Phân tích các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện tại Việt Nam, cung cấp góc nhìn sâu sắc về phát triển tài chính bền vững.

• Tác giả: Đoàn Mạnh Tú
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thanh Tâm
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Các nhân tố tác động đến tài chính toàn diện ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tài chính toàn diện và các yếu tố ảnh hưởng

Tài chính toàn diện là một khái niệm quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt sau cuộc khủng hoảng toàn cầu 2007-2008. Nó bao gồm việc cung cấp dịch vụ tài chính với chi phí hợp lý cho tất cả các đối tượng có nhu cầu, bao gồm ba yếu tố cốt lõi: tiếp cận, sử dụng, và chất lượng dịch vụ tài chính. Tài chính toàn diện đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo, và tạo việc làm. Tại Việt Nam, tài chính toàn diện được xem là một trong ba trụ cột của tăng trưởng bao trùm, cùng với kinh tế bao trùm và xã hội bao trùm. Các yếu tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện bao gồm các nhân tố từ phía cầu (khách hàng), phía cung (tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính), và từ môi trường xã hội.

1.1. Các nhân tố phía cầu

Các nhân tố phía cầu bao gồm các đặc điểm cá nhân như độ tuổi, giới tính, thu nhập, trình độ học vấn, và kết nối thông tin (sử dụng điện thoại di động, internet). Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính của người dân. Ví dụ, người có thu nhập thấp hoặc sống ở vùng nông thôn thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thức. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc tăng cường giáo dục tài chính và cải thiện cơ sở hạ tầng có thể giúp giảm bớt những rào cản này.

1.2. Các nhân tố phía cung

Các nhân tố phía cung liên quan đến các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính, bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng vi mô, và các định chế tài chính khác. Sự đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ tài chính, cũng như việc áp dụng công nghệ thông tin, có thể giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho người dân. Tuy nhiên, các tổ chức này cũng phải đối mặt với thách thức trong việc đảm bảo tính bền vững và trách nhiệm xã hội.

II. Phương pháp và mô hình nghiên cứu

Luận án sử dụng cả phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tài chính toàn diện tại Việt Nam. Phương pháp định tính được áp dụng để hệ thống hóa lý thuyết và tổng quan các nghiên cứu trước đây. Phương pháp định lượng được sử dụng để đo lường chỉ số tài chính toàn diện và phân tích tác động của các nhân tố phía cầu. Mô hình nghiên cứu bao gồm các biến phụ thuộc như tỷ lệ sở hữu tài khoản ngân hàng, tỷ lệ tiết kiệm, và tỷ lệ sử dụng bảo hiểm, cùng các biến độc lập như độ tuổi, giới tính, thu nhập, và kết nối thông tin.

2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính

Phương pháp định tính được sử dụng để tổng hợp và phân tích các lý thuyết liên quan đến tài chính toàn diện, bao gồm các khái niệm, vai trò, và các chỉ số đánh giá. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố ảnh hưởng từ phía cầu, cung, và môi trường xã hội. Kết quả từ phương pháp này giúp xây dựng khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu phù hợp.

2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng

Phương pháp định lượng được áp dụng để đo lường chỉ số tài chính toàn diện tại Việt Nam, sử dụng các phương pháp như PCA (Principal Component Analysis) và chỉ số IFI (Inclusive Finance Index). Nghiên cứu cũng sử dụng mô hình Probit để phân tích tác động của các nhân tố phía cầu đến các khía cạnh khác nhau của tài chính toàn diện, bao gồm sở hữu tài khoản, tiết kiệm, và sử dụng bảo hiểm.

