Nghiên Cứu Về Các Yếu Tố Loại Trừ Tính Tội Phạm Theo Luật Hình Sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi theo luật hình sự việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực luật học

• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Trong Ngũ
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Các Yếu Tố Loại Trừ Tính Tội Phạm Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC YẾU TỐ LOẠI TRỪ TÍNH TỘI PHẠM CỦA HÀNH VI
• 2. CHƯƠNG 2: QUI ĐỊNH CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ CÁC YẾU TỐ LOẠI TRỪ TÍNH TỘI PHẠM CỦA HÀNH VI VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH CÁC YẾU TỐ LOẠI TRỪ TÍNH TỘI PHẠM CỦA HÀNH VI NHẰM TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ ĐẤU TRANH PHÒNG CHỐNG TỘI PHẠM
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Các Yếu Tố Loại Trừ Tính Tội Phạm Khái Niệm

Luật hình sự đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống tội phạm, đảm bảo an ninh, trật tự xã hội. Để đạt hiệu quả cao, chính sách hình sự cần đồng bộ và phù hợp thực tiễn Việt Nam. Việc nghiên cứu các yếu tố loại trừ tính tội phạm giúp nhận thức sâu sắc hơn về tội phạm, làm rõ ranh giới giữa hành vi phạm tội và hành vi được coi là không phạm tội. Từ đó, góp phần xây dựng chế định liên quan trong phần chung, các cấu thành tội phạm cụ thể trong Bộ luật hình sự. Nghiên cứu này bảo vệ tốt hơn quyền con người, một vấn đề cấp bách trong xây dựng Nhà nước pháp quyền. Các yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự là một trong những vấn đề quan trọng trong khoa học luật hình sự. Đến nay ở Việt Nam chưa có một công trình nghiên cứu khoa học pháp lý nào nghiên cứu một cách sâu sắc và toàn diện về vấn đề này. Trong một số ít sách và bài viết đăng tải trên các Tạp chí chuyên ngành, chỉ mới đề cập đến một vài khía cạnh, rời rạc, thiếu những công trình nghiên cứu chuyên khảo tổng thể.

1.1. Định Nghĩa Hành Vi Nguy Hiểm Cho Xã Hội Theo BLHS

Hành vi nguy hiểm cho xã hội, yếu tố cốt lõi cấu thành tội phạm, được Bộ luật Hình sự (BLHS) định nghĩa là hành động hoặc không hành động gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến các quan hệ xã hội được luật bảo vệ. Đây là cơ sở để phân biệt tội phạm với các vi phạm pháp luật khác. Tính nguy hiểm được đánh giá dựa trên tính chất và mức độ thiệt hại gây ra. Ví dụ, hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác đều được xem là nguy hiểm cho xã hội.

1.2. Phân Biệt Yếu Tố Loại Trừ Với Hành Vi Vi Phạm Khác

Việc phân biệt yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự với hành vi vi phạm pháp luật khác là vô cùng quan trọng. Hành vi vi phạm pháp luật khác, ví dụ vi phạm hành chính, không gây ra nguy hiểm cho xã hội ở mức độ cấu thành tội phạm, ví dụ như việc vi phạm luật giao thông, gây rối trật tự công cộng... Hậu quả pháp lý của các yếu tố này khác nhau, hành vi vi phạm pháp luật khác sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính, còn hành vi có yếu tố loại trừ sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

II. Các Trường Hợp Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Hướng Dẫn

Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định một số trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, bao gồm phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại trong bắt giữ người phạm tội, rủi ro trong nghiên cứu khoa học, thi hành mệnh lệnh của cấp trên, sự kiện bất ngờ, và sự kiện bất khả kháng. Mỗi trường hợp có điều kiện áp dụng riêng, được quy định chi tiết trong luật. Việc áp dụng đúng các quy định này đảm bảo sự công bằng và tránh oan sai trong quá trình xét xử. Cần lưu ý rằng, việc chứng minh sự tồn tại của các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự là trách nhiệm của người thực hiện hành vi.

2.1. Phòng Vệ Chính Đáng Điều Kiện Để Được Loại Trừ

Hành vi phòng vệ chính đáng được loại trừ trách nhiệm hình sự khi có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, tổ chức, và hành vi phòng vệ phải tương xứng với hành vi xâm phạm. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Ví dụ, một người bị tấn công bằng dao và tự vệ bằng cách dùng gậy đánh trả gây thương tích cho đối phương, hành vi này có thể được xem xét là phòng vệ chính đáng nếu tương xứng với mức độ nguy hiểm.

2.2. Tình Thế Cấp Thiết Khi Nào Được Miễn Trách Nhiệm

Tình thế cấp thiết xảy ra khi có nguy cơ thực tế đe dọa lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác hoặc của chính mình. Hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết để ngăn chặn nguy cơ này được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn. Ví dụ, một người phá cửa nhà hàng xóm để cứu người bị mắc kẹt trong đám cháy có thể được miễn trách nhiệm hình sự do hành vi này được thực hiện trong tình thế cấp thiết.

2.3. Thi Hành Mệnh Lệnh Quy Định Về Loại Trừ TNHS

Người thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên mà biết rõ mệnh lệnh đó là trái pháp luật, nhưng vẫn phải thi hành thì không được loại trừ trách nhiệm hình sự, trừ trường hợp không nhận biết được tính trái pháp luật của mệnh lệnh. Đây là một trong những yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự gây nhiều tranh cãi. Bởi vì, mệnh lệnh trái pháp luật gây hậu quả nguy hiểm cho xã hội thì người ra mệnh lệnh và người thi hành mệnh lệnh đều phải chịu trách nhiệm.

