ma quan trọng đó là sự gương mẫu của cha mẹ trong việc làm, thái độ, cách ứng xử trong cuộc sống như thế nào thì đó là bài học đẩu tiên có tính quyết định với sự hình thành nhân cách đứa trẻ. Thế nên, nhận thấy được nhiệm vụ nhất thiết phải hướng đến sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ trong việc nghiên cứu chủ để gia đình. Người nghiên cứu đã tiến hành tìm hiểu về cách ứng xử của thiếu niên trong tình huống xung đột với cha mẹ. Dù chỉ xem xét quan hệ cha mẹ và con cái thể hiện qua cách ứng xử của con cái đối với cha mẹ trong một số tình huống xung đột nhưng thiết nghĩ nó có ý nghĩa đối với yêu cầu nghiên cứu những khía cạnh cụ thể thiết thực nhất về gia đình.
Trang 10 Để thấy rd hướng nghiên cứu của để tài trước tình hình biến đổi của gia đình Việt Nam hiện nay, người nghiên cứu sẽ khảo lược những nghiên cứu về các vấn để sau: 1. Gia đình - quan hệ giữa cha mẹ và con cái: Bàn vé gia đình cần xác định rằng: "Gia đình là một nhóm người liên kết với nhau bởi các quan hệ hôn nhân, máu mủ hay bằng nhận con nuôi, tạo thành một hệ thống riêng biệt, tác động qua lại và giao tiếp lẫn nhau qua các vai trò xã hội của từng người: là chồng, là vợ, là bố, là mẹ, là con, là anh chị em .tạo nên một nền văn hoá chung "{9; tr.Văn hoá ấy thể hiện ở điều kiện sinh hoạt vật chất, nếp sống, thói quen gia đình, quan hệ giữa những người trong gia đình, quan hệ gia đình với xã hội, quan điểm giáo dục con em trong gia đình. Do đó có thể nói gia đình là một giá trị văn hóa có ý nghĩa đối với sự phát triển của từng dân tộc, quốc gia và của cả xã hội loài người. Cũng bởi văn hóa gia đình có những đặc điểm tùy thuộc hoàn cảnh xã hội của mỗi dân tộc nên có ảnh hưởng đến lĩnh vực nghiên cứu về vấn để gia đình.
Chẳng hạn ở các nước phát triển khi nghiên cứu vé gia đình vào thời điểm 1945 sau đại chiến thế giới thứ H vẫn lấy tâm lý cá nhân làm đối tượng trọng tâm trong sự biến động nội bộ của gia đình và quan hệ giữa các thành viên của gia đình. Đến từ những năm 70 chuyển chú ý đến nghiên cứu những triệu chứng xuất hiện ở các cá nhân là hệ quả của sự rối nhiễu hệ thống gia đình, từ đó tập trung vào nghiên cứu sự giao tiếp giữa các thành viên và những đặc tính trong tổng thể gia đình [41; tr. Rõ ràng gia đình luôn là vấn để cần quan tâm thỏa đáng, nhưng cho đến khi thực trạng “khủng hoảng gia đình"(16; tr.160] lên tiếng cảnh báo mới thực sự lôi cuốn sự chú ý của thế giới. Trang 11 Thế nên, năm 1994 Đại hội đồng liên hiệp quốc đã kịp thời quyết định lấy đây là năm Quốc tế gia đình với chủ để: "gia đình các trách nhiệm, các nguồn lực trong thế giới đang biến động".
Trong đó thể hiện lời kêu gọi các chính phủ, các tổ chức xã hội cẩn có sự quan tâm đặc biệt đến việc giúp đỡ các gia đình làm tròn trách nhiệm tổ ấm của các thành viên gia đình. Hưởng ứng lời kêu gọi này, để tài cấp nhà nước KX-07-09:"Vai trò của gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Việt Nam" đã hoàn thành với kết quả bước đầu. Các nhà nghiên cứu đã sơ lược nều lên đặc điểm nhân cách con người Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử của đất nước, nhận dang được gia đình Việt Nam trong giai đoạn đổi mới toàn điện về kinh tế- xã hội hiện nay. Một ghi nhận đáng mừng của để tài đó là các bậc cha mẹ đã nhận thức được vai trò và trách nhiệm của gia đình đối với việc giáo dục thế hệ trẻ như quan tâm đến việc học, tạo điểu kiện cho con cái học hành , lao động.
Song thực tế, nhiều người còn lúng túng cả về nội dung và phương pháp giáo dục con cái [16; tr. Dé cập đến vấn để này, Công trình nghiên cứu khoa học "Nhận diện và dự báo về cấu trúc và chức năng gia đình ở TP.HCM” do PTS Nguyễn Minh Hòa cùng các cộng sự tiến hành từ 1995 đến 1997 cũng đã thừa nhận rằng ngày nay con cái và cha mẹ có quan hệ bình đẳng và dân chủ hơn nhưng xung đột giữa các cá nhân, giữa các thế hệ vẫn không tránh khỏi bởi cái điều mà F.Enghels đã nói:"Thế hệ già cứ muốn tự cho con cái quyền định đoạt tất cả niém hạnh phúc và cả nỗi đau khổ của thế hệ trẻ.Thêm vào đó với xã hội hiện đại, thế hệ trẻ có những giá trị riêng đòi hỏi cần phải được tôn trọng. Do đó, các gia đình khó tránh khỏi những mâu thuẫn trong giáo dục con cái, tất yếu dẫn đến dễ nảy sinh những xung đột trong quan hệ cha mẹ - con cái (20; tr. Trang 12 hệ trẻ.