III. Đánh giá thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam

Thực trạng tài chính toàn diện tại Việt Nam được đánh giá thông qua các chỉ số như tỷ lệ sở hữu tài khoản ngân hàng, tỷ lệ tiết kiệm, và tỷ lệ sử dụng bảo hiểm. Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể, vẫn còn nhiều thách thức trong việc mở rộng tiếp cận tài chính cho người dân, đặc biệt là ở vùng nông thôn và các nhóm yếu thế. Các yếu tố ảnh hưởng như hạn chế về cơ sở hạ tầng, thiếu hiểu biết tài chính, và chi phí cao là những rào cản chính.

3.1. Khuôn khổ pháp lý và cơ sở hạ tầng

Khuôn khổ pháp lý và cơ sở hạ tầng tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tài chính toàn diện. Tại Việt Nam, mặc dù đã có nhiều chính sách và quy định hỗ trợ, việc triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều hạn chế. Cơ sở hạ tầng tài chính, đặc biệt là ở vùng nông thôn, cần được cải thiện để tăng cường khả năng tiếp cận tài chính cho người dân.

3.2. Hiểu biết tài chính và bảo vệ người tiêu dùng

Hiểu biết tài chính là yếu tố then chốt giúp người dân sử dụng các dịch vụ tài chính một cách hiệu quả. Tuy nhiên, tại Việt Nam, mức độ hiểu biết tài chính của người dân còn thấp, đặc biệt là ở các nhóm yếu thế. Bên cạnh đó, việc bảo vệ người tiêu dùng tài chính cũng cần được quan tâm hơn để đảm bảo quyền lợi của người dân khi sử dụng các dịch vụ tài chính.

IV. Kiểm định các nhân tố phía cầu

Nghiên cứu kiểm định tác động của các nhân tố phía cầu đến tài chính toàn diện tại Việt Nam thông qua mô hình Probit. Kết quả cho thấy, các yếu tố như độ tuổi, giới tính, thu nhập, và kết nối thông tin có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ tài chính. Ví dụ, người trẻ tuổi và có thu nhập cao thường có tỷ lệ sở hữu tài khoản ngân hàng và sử dụng bảo hiểm cao hơn. Ngược lại, người sống ở vùng nông thôn và có thu nhập thấp gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính.

4.1. Tác động của độ tuổi và giới tính

Độ tuổi và giới tính là hai yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tài chính toàn diện. Nghiên cứu chỉ ra rằng, người trẻ tuổi và nam giới thường có tỷ lệ sở hữu tài khoản ngân hàng và sử dụng bảo hiểm cao hơn so với người lớn tuổi và nữ giới. Điều này có thể liên quan đến mức độ hiểu biết tài chính và khả năng tiếp cận công nghệ của các nhóm này.

4.2. Tác động của thu nhập và kết nối thông tin

Thu nhập và kết nối thông tin (sử dụng điện thoại di động, internet) cũng có ảnh hưởng đáng kể đến tài chính toàn diện. Người có thu nhập cao và thường xuyên sử dụng internet có tỷ lệ sở hữu tài khoản ngân hàng và sử dụng bảo hiểm cao hơn. Điều này cho thấy, việc cải thiện thu nhập và tăng cường kết nối thông tin có thể giúp mở rộng tiếp cận tài chính cho người dân.

V. Khuyến nghị và hướng nghiên cứu tiếp theo

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra một số khuyến nghị nhằm thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam. Các khuyến nghị bao gồm việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường giáo dục tài chính, cải thiện cơ sở hạ tầng, và phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp với nhu cầu của người dân. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo, bao gồm việc phân tích sâu hơn về các nhân tố phía cung và môi trường xã hội, cũng như tác động của công nghệ tài chính đến tài chính toàn diện.