III. Phân Tích Bất Cập Giải Pháp Hoàn Thiện Yếu Tố Loại Trừ

Các quy định hiện hành về các yếu tố loại trừ tính tội phạm vẫn còn một số bất cập, gây khó khăn trong áp dụng thực tiễn. Việc giải thích và áp dụng chưa thống nhất giữa các cơ quan tố tụng. Cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn về yếu tố cấu thành tội phạm, nhằm hoàn thiện pháp luật và hướng dẫn áp dụng thống nhất. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân về các quy định này, giúp họ tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Ngoài ra, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ việc áp dụng pháp luật, tránh lạm dụng và bảo đảm công bằng.

3.1. Bất Cập Trong Quy Định Về Phòng Vệ Chính Đáng

Quy định về phòng vệ chính đáng còn chung chung, khó xác định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Cần có hướng dẫn cụ thể hơn về các yếu tố như tương xứng, mức độ nguy hiểm, để tránh việc lạm dụng quy định này. Thực tế, nhiều vụ án liên quan đến hành vi phòng vệ chính đáng gây tranh cãi trong dư luận.

3.2. Cần Sửa Đổi Bổ Sung Quy Định Về Tình Thế Cấp Thiết

Quy định về tình thế cấp thiết cần được làm rõ hơn về khái niệm 'thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn'. Cần có hướng dẫn cụ thể về cách xác định thiệt hại trong từng trường hợp cụ thể, để tránh việc áp dụng tùy tiện. Việc chứng minh tình thế cấp thiết cũng là một thách thức trong thực tế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Rút Kinh Nghiệm Về Yếu Tố Loại Trừ

Thực tiễn áp dụng các quy định về yếu tố loại trừ tính tội phạm còn nhiều hạn chế. Số lượng vụ án áp dụng thành công còn ít. Cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn về thực tiễn xét xử, rút kinh nghiệm từ các vụ án đã xảy ra, để có những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ tố tụng, nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Bên cạnh đó, cũng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng trong việc giải quyết các vụ án liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

4.1. Các Vụ Án Điển Hình Về Áp Dụng Yếu Tố Loại Trừ

Phân tích các vụ án cụ thể liên quan đến phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, ... từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm. Ví dụ, một vụ án mà tòa án đã xem xét kỹ lưỡng các yếu tố liên quan đến phòng vệ chính đáng để đưa ra phán quyết hợp lý, bảo vệ quyền lợi của người dân. Phân tích những sai sót thường gặp trong quá trình chứng minh yếu tố loại trừ.

4.2. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Pháp Luật

Đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về yếu tố loại trừ tính tội phạm, bao gồm hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cho cán bộ tố tụng, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, và nâng cao nhận thức của người dân. Cần nhấn mạnh vai trò của tòa án và viện kiểm sát trong việc đảm bảo áp dụng đúng pháp luật.

V. Hậu Quả Pháp Lý Bồi Thường Thiệt Hại Khi Loại Trừ TNHS

Khi một người được loại trừ trách nhiệm hình sự do có yếu tố loại trừ tính tội phạm, họ không bị coi là người phạm tội và không phải chịu hình phạt. Tuy nhiên, họ vẫn có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu hành vi của họ gây ra thiệt hại cho người khác. Việc xác định mức bồi thường thiệt hại được thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự. Cần có hướng dẫn cụ thể về việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong các trường hợp này, để đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan.

5.1. Xác Định Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại Hướng Dẫn

Giải thích rõ quy trình xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Ai là người phải chịu trách nhiệm bồi thường? Mức bồi thường được xác định như thế nào? Cần có sự tham gia của luật sư để bảo vệ quyền lợi của các bên.

5.2. Biện Pháp Xử Lý Hành Chính Thay Thế Hình Phạt

Trong một số trường hợp, mặc dù được loại trừ trách nhiệm hình sự, người thực hiện hành vi vẫn có thể bị áp dụng các biện pháp xử lý hành chính, ví dụ như cảnh cáo, phạt tiền, hoặc đưa vào trường giáo dưỡng (đối với người chưa thành niên). Cần cân nhắc kỹ lưỡng việc áp dụng các biện pháp này, đảm bảo tính hợp lý và phù hợp với hoàn cảnh cụ thể. Biện pháp xử lý hành chính được quy định trong Luật xử lý vi phạm hành chính.

VI. Tương Lai Chế Định Loại Trừ TNHS Xu Hướng Phát Triển

Chế định các yếu tố loại trừ tính tội phạm cần tiếp tục được nghiên cứu và hoàn thiện, phù hợp với sự phát triển của xã hội và xu hướng quốc tế. Cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, và các cơ quan tố tụng trong quá trình này. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hình sự, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển, để xây dựng một hệ thống pháp luật hình sự công bằng, hiệu quả, và bảo vệ tốt hơn quyền con người. Nghiên cứu khoa học pháp lý đóng vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện chế định này.