Xung đột gia đình và sự phát triển của thế Xem xét mối quan hệ giữa sự phát triển của con cái và những xung đột thường gặp giữa cha mẹ và con cái. Năm 1900 Collin cho rằng "sự thay đổi sinh lý của trẻ kéo theo sự căng thẳng trong mối quan hệ cha mẹ - con cái". Bởi với sự thay đổi sinh lý của trẻ gắn lién với sự thay đổi vé niểm tin, về sự kỳ vọng của cha mẹ đối với con cái. Cha mẹ càng kỳ vọng mong muốn ở đứa con càng nhiều thì sự xung đột có thể càng lớn (35; tr.
Khi tìm hiểu về các mức độ xung đột, nhà Tâm lý học Sưaus đã thiết kế thang đo năm 1979 nhằm xác định mức độ can thiệp và bắt buộc của cha mẹ đối với con cái như: mắng mỏ, quát nat (trung bình 20 lần/1năm) và xô đẩy, lôi kéo con (ít nhất 1 lần/! năm). Trong đó nguyên nhân trực tiếp gây ra xung đột là do cha mẹ cứ thường hay lấy con cái ra để so sánh với những bạn cùng tuổi và các bậc cha mẹ cho rằng họ hành động như vậy là vì muốn ngăn chặn con cái họ trước những cám dỗ của xã hội (35; tr. Đến năm 1991 nhiều nhà Tâm lý học như: Grayson N.Mc Cormick và Roberta L.Paikoff đã nghiên cứu "xung đột gia đình ở tuổi vị thành niên” trên 302 gia đình có thu nhập thấp ở Nam Mỹ [35; tr. Bên cạnh việc miêu tả các giai đoạn phát triển tuổi vị thành niên, còn nhằm khẳng định một trong hai lý thuyết vé sự phát triển và xung đội.
Đại diện cho lý thuyết theo đường thẳng song song là Collin và Holm cho rằng sự xung đột giữa cha mẹ và trẻ luôn tổn tại ở mọi thời điểm phát triển. Còn Hill và Paikoff với lý thuyết theo hình vòng cung nhìn nhận trẻ ở tuổi vị thành niên là sự xung đột xảy ra nhiều hơn và ở mức độ lớn hơn. Và kết quả nghiên cứu đạt được đó là thực trạng các bậc cha mẹ luôn đánh giá sự phát triển của con cái mình không chính xác, từ đó có những cách ứng xử không hoàn toàn phù hợp, dễ gây ra sự xung đột với con cái {35; tr. Trang 13 Cũng như một số vấn để tâm lý học khác, xung đột gia đình là một vấn để mang tính lịch sử xã hội.
Ở những giai đoạn lịch sử, môi trường xã hội và hoạt động sống của con người khác nhau thì xung đột có nội dung, hình thức và sắc thái khác nhau. Trước những dự báo về thực trạng xung đột gia đình của các nước, ở Việt Nam các nhà nghiên cứu cũng đã tiến hành một số chuyên để về ứng xử - xung đột - giải quyết xung đột giữa cha mẹ và con cái trong gia đình. Được sự giúp đỡ của tổ chức" Cứu trợ trẻ em Thụy Điển (Radda Barnen)”, Viện nghiên cứu Thanh niên đã thực hiện thăm dò ý kiến học sinh vé "Phương thức ứng xử trong cuộc sống"(5]. Nghiên cứu về cách ứng xử nhưng PTS.
Lê Thi Bừng đã xác định cụ thể hơn "Cách ứng xử giữa cha mẹ và con c4i"[4] thể hiện qua sự nhận thức của cha mẹ và nguyện vọng, mong muốn của con cái về cách ứng xử trong mối quan hệ gia đình. Việc tìm ra những cách ứng xử phù hợp nhất qua các nghiên cứu trên nhằm thu thập các thông tin cho các bậc cha mẹ, các nhà giáo dục có những điều chỉnh trong công tác giáo dục thế hệ trẻ. Đặc biệt là với quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong các tình huống xung đột đã được các nhà nghiên cứu chú ý. Theo điều tra "Thực trạng xung đột giữa sinh viên và người lớn tuổi trong gia đình (Ông bà, cha mẹ)” do TS.Vũ Dũng thực hiện tháng 4 năm 1999, Thừa nhận xung đột xảy ra do sự khác biệt về nhận thức, quan niệm, thái độ và hành vi giữa các thế hệ.
Tác giả cũng đưa ra kết luận về tính tích cực của xung đột thế hệ là góp phẩn gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, chuẩn mực đạo đức, gia phong tốt đẹp của gia đình. Song xung đột có mặt tiêu cực vì nó là lực cản đối với thế hệ trẻ trong việc tiếp cận và thừa nhận sự tiến bộ của xã hội. Để khắc phục thực trạng trên, chương trình văn hóa ứng xử của đài truyền hình Trang 14 Việt Nam [19] đã dành 10 buổi phát sóng cho vấn để giao tiếp ứng xử của tuổi vị thành niên nhằm đạt được mục tiêu là tìm ra tiếng nói chung giữa cha mẹ và con cái để cải thiện mối quan hệ này trong gia đình.