5.1. Khuyến nghị chính sách

Các khuyến nghị chính sách bao gồm việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường giáo dục tài chính, và cải thiện cơ sở hạ tầng tài chính. Đặc biệt, cần ưu tiên hỗ trợ các nhóm yếu thế như người nghèo, người dân tộc thiểu số, và người sống ở vùng nông thôn để đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển tài chính toàn diện.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc phân tích sâu hơn về các nhân tố phía cung và môi trường xã hội, cũng như tác động của công nghệ tài chính (Fintech) đến tài chính toàn diện. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu định lượng sâu hơn để đo lường hiệu quả của các chính sách và chương trình thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tài chính toàn diện 1. Sự ra đời và phát triển tài chính toàn diện Để tìm ra nguồn gốc của tài chính toàn diện ta cần đề cập tới tài chính vi mô. Cụ thể là tài chính vi mô có thể được xem như một cấu phần và là điểm khởi đầu của tài chính toàn diện xét về mặt nội hàm của tài chính toàn diện là hướng tới mở rộng việc tiếp cận tài chính cho người dân chưa được hoặc ít được sử dụng dịch vụ ngân hàng.

Các nghiên của Ledgerwood (1999), Littlefield & cộng sự (2003), Nguyễn Kim Anh & cộng sự (2011) đã rút ra tài chính vi mô có vai trò hết sức quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, giúp giảm nghèo, tạo cơ hội bình đẳng thông qua cung cấp dịch vụ tài chính tới khách hàng vi mô. Đây là những đối tượng có nhu cầu sử dụng dịch vụ ngân hàng tài chính nhưng khó tiếp cận với dịch vụ này trong xã hội. Trước những năm 1990, các cá nhân và tổ chức trong và ngoài nước đều đã có các hoạt động tài trợ cho các gia đình nghèo qua các hoạt động từ thiện. Hoạt động này giúp các gia đình nghèo tiếp cận đến tài chính và các dịch vụ tài chính một cách dễ dàng hơn và có thể giúp họ có cuộc sống bớt nghèo khổ hơn.

Tuy nhiên, hoạt động này mang đến tính ỉ lại và khiến các hộ gia đình nghèo không có động lực thoát nghèo và không có hướng đi lâu dài cho ổn định kinh tế gia đình. Từ những năm 1990, tín dụng vi mô ra đời gắn với với sáng kiến về thế chấp xã hội (social collaterial) thay thế cho thế chấp tài sản. Khi đó các tổ chức tài chính (trong đó có cả ngân hàng) đã có thể cho vay đối với nhóm thu nhập thấp bằng cách thế chấp xã hội vì những người nghèo và thu nhập thấp không có tài sản thể chấp. Từ đó khái niệm về tín dụng vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cho vay các món nhỏ, lẻ đến người nghèo và thể hiện người nghèo cũng có thể vay vốn nhỏ và trang trải phần trả nợ cho khoản nợ này của mình.

Đến cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, sự phát triển của tín dụng vi mô phát triển đã thúc đẩy nhu cầu sử dụng dịch vụ và sản phẩm tài chính đa dạng khác của người nghèo. Hộ gia đình nghèo khi tham gia sản xuất họ có nhu cầu tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính để đầu tư, tạo tài sản và có được thu nhập. Đồng thời, các hộ gia đình nghèo cũng cần khoản tích lũy để tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu và quản lý rủi ro trong hoạt động của đời sống hàng ngày. Căn cứ trên 2 góc độ này, dịch vụ tài chính cung cấp đến người nghèo đã mở rộng từ tín dụng sang cả tiết kiệm và bảo hiểm.

Đồng thời, việc cung ứng các dịch vụ tài chính này cũng đã được mở rộng từ chỉ nhóm người nghèo, hộ gia đình sang cả các doanh nghiệp nhỏ. Từ đó, khái niệm tài 10 chính vi mô ra đời và được định nghĩa là hoạt động cung ứng dịch vụ tài chính như gửi tiền, cho vay và bảo hiểm đến doanh nghiệp nhỏ và nhóm đối tượng nghèo hay có thu nhập thấp. Tuy nhiên, cũng trong thời gian này, hoạt động tín dụng vi mô có một số điểm thoái trào vì cung ứng hơi quá mức các khoản vay trong ngắn hạn và do cơ sở hạ tầng tài chính yếu kém (các công cụ và biện pháp đánh giá điểm tín dụng đến các doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ và từng hộ gia đình nghèo chưa hợp lý) cũng như thiếu sự giám sát. Điều này dẫn đến, lượng lớn người nghèo/doanh nghiệp nhỏ đi vay với số vốn quá năng lực và có khả năng vỡ nợ cao, các khoản nợ quá hạn tăng lên.