6.1. So Sánh Luật Hình Sự Việt Nam Với Các Nước Khác

So sánh các quy định về yếu tố loại trừ tính tội phạm trong luật hình sự Việt Nam với luật hình sự của các nước khác, để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm. Cần tập trung vào các nước có hệ thống pháp luật phát triển, ví dụ như Mỹ, Anh, Pháp, Đức, ... Kinh nghiệm quốc tế rất hữu ích cho việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới Về Yếu Tố Loại Trừ

Đề xuất các hướng nghiên cứu mới về yếu tố loại trừ tính tội phạm, ví dụ như nghiên cứu về ảnh hưởng của tâm lý học, xã hội học đối với việc áp dụng các quy định này, nghiên cứu về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong việc hỗ trợ cán bộ tố tụng, ... Nghiên cứu liên ngành là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi trong hệ thống tư pháp hình sự giữ vị trí trọng yếu đối với việc bảo vệ quyền con người và củng cố nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đổi mới toàn diện, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, chính sách hình sự đứng trước yêu cầu phải kết hợp hài hòa giữa trừng trị tội phạm và ngăn ngừa tình trạng oan sai, khắc phục triệt để xu hướng hình sự hóa các quan hệ kinh tế - dân sự. Luận án tiến sĩ luật học "Các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi theo luật hình sự Việt Nam" do nghiên cứu sinh Giang Sơn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Trọng Ngũ tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia (năm 2002, Mã số: 05.05.14) là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống lý luận và thực tiễn về chế định này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất trước thời điểm luận án ra đời là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, sâu sắc về bản chất pháp lý của các yếu tố loại trừ tính tội phạm. Trước đó, các công trình của PGS.TS. Kiều Đình Thụ (1995), PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa (1997), hay TS. Ngô Ngọc Thủy (1999) chủ yếu tiếp cận rời rạc ở từng khía cạnh phòng vệ chính đáng hoặc tình thế cấp thiết, đồng thời tồn tại nhiều xung đột thuật ngữ giữa "tình tiết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội", "trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS)" và "trường hợp không phải là tội phạm".

Luận án xác lập hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất pháp lý phân định ranh giới giữa hành vi mang dấu hiệu pháp lý hình sự khách quan nhưng không cấu thành tội phạm với hành vi phạm tội theo pháp luật Việt Nam là gì?
2. Bộ luật Hình sự (BLHS) hiện hành tồn tại những bất cập quy phạm nào và cần xây dựng mô hình lý luận lập pháp nào để hoàn thiện chế định các yếu tố loại trừ tính tội phạm?

Trên cơ sở đó, hai giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng:

• Giả thuyết 1 ($H_1$): Một hành vi gây thiệt hại khách quan chỉ bị coi là tội phạm khi hội tụ đủ năm dấu hiệu cấu thành bắt buộc; sự thiếu vắng một trong các dấu hiệu này do hoàn cảnh khách quan hợp pháp hoặc hành vi được xã hội thừa nhận tính có ích sẽ loại trừ triệt để tính chất tội phạm của hành vi.
• Giả thuyết 2 ($H_2$): Việc mở rộng, chuẩn hóa hệ thống các yếu tố loại trừ tính tội phạm từ 6 trường hợp theo BLHS 1999 lên mô hình toàn diện bao gồm cả rủi ro nghề nghiệp, thi hành mệnh lệnh và bắt giữ người phạm tội sẽ giảm thiểu 35-40% nguy cơ hình sự hóa các tranh chấp kinh tế - dân sự và ngăn chặn hiệu quả án oan sai.

Khung lý thuyết của luận án vận dụng Lý thuyết cấu thành tội phạm (Corpus Delicti Theory), Lý thuyết tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi (Social Danger Theory) gắn với Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cộng sản Việt Nam: "Ngăn chặn và làm thất bại mọi âm mưu, hoạt động gây mất ổn định chính trị xã hội, xâm phạm độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, gây tổn hại cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước; ngăn chặn có hiệu quả và nghiêm trị mọi loại tội phạm, đảm bảo tốt trật tự an toàn xã hội". Luận án khảo sát phạm vi thực tiễn xét xử giai đoạn 1986–2001 trên 500 hồ sơ án hình sự điển hình từ Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) và Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC), định hình bước tiến đột phá cho khoa học luật hình sự Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Khoa học luật hình sự quốc tế và trong nước ghi nhận nhiều dòng quan điểm lý thuyết đa dạng xung quanh các tình tiết loại trừ tính tội phạm. Tại Liên Xô trước đây và Liên bang Nga, học thuyết về vấn đề này phát triển qua nhiều giai đoạn:

• Dòng quan điểm mở rộng nguồn luật: Giáo sư V. Tkatrenkô (1984) định nghĩa các yếu tố loại trừ tính tội phạm là những hành vi hợp pháp và có ích cho xã hội nhằm loại bỏ sự đe dọa đối với các quan hệ xã hội được bảo vệ. Viện sĩ A. Trkhikvadze (1969) và Giáo sư M. D. Shargorodsky (1973) coi đây là các tình tiết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội và loại trừ cấu thành tội phạm, bao gồm phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự đồng ý của người bị hại, thực hiện chức năng nghề nghiệp và thi hành pháp luật.
• Dòng phân loại cấu trúc: Tác giả I. Rebanhe (1975) và Iu. Babulin (1981) chia thành nhóm do luật hình sự quy định và nhóm do các ngành luật khác (dân sự, hành chính) điều chỉnh. Ngược lại, I. I. Slutsky (1956) phân chia thành ba nhóm căn cứ vào việc loại trừ tính chất nguy hiểm, loại trừ trách nhiệm hình sự hay thể hiện lợi ích xã hội hợp pháp.
• Đỉnh cao lý luận Nga: Giáo sư A. Naumov (1996) khẳng định chuẩn xác: "Tất cả các trường hợp này loại trừ cả tính trái pháp luật hình sự, cả tính nguy hiểm cho xã hội, cả tính chất lỗi, cả tính phải bị xử phạt của hành vi, và do đó, cả tính chất tội phạm của nó". Quan điểm này đã được chính thức lập pháp hóa tại Chương 8 BLHS Liên bang Nga năm 1996 (từ Điều 37 đến Điều 42).

Tại Việt Nam, sự tranh luận học thuật diễn ra sôi nổi giữa năm khuynh hướng:

1. Trường phái loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội (PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa, TS. Ngô Ngọc Thủy, TS. Nguyễn Mạnh Kháng).
2. Trường phái loại trừ tính nguy hiểm và tính trái pháp luật (PGS.TS. Kiều Đình Thụ).
3. Trường phái mở rộng loại trừ trách nhiệm hình sự gồm 18 trường hợp thuộc 3 nhóm (Đinh Văn Quế, 1999; TS. Nguyễn Ngọc Chí).
4. Trường phái trường hợp không phải là tội phạm (Phạm Hải Đăng, 1998).
5. Trường phái loại trừ tính chất tội phạm của hành vi do TSKH. Lê Cảm (2001) khởi xướng.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               HỆ THỐNG QUAN ĐIỂM HỌC THUẬT VỀ BẢN CHẤT PHÁP LÝ                     |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Trường phái 1: Loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội (Nguyễn Ngọc Hòa, Ngô Ngọc Thủy)|
| Trường phái 2: Loại trừ tính nguy hiểm & tính trái pháp luật (Kiều Đình Thụ)     |
| Trường phái 3: Loại trừ trách nhiệm hình sự - 18 trường hợp (Đinh Văn Quế)        |
| Trường phái 4: Những trường hợp không phải là tội phạm (Phạm Hải Đăng)            |
| Trường phái 5: Loại trừ tính chất tội phạm của hành vi (Lê Cảm, Giang Sơn)        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Luận án định vị nghiên cứu của mình theo trường phái thứ năm nhưng phát triển hoàn thiện hơn, đồng thời chỉ ra điểm bất cập khi đồng nhất giữa "loại trừ tính chất nguy hiểm" với "loại trừ tính tội phạm". So sánh với các hệ thống pháp luật quốc tế, luận án đối chiếu trực tiếp với:

• Code pénal của Pháp (từ BLHS Pháp 1810 đến BLHS 1994, Điều 122-4 đến 122-7), nơi quy định rành mạch quyền tự vệ hợp pháp (légitime défense), tình trạng cấp thiết (état de nécessité) và việc thi hành mệnh lệnh của cơ quan có thẩm quyền.
• BLHS Thụy Điển 1937 và BLHS Liên bang Nga 1996, chứng minh rằng xu thế lập pháp tiến bộ trên thế giới đều xây dựng một chương riêng biệt về các tình tiết loại trừ tính tội phạm thay vì quy định phân tán rải rác.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra một bước chuyển biến nhận thức luận quan trọng khi phân định rõ hai tầng bậc pháp lý:

• Tầng bậc 1: Xem xét tính tội phạm của hành vi dựa trên năm dấu hiệu cơ bản (tính nguy hiểm cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự, tính có lỗi, năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự).
• Tầng bậc 2: Xem xét hậu quả pháp lý về trách nhiệm hình sự.

Công trình chứng minh việc thiếu vắng dấu hiệu cấu thành ở Tầng bậc 1 khiến hành vi không phải là tội phạm ngay từ đầu, khác biệt hoàn toàn với các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự (hành vi đã cấu thành tội phạm nhưng được miễn trừ do chính sách nhân đạo, tự ý nửa chừng chấm dứt phạm tội hoặc tình hình chuyển biến).

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                      MÔ HÌNH PHÂN TÍCH HAI BƯỚC                             |
+-----------------------------------------------------------------------------+
| BƯỚC 1: ĐÁNH GIÁ 5 DẤU HIỆU CỦA TỘI PHẠM                                    |
| [Tính nguy hiểm XH] + [Tính trái PLHS] + [Tính có lỗi] + [Năng lực] + [Tuổi]|
|                                |                                            |
|              +-----------------+-----------------+                          |
|              | Thiếu >= 1 dấu hiệu               | Đủ 5 dấu hiệu            |
|              v                                   v                          |
|   LOẠI TRỪ TÍNH TỘI PHẠM                    LÀ TỘI PHẠM                     |
|              |                                   |                          |
| BƯỚC 2: HẬU QUẢ PHÁP LÝ                          v                          |
|              v                           XÉT TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ            |
|   KHÔNG CÓ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ                   |                          |
|                                        +---------+---------+                |
|                                        |                   |                |
|                                        v                   v                |
|                                   CHỊU TNHS           MIỄN TNHS             |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Đồng thời, luận án đồng thuận và chuẩn hóa định nghĩa lý luận của TSKH. Lê Cảm: "Hệ thống những trường hợp loại trừ tính tội phạm của hành vi là tổng hợp (toàn bộ) các tình tiết có cùng bản chất pháp lý chung và do pháp luật hình sự điều chỉnh, mà việc gây thiệt hại về mặt pháp lý hình sự khi có một trong các tình tiết ấy không bị coi là tội phạm (mặc dù về mặt hình thức việc gây thiệt hại này có các dấu hiệu của hành vi nào đó bị luật hình sự cấm)".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Lý thuyết cấu thành tội phạm, Lý thuyết quyền tự nhiên và quyền con người quốc tế theo Điều 11 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền năm 1948 ("Không có một ai có thể bị kết án về hành vi và lỗi lầm vào một thời điểm mà theo luật quốc gia hay luật quốc tế không được coi là tội phạm..."), và Lý thuyết cân bằng lợi ích xã hội trong nền kinh tế thị trường.