Những rủi ro này dẫn đến các tổ chức tài chính vi mô cũng như các tổ chức tài trợ quốc tế phải xem xét lại phạm vi của tài chính vi mô và thấy rõ hơn sự cần thiết và quan trọng của hoạt động nâng cao nhận thức tài chính và bảo vệ người tiêu dùng trong các hoạt động tài chính vi mô. Đồng thời, họ cũng thấy rõ hơn tầm quan trọng của việc cung cấp dịch vụ tài chính đến một lượng lớn nhóm người dân không đủ điều kiện để tiếp cận dịch vụ tài chính bởi qua đó sẽ tạo thêm việc làm và thu nhập cho nhóm người nghèo và thu nhập thấp. Ngoài ra, việc phát triển khoa học công nghệ cũng đòi hỏi hoạt động tài chính vi mô có thay đổi mô hình hoạt động và cách tiếp cận nhằm áp dụng được khoa học công nghệ vào cung ứng dịch vụ tài chính. Trên cơ sở đó, đến cuối những năm 2000, khái niệm tiếp cận tài chính (access to finance) đã được hình thành với phạm vi tiếp cận rộng hơn.

Chính phủ một số quốc gia đang phát triển như Brazil, Nam Phi đã sớm nhận ra vai trò của thúc đẩy tài chính và đưa vào nhiệm vụ quốc gia và nghiên cứu và thực hiện một số sáng kiến đầu tiên giúp thúc đẩy tài chính toàn diện. Đồng thời, trong giai đoạn này, việc phát triển và áp dụng nhanh khoa học công nghệ với các sáng kiến trong việc cung cấp dịch vụ và sản phẩm tài chính qua kênh điện thoại di động, điểm bán hàng (Point of sales) đã thúc đẩy tiếp cận tài chính của các doanh nghiệp nhỏ và người dân nghèo, thu nhập thấp ở vùng sâu, vùng xa. Cho đến nay, phạm vi và đối tượng của từ tài chính vi mô cho đến tài chính toàn diện đã mở rộng không chỉ phục vụ cho nhóm người nghèo, doanh nghiệp nhỏ mà đã mở rộng trên toàn quốc gia, ở mọi nhóm người khó hoặc ít cơ hội tiếp để cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính. Do đó, tiếp cận tài chính (access to finance/ financial access) đã được thay thế bằng tài chính toàn diện (Financial inclusion).

Thời điểm mới xuất hiện, các nhà nghiên cứu đầu tiên về tài chính toàn diện thường chỉ chú ý đến mức độ tiếp cận sản phẩm, dịch vụ tài chính. Lúc đó, mục tiêu của tài chính toàn diện chỉ đơn giản là các cách thức để cung cấp các điểm tiếp cận nhằm tăng cường tiếp cận dịch vụ 11 tài chính. Tuy nhiên, trong thực tế tồn tại một số đối tượng có khả năng tiếp cận tài chính nhưng lại không muốn sử dụng dịch vụ. Bên cạnh đó, nhiều người có nhu cầu nhưng không có điều kiện để tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ tài chính.