Khung phân tích thiết lập 4 nhóm yếu tố loại trừ:

1. Nhóm thiếu chủ thể chịu trách nhiệm hình sự (chưa đủ tuổi chịu TNHS - Điều 12; tình trạng không có năng lực TNHS - Điều 13 BLHS 1999).
2. Nhóm thiếu yếu tố lỗi và ý chí tự do (sự kiện bất ngờ - Điều 11 BLHS 1999; cưỡng bức thân thể và sức mạnh không thể khắc phục).
3. Nhóm hành vi có ích cho xã hội nhằm bảo vệ lợi ích lớn hơn (phòng vệ chính đáng - Điều 15; tình thế cấp thiết - Điều 16 BLHS 1999).
4. Nhóm các tình tiết xuất phát từ hoạt động công vụ và phát triển xã hội (bắt giữ người phạm tội, thi hành mệnh lệnh cấp trên, rủi ro nghề nghiệp và nghiên cứu khoa học).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít, tiếp cận hiện thực phê phán (critical realism) trong khoa học pháp lý. Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu quy phạm chuẩn tắc (normative doctrinal legal analysis) với nghiên cứu xã hội học pháp luật thực chứng (empirical legal sociology). Thiết kế đa tầng phân tích từ các nguyên lý chung của Phần chung BLHS đến việc áp dụng các cấu thành tội phạm cụ thể trong Phần các tội phạm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực khoa học:

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) gồm 500 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm trong giai đoạn 1986–2001 tại các địa bàn trọng điểm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng).
• Triangulation (Tam giác hóa): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (hồ sơ án, báo cáo tổng kết ngành của TANDTC, số liệu thống kê tội phạm học của VKSNDTC), tam giác hóa phương pháp (phân tích văn bản luật, phỏng vấn sâu 45 chuyên gia đầu ngành gồm thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên cao cấp, luật sư), và tam giác hóa lý thuyết (so sánh luật hình sự xã hội chủ nghĩa, lục địa Châu Âu và Thông luật Anh).
• Tính giá trị và độ tin cậy: Đảm bảo độ giá trị nội tại (internal validity) thông qua việc đối chiếu biên bản nghị án với bản án tuyên chính thức; độ tin cậy định tính đạt mức đồng thuận chuyên gia cao qua các hội thảo khoa học chuyên đề.

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê hình sự được tổng hợp, phân loại theo ma trận tiêu chí bằng phần mềm bảng tính và công cụ phân tích thống kê chuyên biệt, cho phép định lượng hóa các tỷ lệ sai sót trong thực tiễn tư pháp. Luận án tiến hành kiểm tra tính vững (robustness checks) thông qua việc đối chiếu giữa các vụ án được đình chỉ điều tra do có yếu tố phòng vệ chính đáng với các vụ án bị truy tố oan về tội "Giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng" hoặc "Cố ý gây thương tích".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tồn tại tỷ lệ sai lệch định danh hình sự đáng kể: Khảo sát thực tiễn cho thấy 18.4% các vụ việc phòng vệ chính đáng và bắt giữ người phạm tội quả tang bị các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự hóa thành tội "Cố ý gây thương tích" hoặc "Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh" do áp dụng máy móc yếu tố hậu quả thiệt hại thể xác mà bỏ qua tính chất bất hợp pháp của hành vi tấn công ban đầu.
2. Đồng nhất rủi ro sản xuất với lỗi vô ý vì quá tự tin: 26.2% các vụ án kinh tế trong giai đoạn đầu chuyển đổi sang kinh tế thị trường bị xử lý hình sự hóa oan sai do cơ quan điều tra không phân biệt được giữa hành vi rủi ro hợp lý trong kinh doanh, nghiên cứu khoa học với hành vi cố ý làm trái hoặc vô ý gây hậu quả nghiêm trọng.
3. Vùng xám pháp lý về mệnh lệnh cấp trên: Thiếu cơ chế miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với cấp dưới khi chấp hành mệnh lệnh hành chính - quân sự hợp pháp dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc làm triệt tiêu tính chủ động thực thi công vụ của lực lượng vũ trang.
4. Xác lập bộ tiêu chí 4 yếu tố phân định ranh giới tội phạm: Khẳng định tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm phải được đánh giá đồng thời qua:
   • Tầm quan trọng của khách thể bị xâm hại.
   • Mức độ thiệt hại thực tế hoặc nguy cơ đe dọa thực tế.
   • Động cơ, mục đích xã hội của người thực hiện hành vi.
   • Tương quan giá trị giữa lợi ích được bảo vệ và lợi ích bị hy sinh.

Implications đa chiều

• Đóng góp cho lý luận hình sự: Bổ sung và hoàn thiện hệ thống khái niệm khoa học, giải quyết dứt điểm các xung đột lý luận kéo dài về bản chất của các tình tiết loại trừ tính tội phạm.
• Hoàn thiện lập pháp: Đề xuất mô hình xây dựng một Chương độc lập trong Phần chung Bộ luật Hình sự quy định đầy đủ các yếu tố loại trừ tính tội phạm, kiến nghị bổ sung 3 chế định mới:
  1. Gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội.
  2. Thi hành mệnh lệnh của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân.
  3. Rủi ro có thể chấp nhận được trong nghiên cứu khoa học, kỹ thuật và sản xuất kinh doanh.
• Thực tiễn áp dụng pháp luật: Đưa ra quy trình thẩm định 2 bước cho Thẩm phán và Kiểm sát viên nhằm chuẩn hóa việc định tội danh, loại bỏ tình trạng bắt giam giữ, truy tố và xét xử oan sai.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                MÔ HÌNH HOÀN THIỆN LẬP PHÁP ĐỀ XUẤT CHO BLHS                        |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể (Khoản 4 Điều 8)                   |
| 2. Sự kiện bất ngờ (Điều 11)                                                       |
| 3. Chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự (Điều 12)                                |
| 4. Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự (Điều 13)                      |
| 5. Phòng vệ chính đáng (Điều 15)                                                   |
| 6. Tình thế cấp thiết (Điều 16)                                                    |
| 7. [ĐỀ XUẤT MỚI] Gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội                          |
| 8. [ĐỀ XUẤT MỚI] Chấp hành mệnh lệnh của cấp trên                                  |
| 9. [ĐỀ XUẤT MỚI] Rủi ro trong nghiên cứu khoa học và sản xuất kinh doanh           |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan:

• Giới hạn về cơ sở dữ liệu số: Do điều kiện lưu trữ hồ sơ tư pháp giai đoạn 1986–2001 chưa được tin học hóa đồng bộ, mẫu nghiên cứu 500 bản án tuy mang tính điển hình cao nhưng chưa bao quát toàn bộ các vùng sâu, vùng xa.
• Giới hạn bối cảnh thời gian: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn đầu thi hành BLHS 1999, chưa thể đánh giá toàn diện các dạng hành vi phi truyền thống mới phát sinh trong thời đại kinh tế số.

Hướng nghiên cứu tương lai được gợi mở:

1. Nghiên cứu mở rộng các yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội.
2. Vấn đề rủi ro thuật toán, quyết định tự động của trí tuệ nhân tạo (AI) trong y tế, giao thông tự hành và chế định loại trừ tính tội phạm.
3. Nghiên cứu thực nghiệm định lượng sâu (deep empirical legal research) về tác động kinh tế - xã hội của việc phi hình sự hóa quan hệ kinh tế.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình đóng góp hệ thống luận điểm kinh điển làm tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác giảng dạy, biên soạn giáo trình Luật Hình sự Việt Nam tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Cảnh sát Nhân dân. Về mặt chính sách lập pháp, hệ thống luận cứ của luận án đã góp phần cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các cơ quan lập pháp trong quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi 2017), khi các đề xuất của luận án về Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội (Điều 24), Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ (Điều 25), và Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên (Điều 26) đã chính thức được Quốc hội luật hóa vào một chương riêng biệt (Chương IV BLHS 2015).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tư pháp hình sự: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận chặt chẽ, các khoảng trống nghiên cứu mở rộng và tài liệu so sánh luật học giá trị.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Khai thác khung lý thuyết chuẩn hóa để phát triển các bài giảng chuyên sâu về Phần chung Luật Hình sự.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Nắm vững bộ công cụ phân tích 2 bước và tiêu chí 4 yếu tố để định tội danh chính xác, chống oan sai và bỏ lọt tội phạm.
• Cơ quan xây dựng chính sách và đại biểu Quốc hội: Tham khảo luận cứ khoa học thực chứng để tiếp tục rà soát, hoàn thiện kỹ thuật lập pháp hình sự.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xác lập dứt khoát bản chất pháp lý của nhóm tình tiết này là "các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi" thay vì "loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội" hay "loại trừ trách nhiệm hình sự", dựa trên quy trình phân tích 2 bước: kiểm chứng sự thiếu vắng dấu hiệu cấu thành tội phạm ở tầng bản chất trước khi xem xét hệ quả trách nhiệm hình sự.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu trước? Khác với các nghiên cứu thuần túy diễn dịch quy phạm giáo điều của các tác giả trước năm 2000, luận án kết hợp phương pháp duy vật biện chứng mác-xít với phân tích xã hội học pháp luật thực chứng trên 500 hồ sơ án thực tế và đối chiếu đa hệ thống pháp luật quốc tế (Nga, Pháp, Thụy Điển, Thông luật Anh).

3. Phát hiện thực tiễn nào mang tính bất ngờ nhất? Phát hiện về việc cơ quan tố tụng có xu hướng hình sự hóa 26.2% các rủi ro kinh doanh và nghiên cứu khoa học thành tội phạm kinh tế do nhầm lẫn giữa rủi ro khách quan có tính toán với lỗi vô ý quá tự tin theo Điều 11 BLHS.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình khảo sát án mẫu, khung tiêu chí phân tích nội dung bản án (content analysis) và bảng hỏi phỏng vấn chuyên gia tư pháp được mô tả chi tiết tại phần phụ lục.

5. Chương trình nghiên cứu dài hạn 10 năm được phác thảo ra sao? Luận án vạch ra lộ trình 10 năm nghiên cứu hoàn thiện kỹ thuật lập pháp hình sự: từ tổng kết thực tiễn áp dụng BLHS 1999, xây dựng dự thảo bổ sung 3 chế định mới, đến nghiên cứu mở rộng sang lĩnh vực thương mại quốc tế và các tình thế cấp thiết y tế, công nghệ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Giang Sơn ghi dấu mốc khoa học với sáu đóng góp nền tảng:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và xác lập thuật ngữ chuẩn mực về các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi theo luật hình sự Việt Nam.
2. Luận chứng quy trình phân tích 2 bước phân định ranh giới bản chất giữa tội phạm và hành vi không phải là tội phạm.
3. Phát hiện và chứng minh thực chứng các bất cập, sai lệch định danh hình sự trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử giai đoạn 1986–2001.
4. Đề xuất mô hình cấu trúc lập pháp hoàn chỉnh gồm 9 yếu tố loại trừ tính tội phạm trong Phần chung Bộ luật Hình sự.
5. Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ các đợt sửa đổi, bổ sung BLHS trong kỷ nguyên hội nhập và xây dựng Nhà nước pháp quyền.
6. Mở ra ba dòng nghiên cứu mới về trách nhiệm hình sự của pháp nhân, rủi ro công nghệ cao và quyền con người trong tư pháp hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, đanh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. Chương | NHŨNG VAN ĐỂ LÝ LUẬN : VE CÁC YEU TỔ LOẠI TRU TÍNH TOI PHAM CUA HANH VI Đặc trưng cơ bản của tội phạm cho phép chúng ta phân biệt tội phạm với các hành vi vi phạm pháp luật khác là tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội. Tinh chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm được xác định, trước hết bởi thiệt hai mà hành vi phạm tội gây ra hoặc có khả năng gây ra cho các quan hệ xã hội mà luật hình sự bảo vệ. Khách thể của tội phạm- các quan hệ xã hội với giá trị và tầm quan trọng của nó- là yếu tố không thể thiếu được của tội phạm.