Điều này xảy ra do vẫn tồn tại các rào cản cần xóa bỏ như chi phí dịch vụ quá cao, quy trình, quy định pháp luật phức tạp, hoặc thiếu sản phẩm dịch vụ đa dạng và phù hợp và sự hiểu biết của người dân về các dịch vụ chưa cao. Do đó, cần có sự thay đổi về nhận thức về tài chính theo thời gian để tiến tới cách hiểu hoàn chỉnh hơn về tài chính toàn diện. Theo đó, ngoài thúc đẩy mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính cần thêm vào các nhân tố về tần suất khách hàng sử dụng dịch vụ và chất lượng dịch vụ. Điều này sẽ phản ánh được bản chất đa chiều của tài chính toàn diện, đồng thời, giúp hướng những nỗ lực để thúc đẩy tài chính toàn diện đến cải thiện đồng thời cả ba khía cạnh/nội dung của tài chính toàn diện.

Từ các tiêu thức này, các sáng kiến để thúc đẩy tài chính toàn diện cũng được đưa ra nhằm tăng độ bao phủ tài chính toàn diện, cải thiện chất lượng sản phẩm, dịch vụ tài chính; đa dạng các kênh cung ứng và tăng mức độ sử dụng dịch vụ tài chính của người dân. Từ đó, nội dung của tài chính toàn diện được xem xét đa dạng hơn với nhiều khía cạnh như: thanh toán, công nghệ (công nghệ số) và các kênh cung ứng hiện đại (Công nghệ tài chính FinTech, ngân hàng đại lý, mobile banking,…), tài chính vi mô, hiểu biết tài chính, tín dụng chính sách, các định chế tài chính đặc biệt, giáo dục tài chính, bảo vệ người tiêu dùng,… Như vậy có thể rút ra quá trình tóm tắt về sự hình thành và phát triển tài chính toàn diện như sau: Viện trợ từ thiện => Tín dụng vi mô => Tài chính vi mô => Tiếp cận tài chính => Tài chính toàn diện. Khái niệm về tài chính toàn diện Trong những năm vừa qua, tài chính toàn diện (hay còn gọi là tài chính bao trùm, tên tiếng anh là Finance Inclusion) là một chủ đề thu hút được nhiều sự quan tâm, không chỉ của các học giả mà còn của các nhà hoạch định chính sách trên thế giới. Tùy theo cách nhìn của các tổ chức và nhà nghiên cứu, các định nghĩa về tài chính toàn diện cũng có những góc độ khác nhau và khá đa dạng.

Leyshon & Thrift (1995) là một trong những tác giả đã đưa ra khái niệm về tài chính toàn diện sớm nhất và đã cho rằng “tài chính toàn diện là quá trình một số nhóm xã hội và cá nhân nhất định được tiếp cận với hệ thống tài chính chính thức”. Trong khi đó, Sinclair (2001) định nghĩa tài chính toàn diện là khả năng tiếp cận các dịch vụ tài 12 chính cần thiết bằng các hình thức thích hợp. Leeladhar (2005) lại cho rằng, tài chính toàn diện là việc cung cấp dịch vụ và sản phẩm ngân hàng với chi phí phải chăng cho bộ phận lớn của các nhóm thu nhập thấp và có hoàn cảnh khó khăn. Đồng quan điểm với với Leeladhar (2005), Kochhar & cộng sự (2009) còn mô tả thêm rằng, Tài chính toàn diện không chỉ cung cấp khả năng và năng lực tiếp cận tài chính đối với các nhóm dễ bị tổn thương, nó còn phải phù hợp, công bằng và minh bạch.

Sarma (2008) định nghĩa rằng “tài chính toàn diện là việc tất cả doanh nghiệp và người dân được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ tài chính một cách phù hợp, tiện dụng với nhu cầu và có chi phí hợp lý, trong đó chú trọng nhóm người nghèo, người thu nhập thấp, những người dễ bị tổn thương, doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ, do các tổ chức tài chính cung cấp có trách nhiệm và bền vững”. Tương tự, Sarma (2015) cho rằng “tài chính toàn diện là quá trình đảm bảo sự dễ dàng, sẵn có và sử dụng của hệ thống tài chính chính thức cho tất cả các thành viên trong xã hội”. Các quan điểm này cũng đồng nhất với Trung tâm Tài chính toàn diện (CFI).