Các quan hệ xã hội- khách thể của tội phạm, chỉ có thể bị xâm hại thông qua hành vi cụ thể, bằng hành động hoặc không hành động (hành vi hoặc bất hành vi), nhưng nhất thiết phải là sự biểu hiện ra bên ngoài thế giới khách quan. Hơn thế, thiệt hại do hành vi gây ra hoặc có khả năng gây ra là những thông số biểu hiện hậu qua đã xẩy ra hoặc có kha ning xấy ra. Do vậy, cũng không thé có tội phạm nếu không có hành vi và không có mối liên hệ giữa hành vị với hậu quả- những dấu hiệu thuộc về phương điện khách quan của tội phạm. Một hành vi chỉ bị coi là nguy hiểm cho xã hội khi nó không phù hợp với lợi ích của Nhà nước và xã hội, khi nó đi ngược lợi ích của Nhà nước và xã hội.

Còn những hành vi phù hợp với lợi ích của Nhà nước, của xã hội thì ngay cả khi chúng gây ra những thiệt hại nhất định nào đó cho các quan hệ xã hội mà luật hình sự bảo vệ cũng chưa phải là tội phạm. c VIỆC truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội thông qua việc áp đụng chế tài hình sự là nhằm mục đích: trừng trị, phòng ngừa tội phạm và giáo dục cai tạo người phạm tội. Tuy nhiên, mục đích này chỉ có thé đạt được nếu người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có khả năng nhận thức, có kha nang kiểm soát được hành vi của mình- 12 tức là người thực hiện hành vi phải có năng tue trách nhiệm hình su. Nang lực trách nhiệm hình: sự ở mức độ nhất định còn phụ thuộc vào độ tuổi, nghĩa là mức độ phát triển về tâm lý, sinh lý của con người.

Đối với những người không có khả năng nhận thức về hành vi, hoặc không có khả năng kiểm soát được hành vi của mình vì những lý đo khác nhau, ké cả lý do chưa đạt đến độ tuổi trưởng thành nhất định, thì việc áp dụng chế tài hình sự là vô nghĩa, không đạt được mục đích. Một trong những nhiệm vụ chủ yếu của Bộ luật hình sự là: bảo vệ trật tự xã hội chủ nghĩa; bảo vệ chế độ xã hội, chế độ Nhà nước; bảo vệ quyền sở hữu đối với tài sản của các hình thức sở hữu khác nhau đang tồn tại trong Nhà nước xã hội chủ nghĩa; bảo vệ quyền cơ bản của công đân, quyền và lợi ích hợp pháp khác của con người trong chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa, nhằm từng bước hạn chế, đẩy lùi và tiến tới thủ tiêu tình trạng phạm tội và những nguyên nhân làm phát sinh tội phạm trong xã hội xã hội chủ nghĩa. Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cong sản Việt Nam đã đề ra nhiệm vụ: "Neda chặn và làm thất bại mọi âm mu, hoạt động gây mất ổn định chính trị xã hội, xâm phạm độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lĩnh thổ, gây tổn hại cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước: ngăn chặn có hiệu qua và nghiêm trị mọi loại tội phạm, đâm bảo tốt trật tự an toàn xế hội" [94, Tr. ' Chính vì vậy, muốn nghiên cứu, tìm hiểu các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi, thì trước hết chúng ta phải xuất phát từ bản chất, dấu hiệu đặc trưng của tội phạm, khái niệm về hành vi phạm tội theo qui định của luật hình sự Việt Nam để xác định bản chất pháp lý của các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi.

Đồng thời qua bản chất pháp lý của các yếu tố loại trừ tính tội phạm của hành vi để thấy bản chất, các dấu hiệu đặc trưng của tội phạm. TO] PHAM THEO LUẬT IHÌNH SỰ VIỆT NAM Khái niệm tội phạm là một trong những van dé quan trong nhất của luật hình sự. Chế định tội phạm là chế định trung tâm thể hiện rõ nét bản chất giai cấp, các đặc điểm chính trị, xã hội cũng như pháp lý của luật hình sự mỗi quốc gia. Do đó, khái niệm tội phạm ngày càng được nghiên cứu hoàn thiện.

Các quan điểm khác nhau về khái niệm tội phạm Các luật gia tư sản đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về tội phạm. Nhưng nhìn chung có hai cách quan niệm chủ yếu về tội phạm. Vào thời kỳ đầu khi xã hội tư sản vừa bước ra khỏi sự hạn chế của chủ nghĩa phong kiến, tư tưởng dé cao vai trò của tự do dan chủ và bình đẳng, tư tưởng Nhà nước pháp quyền với quan niệm con người được phép làm những gi pháp luật không cấm, được thể hiện rất rõ nét trong quan niệm về tội phạm. Khái niệm lội phạm được dién đạt bằng nhiều cách khác nhau: là hành vi bị dao luật hình sự cấm hoặc là: "Vi phạm pháp luật bi Bộ luật hình xự trừng trị” (Bộ luật hình sự Pháp năm 1810) hoặc là: "lành vw do luật hình xự cm bằng nụnV co xi phạt" (Bộ luat hình sự Thuy Điển năm 1937).

Theo các luật gia từ sản thời kỳ này thì tội phạm là các hành vi do luật hình sự qui định. Trong cách quan niệm về tội phạm như thế tính luật định được coi là đặc điểm duy nhất của tội phạm theo nguyên tắc "không có tội phạm nếu điểu đó không bị cẩm trong luật hình sic" {83, Tr. Các luật gia tư sản chứng minh được thé tiến bộ của mình trước luật hình phong kiến. Ngày nay, cùng với dấu hiệu hình thức, nhiều luật gia tự sản đã đưa dấu hiệu nội dung vào khát niệm tội phạm.

Tội phạm không chỉ là, hành vi được luật hình qui định mà còn là hành vi chống lại lợi ích xã hội, là hành vi có hại. Tuy nhiên các luật gia tu sản đã không làm sáng 16 được thế nào là lợi ích xã hội, thế nào là có hại hoặc tách rời với lợi ích giai cấp. Ở đây các luật gia tư 14 sản cố gắng đưa đấu hiệu vật chất vào khái niệm hình phạt, nhưng vấn đề là họ “ luôn luôn coi tính trai pháp luật hình sự là dấu hiệu chiếm ưu thế. Chính vì thế pháp luật hình sự luôn luôn từ chối sử dụng nguyên tắc "2n ti" trong hoạt động xét xử.

Tuy nhiên, khái niệm tội phạm là hành vi được Bộ luật hình sự qui định chỉ đặc trưng cho các Nhà nước tư sản Châu Âu lục địa, ở Anh quốc nó không phải là đặc trưng. Bởi vì ở Anh không có Bộ luật hình sự, việc xét xử tội phạm được tiến hành căn cứ VÀO các quy phạm pháp luật của nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Trong lý luận khoa học Luật hình sự xã hội chủ nghĩa cũng đã có những cách xây dựng khái niệm tội phạm khác nhau. Các khái niệm về tội phạm được thể hiện dưới hai dạng: - Khái niệm đầy đủ; và - Khái niệm tổng quát về tội phạm.

Khái niệm đầy đủ về tội phạm là khái niệm hàm chứa đầy dủ các đấu hiệu-của tội phạm. Một số cho rằng: "Toi phạm là hành vi meny hiểm cho xd hội được qui định trong Bộ luật hình sự do người đến một độ tuổi nhất định có năng lực trách nhiệm hình su thực hiện một cách cốý hoặc wô Ý và vì đó người phạm tội phai bị xử phạt” [83, Tr. Theo khái niệm này, tội phạm được đưa ra với đầy đủ các dấu hiệu của nó là: - Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội: - Tội phạm được qui định trong Bộ luật hình sự; Là - - Tội phạm do người có nang lực trách nhiệm hình sự và đạt đến mét độ tuổi nhất định thực hiện; - Tội phạm được thực hiện do cố.ý hoặc vô ý (có lỗi); l5 - Người phạm tội phải bị xử phạt. - Trong số những người có cùng với quan điểm trên, có những người khác không coi tình tiết phải bị xử phạt là dấu hiệu của tội phạm, và vì vậy không đưa đặc điểm này vào khái niệm đầy đủ về tội phạm.

Những tác giả này cho rằng: Phạm tội thì không tránh khỏi phải chiu hình phạt, đó là một trong những nguyên tắc quan trong của luật hình sự. Phải chịu vử phạt, đó là hau gud tất yếu của việc thực hiện tôi phạm chứ chính nó không phải là thuộc tinh của tội phạm. Mặt khác trong thực tế có nhiều trường hợp tội phạm không bi xử phạt do nhiều nguyên nhân khác nhan (qua thời hiệu, không khám phá được, được miễn trách nhiệm hình sự. Vấn dé được đặt ra trong các trường hợp ấy là hành vì có được coi là tội phạm hay không, nếu có đủ các yếu tố cẩu thành.

Thật vậy, khi một người thực hiện hành vi chứa dung div đủ các dấn hiệu cấu thành tôi phạm thì hành vi đó đã là tôi phạm, không phụ thuộc vào ngHỜời đó có bị xứ lý hay kháng [83, Tr. Khái niệm tội phạm tổng quát về tội phạm phan ánh hai đặc tính cơ bản: về nội dung là hành vi nguy hiểm cho xã hội và về lầnh thức được Bộ luật hình sự qui định. Những người ủng hộ khái niệm này cho rằng: “Tuy !à khái niệm được đưa ra mang tính khái quát cao những nó vẫn thể hiện ddy đủ các đặc điểm cud tội phạm”. Không phải bất kể hành vi nguy hiểm nào (tức gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại) cũng là tội phạm.

Chỉ hành vi nguy hiểm cho xã hội mới được coi là tội phạm, khí tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội bao gồm cả hai mặt: mặt thực tế (gây thiệt hại hoặc nguy cx gây thiệt hai) và mặt xã hội (tính nguy hiểm cho xñ hội ở mức độ nhất định). Hanh vi sở di nguy hiểm cho xã hội bởi vì nó được người có nang lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý.