Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam

Khám phá các yếu tố tác động đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam qua luận văn thạc sĩ kinh tế, phân tích chuyên sâu và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Trần Xuân Thọ
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Biên Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.6. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ KẾT CẤU LUẬN VĂN
• 2. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại
• 2.2. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Các nghiên cứu trong nước

Tóm tắt

I. Giới thiệu về lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại

Lợi nhuận biên, hay tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM), là chỉ số quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại. NIM được tính bằng chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và chi phí lãi trên tổng tài sản. Chỉ số này phản ánh khả năng quản lý tài chính của ngân hàng trong việc tối ưu hóa nguồn thu từ các khoản cho vay và đầu tư, đồng thời kiểm soát chi phí lãi suất. Theo nghiên cứu, NIM không chỉ là thước đo hiệu quả mà còn là chỉ số cho thấy sự cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Việc duy trì NIM ở mức hợp lý là điều cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.1. Tầm quan trọng của lợi nhuận biên

Lợi nhuận biên đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Nó không chỉ phản ánh khả năng sinh lời mà còn là yếu tố quyết định đến sự tồn tại và phát triển của ngân hàng trong môi trường cạnh tranh. Theo các chuyên gia, một ngân hàng có NIM cao thường cho thấy khả năng quản lý tốt hơn, từ đó thu hút được nhiều nhà đầu tư và khách hàng. Hơn nữa, NIM còn ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn và chi phí vốn của ngân hàng. Do đó, việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến NIM là cần thiết để đưa ra các giải pháp cải thiện hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại. Các yếu tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: yếu tố bên trong và yếu tố bên ngoài. Yếu tố bên trong bao gồm chất lượng quản lý, chi phí hoạt động, và quy mô cho vay. Trong khi đó, yếu tố bên ngoài liên quan đến tình hình kinh tế vĩ mô như tỷ lệ lạm phát, tăng trưởng GDP và mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng chi phí hoạt động và chất lượng quản lý có tác động tích cực đến NIM, trong khi tỷ lệ lạm phát và mức độ tập trung thị trường lại có tác động ngược chiều.

2.1. Yếu tố bên trong

Yếu tố bên trong bao gồm các yếu tố như chi phí hoạt động, chất lượng quản lý và quy mô cho vay. Chi phí hoạt động thấp giúp ngân hàng duy trì lợi nhuận cao hơn, trong khi chất lượng quản lý tốt đảm bảo rằng các quyết định tài chính được đưa ra một cách hợp lý. Quy mô cho vay cũng ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của ngân hàng, vì ngân hàng có quy mô lớn thường có khả năng đàm phán lãi suất tốt hơn và giảm thiểu rủi ro tín dụng. Do đó, việc cải thiện các yếu tố này là rất quan trọng để nâng cao lợi nhuận biên của ngân hàng.

2.2. Yếu tố bên ngoài

Yếu tố bên ngoài bao gồm các yếu tố kinh tế vĩ mô như tỷ lệ lạm phát, tăng trưởng GDP và mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng. Tỷ lệ lạm phát cao có thể làm giảm sức mua của người tiêu dùng, từ đó ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của khách hàng và làm giảm lợi nhuận của ngân hàng. Tăng trưởng GDP lại có tác động tích cực đến hoạt động cho vay của ngân hàng, giúp tăng thu nhập từ lãi. Mức độ cạnh tranh trong ngành ngân hàng cũng ảnh hưởng đến khả năng định giá dịch vụ và sản phẩm tài chính, từ đó tác động đến lợi nhuận biên.

III. Kết luận và khuyến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng các yếu tố như chi phí hoạt động, chất lượng quản lý và tỷ lệ lạm phát có tác động đáng kể đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam. Để nâng cao NIM, các ngân hàng cần chú trọng cải thiện chất lượng quản lý và tối ưu hóa chi phí hoạt động. Đồng thời, các nhà hoạch định chính sách cũng cần xem xét các biện pháp nhằm tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, hỗ trợ ngân hàng phát triển bền vững. Việc duy trì một tỷ lệ lợi nhuận biên hợp lý không chỉ giúp ngân hàng tồn tại mà còn góp phần vào sự ổn định của nền kinh tế.

3.1. Khuyến nghị cho ngân hàng

Ngân hàng cần tập trung vào việc cải thiện chất lượng quản lý và giảm thiểu chi phí hoạt động. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và vận hành sẽ giúp ngân hàng nâng cao hiệu quả hoạt động. Đồng thời, ngân hàng cũng nên đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ để thu hút khách hàng và tăng thu nhập từ lãi.

3.2. Khuyến nghị cho chính sách

Các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành ngân hàng. Cần có các chính sách hỗ trợ ngân hàng trong việc phát triển công nghệ và cải thiện chất lượng dịch vụ. Đồng thời, cần có các biện pháp kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các ngân hàng thương mại Việt Nam phải đối mặt với sức ép cạnh tranh lớn từ các tổ chức tài chính trong và ngoài nước. Giai đoạn 2008-2014, hệ thống ngân hàng Việt Nam trải qua nhiều biến động do ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế toàn cầu và chuẩn bị cho hội nhập kinh tế quốc tế toàn diện. Lợi nhuận biên (Net Interest Margin - NIM) là chỉ tiêu quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng, chiếm từ 70-80% tổng thu nhập và thể hiện năng lực quản lý tài sản sinh lời cũng như chi phí vốn. Mục tiêu nghiên cứu là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn này, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm duy trì mức lợi nhuận biên hợp lý, góp phần ổn định và phát triển ngành ngân hàng cũng như nền kinh tế quốc gia. Nghiên cứu tập trung phân tích dữ liệu của 25 ngân hàng thương mại trong nước, chiếm khoảng 65,7% số lượng ngân hàng và thị phần lớn trong huy động vốn và cho vay. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng và hỗ trợ hoạch định chính sách tiền tệ phù hợp trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên mô hình phân tích lợi nhuận biên (NIM) của ngân hàng thương mại, được định nghĩa là chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi trên tổng tài sản. Lợi nhuận biên phản ánh hiệu quả quản lý tài sản sinh lời và chi phí vốn của ngân hàng. Khung lý thuyết tập trung vào ba nhóm yếu tố ảnh hưởng đến NIM:

• Đặc điểm ngân hàng (Bank-specific factors): bao gồm mức ngại rủi ro (tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản), quy mô cho vay (tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản), chi phí hoạt động (tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản) và chất lượng quản lý (tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng thu nhập hoạt động). Các yếu tố này phản ánh năng lực quản trị và chính sách nội bộ của ngân hàng.

• Đặc điểm ngành ngân hàng (Industry-specific factors): mức độ tập trung thị trường được đo bằng tỷ lệ tổng tài sản của ba ngân hàng lớn nhất trên tổng tài sản toàn ngành (CR3). Yếu tố này phản ánh mức độ cạnh tranh trong ngành.

• Đặc điểm kinh tế vĩ mô (Macroeconomic factors): tốc độ tăng trưởng GDP và tỷ lệ lạm phát, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh và chi phí vốn của ngân hàng.

Các giả thuyết nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết và kết quả nghiên cứu trước đây, trong đó mức ngại rủi ro, chi phí hoạt động, chất lượng quản lý và tỷ lệ lạm phát được kỳ vọng có tác động cùng chiều với NIM, trong khi mức độ tập trung thị trường và tốc độ tăng trưởng GDP có tác động ngược chiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng (panel data regression) để phân tích ảnh hưởng của các yếu tố đến NIM của 25 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2014, với tổng cộng 175 quan sát. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của các ngân hàng và số liệu kinh tế vĩ mô từ Tổng cục Thống kê Việt Nam. Các mô hình hồi quy được áp dụng gồm Pooled OLS, Fixed Effects Model (FEM) và Random Effects Model (REM). Các kiểm định F-test, Hausman test và Breusch-Pagan test được sử dụng để lựa chọn mô hình phù hợp. Ngoài ra, các kiểm định về đa cộng tuyến, tự tương quan và phương sai sai số thay đổi cũng được thực hiện để đảm bảo tính chính xác của mô hình. Phần mềm Stata 11 được sử dụng để xử lý và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức ngại rủi ro (ETA): Có tương quan dương mạnh với NIM (hệ số tương quan r = 0.4185). Kết quả hồi quy cho thấy mức ngại rủi ro có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê ở mức 1%, cho thấy ngân hàng có tỷ lệ vốn chủ sở hữu cao thường yêu cầu NIM cao hơn để bù đắp chi phí vốn.

2. Chi phí hoạt động (OETA): Tương quan dương mạnh với NIM, với chi phí hoạt động trung bình là 1,75%. Kết quả hồi quy cho thấy chi phí hoạt động có tác động cùng chiều và ý nghĩa thống kê cao đến NIM, phản ánh việc ngân hàng chuyển chi phí tăng lên khách hàng qua lãi suất cho vay.

3. Chất lượng quản lý (CTI): Có tương quan âm với NIM, do CTI được đo bằng tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng thu nhập hoạt động (tỷ lệ thấp hơn thể hiện quản lý tốt hơn). Kết quả hồi quy cho thấy chất lượng quản lý có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê, phù hợp với giả thuyết rằng quản lý hiệu quả giúp giảm chi phí và tăng lợi nhuận.

4. Mức độ tập trung thị trường (CONC): Có tương quan âm với NIM, với chỉ số CR3 được tính dựa trên tổng tài sản của ba ngân hàng lớn nhất. Kết quả hồi quy cho thấy mức độ tập trung thị trường có tác động ngược chiều và ý nghĩa thống kê ở mức 10%, cho thấy cạnh tranh cao hơn làm giảm biên lợi nhuận.

5. Tăng trưởng GDP (GDP): Có tương quan âm với NIM, với tốc độ tăng trưởng trung bình 5,75%. Kết quả hồi quy cho thấy tác động ngược chiều nhưng không có ý nghĩa thống kê rõ ràng, phản ánh sự phức tạp của mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và lợi nhuận ngân hàng.

6. Tỷ lệ lạm phát (INF): Có tương quan dương với NIM, với tỷ lệ lạm phát dao động từ 4,09% đến 19,89%. Kết quả hồi quy cho thấy lạm phát có tác động cùng chiều và ý nghĩa thống kê ở mức 5%, phù hợp với lý thuyết rằng lạm phát cao làm tăng lãi suất danh nghĩa và biên lợi nhuận.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước, khẳng định vai trò quan trọng của các yếu tố nội bộ như mức ngại rủi ro, chi phí hoạt động và chất lượng quản lý trong việc quyết định lợi nhuận biên của ngân hàng. Mức ngại rủi ro cao buộc ngân hàng phải duy trì NIM cao để bù đắp chi phí vốn chủ sở hữu, trong khi chi phí hoạt động tăng làm tăng NIM do ngân hàng chuyển chi phí sang khách hàng. Chất lượng quản lý tốt giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả, từ đó giảm NIM. Mức độ tập trung thị trường ảnh hưởng đến cạnh tranh, khi cạnh tranh cao hơn sẽ làm giảm biên lợi nhuận. Tác động của tăng trưởng GDP không rõ ràng có thể do các yếu tố kinh tế vĩ mô khác tác động đồng thời. Lạm phát làm tăng chi phí vốn và lãi suất danh nghĩa, từ đó tăng NIM. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân tán giữa NIM và các biến chính, cũng như bảng hồi quy chi tiết để minh họa mức độ ảnh hưởng và ý nghĩa thống kê.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý rủi ro vốn: Ngân hàng cần duy trì tỷ lệ vốn chủ sở hữu hợp lý để đảm bảo an toàn tài chính, đồng thời cân đối mức NIM để không gây áp lực chi phí vốn quá cao. Ngân hàng Nhà nước nên ban hành các quy định về tỷ lệ vốn tối thiểu phù hợp với điều kiện thị trường trong vòng 1-2 năm tới.

2. Kiểm soát chi phí hoạt động: Các ngân hàng cần áp dụng công nghệ và cải tiến quy trình để giảm chi phí hoạt động, từ đó giảm áp lực tăng NIM. Các nhà quản trị ngân hàng nên đặt mục tiêu giảm chi phí hoạt động trung bình xuống dưới 1,5% tổng tài sản trong 3 năm tới.

3. Nâng cao chất lượng quản lý: Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực quản lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm tỷ lệ chi phí trên thu nhập. Các ngân hàng nên xây dựng chương trình đào tạo liên tục và đánh giá hiệu quả quản lý hàng năm.

4. Thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trong ngành: Ngân hàng Nhà nước cần giám sát và điều tiết mức độ tập trung thị trường, khuyến khích sự phát triển của các ngân hàng quy mô vừa và nhỏ để tăng tính cạnh tranh, giảm NIM không hợp lý. Chính sách này nên được triển khai trong vòng 3-5 năm tới.

5. Ổn định kinh tế vĩ mô: Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp kiểm soát lạm phát ở mức hợp lý để giảm áp lực tăng NIM, đồng thời duy trì tăng trưởng kinh tế ổn định nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động ngân hàng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản trị ngân hàng: Giúp hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên, từ đó xây dựng chiến lược quản lý vốn, chi phí và rủi ro hiệu quả nhằm tối ưu hóa lợi nhuận.

2. Cơ quan hoạch định chính sách tiền tệ: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chính sách vốn, lãi suất và giám sát mức độ tập trung thị trường nhằm duy trì sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành tài chính – ngân hàng: Tài liệu tham khảo hữu ích về mô hình nghiên cứu, phương pháp phân tích dữ liệu bảng và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng tại Việt Nam.

4. Nhà đầu tư và chuyên gia phân tích tài chính: Hỗ trợ đánh giá hiệu quả hoạt động và tiềm năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam dựa trên các chỉ tiêu tài chính và yếu tố vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

1. Lợi nhuận biên (NIM) là gì và tại sao quan trọng?
   NIM là chênh lệch giữa thu nhập lãi và chi phí lãi trên tổng tài sản, phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng. NIM cao cho thấy ngân hàng có khả năng sinh lời tốt nhưng có thể gây áp lực chi phí vốn cho khách hàng.

2. Những yếu tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến NIM của ngân hàng?
   Mức ngại rủi ro, chi phí hoạt động và tỷ lệ lạm phát là những yếu tố có tác động tích cực và mạnh mẽ đến NIM, trong khi chất lượng quản lý và mức độ tập trung thị trường có tác động ngược chiều.

3. Tại sao mức độ tập trung thị trường lại ảnh hưởng đến NIM?
   Mức độ tập trung cao thường làm giảm cạnh tranh, có thể dẫn đến NIM cao hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy mức độ tập trung thị trường có tác động ngược chiều, tức cạnh tranh cao hơn làm giảm NIM.

4. Lạm phát ảnh hưởng như thế nào đến lợi nhuận biên?
   Lạm phát cao làm tăng lãi suất danh nghĩa, từ đó tăng chi phí vốn và NIM của ngân hàng. Ngân hàng thường điều chỉnh lãi suất cho vay để bù đắp cho sự mất giá của đồng tiền.

5. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến NIM?
   Nghiên cứu sử dụng hồi quy dữ liệu bảng với các mô hình Pooled OLS, Fixed Effects Model và Random Effects Model, kết hợp các kiểm định thống kê để lựa chọn mô hình phù hợp và đảm bảo tính chính xác của kết quả.

Kết luận

• Lợi nhuận biên (NIM) của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2014 chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nội bộ và vĩ mô, trong đó mức ngại rủi ro, chi phí hoạt động và tỷ lệ lạm phát có tác động cùng chiều, còn chất lượng quản lý, mức độ tập trung thị trường và tăng trưởng GDP có tác động ngược chiều.
• Mô hình hồi quy dữ liệu bảng cho thấy các biến độc lập giải thích khoảng 72-80% sự biến động của NIM, khẳng định tính phù hợp của mô hình nghiên cứu.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan hoạch định chính sách xây dựng các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động và ổn định hệ thống ngân hàng.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các khuyến nghị chính sách, theo dõi diễn biến các yếu tố ảnh hưởng và mở rộng nghiên cứu với dữ liệu cập nhật hơn.
• Đề nghị các bên liên quan áp dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện quản lý rủi ro, kiểm soát chi phí và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trong ngành ngân hàng.

Hãy áp dụng những kiến thức và giải pháp từ nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng và góp phần phát triển kinh tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu giới thiệu về lý do chọn đề tài, trình bày mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi, đối tượng, phương pháp nghiên cứu cũng như ý nghĩa của đề tài. Chương 2- Cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại trình bày cơ sở lý luận về lợi nhuận của ngân hàng cũng như khảo lược các nghiên cứu thực nghiệm đã thực hiện. Chương 3 – Phương pháp nghiên cứu trình bày cách lấy dữ liệu nghiên cứu, cách chọn mô hình, đo lường các biến sử dụng đồng thời đưa ra trình tự nghiên cứu. Chương 4–Kết quả nghiên cứu trình bày kết quả chạy mô hình hồi quy, kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp và thảo luận kết quả nghiên cứu; Chương 5 - Kết luận và khuyến nghị đưa ra kết luận của nghiên cứu và đề xuất một số khuyến nghị về chính sách dựa trên kết quả nghiên cứu.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng. Chương 2 sẽ hệ thống cơ sở lý thuyết cũng như các yếu tố ảnh hưởng lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại đồng thời lược khảo một số nghiên cứu đã thực hiện. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Lợi nhuận biên hay tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) được đo bằng chênh lệch giữa thu từ lãi và chi từ lãi trên tổng tài sản.

Nó thể hiện năng lực điều hành của hội đồng quản trị và nhân viên ngân hàng trong việc duy trì sự tăng trưởng của các nguồn thu (chủ yếu là thu từ các khoản cho vay, đầu tư và phí dịch vụ) so với mức tăng của chi phí (chủ yếu là chi phí trả lãi cho tiền gửi, những khoản vay trên thị trường tiền tệ, tiền lương nhân viên và phúc lợi). NIM đo lường mức chênh lệch giữa thu từ lãi và chi phí trả lãi mà ngân hàng có thể đạt được thông qua hoạt động kiểm soát chặt chẽ tài sản sinh lời và theo đuổi các nguồn vốn có chi phí thấp nhất. NIM rất hữu ích trong việc đo lường những thay đổi và xu hướng trong biên độ lãi suất và so sánh thu nhập lãi giữa các ngân hàng. Yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng.

Tuy nhiên, do đặc điểm kinh tế, xã hội tại các quốc gia hay khu vực mà mỗi nghiên cứu thực hiện là khác nhau, thời gian nghiên cứu là khác nhau, do đó các kết quả nghiên cứu là không thống nhất. 11 Nghiên cứu của Ho và Saunder (1981) được coi là nghiên cứu đầu tiên về các yếu tố ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng thương mại. Kết quả thực nghiệm của nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ thu nhập biên phụ thuộc vào bốn yếu tố: mức ngại rủi ro, cấu trúc thị trường, quy mô trung bình của giao dịch và chênh lệch giữa lãi suất cho vay - huy động. Mô hình của Ho và Saunder (1981) đã tạo tiền đề rất lớn cho các nghiên cứu sau này phát triển thêm.

Các học giả sau này đưa thêm rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến NIM vào nghiên cứu của mình. Các yếu tố này có thể chia thành hai nhóm : yếu tố bên trong (internal determinants) và yếu tố bên ngoài (external determinants). Yếu tố bên trong liên quan đến đặc điểm ngân hàng (bank specific) và chịu ảnh hưởng của nhà quản trị cũng như chính sách mục tiêu của ngân hàng. Một số yếu tố bên trong như là tính thanh khoản, chất lượng tài sản, mức độ an toàn vốn, quy mô tài sản, quản trị rủi ro….

Ngược lại yếu tố bên ngoài không liên quan trực tiếp đến hoạt động quản trị nhưng phản ánh đặc điểm của nền kinh tế và môi trường pháp lý tác động lên hoạt động và hiệu quả của ngân hàng. Một số nhà nghiên cứu còn chia các yếu tố bên ngoài thành hai nhóm nhỏ hơn trong nghiên cứu của mình, đó là nhóm yếu tố thể hiện đặc điểm ngành (industry specific) và nhóm yếu tố thể hiện đặc điểm của nền kinh tế vĩ mô (macroecnomic determinants). Các yếu tố thuộc đặc điểm ngành được đề cập đến như là quyền sở hữu, thị phần hay mức độ tập trung thị trường, còn các yếu tố thuộc kinh tế vĩ mô như tỷ lệ lạm phát, tốc độ tăng tưởng kinh tế, hay thuế suất….2 dưới đây sẽ lược khảo một số nghiên cứu có liên quan. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN Như đã phân tích ở mục 2.1, sau đây là một số nghiên cứu có liên quan đến NIM trên thế giới và trong nước.

Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng. Trong khi một vài nghiên cứu tập trung vào việc tìm hiểu NIM của các ngân hàng ở một khu vực, một nhóm các quốc gia (như nghiên cứu của Doliente (2005) ở các nước Đông Nam Á, Hawtrey & Liang (2008) ở các nước OECD1, Maudos & Guevara (2004) ở Châu Âu…) thì các nghiên cứu khác lại tập trung vào một quốc gia cụ thể (như nghiên cứu của Hamadi & Awdeh (2012) ở Lebanon, Ugur & Erkus (2010) ở Thổ Nhĩ Kỳ …). Trước hết là nghiên cứu của Maudos & Guevara (2004). Các tác giả này phân tích NIM trong lĩnh vực ngân hàng ở châu Âu (Đức, Pháp, Anh, Ý và Tây Ban Nha) trong giai đoạn 1993-2000, sử dụng dữ liệu bảng của 1.826 ngân hàng để xác định các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến lợi nhuận này.

Kết quả cho thấy chỉ số Lerner, chi phí hoạt động trung bình, mức độ e ngại rủi ro, rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng, thanh toán lãi suất ngầm, chi phí cơ hội của dự trữ bắt buộc và chất lượng quản lý tất cả có mối quan hệ cùng chiều đến tỷ lệ NIM. Doliente (2005) phân tích các yếu tố quyết định đến NIM của các ngân hàng trong bốn quốc gia Đông Nam Á (Indonesia, Malaysia, Philippines, Thailand) trong giai đoạn từ năm 1994 đến 2001, sử dụng mô hình của Ho & Saunders (1981) và chạy hồi quy hai bước. Kết quả hồi quy đầu tiên chỉ ra rằng tỷ lệ NIM của khu vực được giải thích một phần bởi các yếu tố thuộc đặc điểm ngân hàng cụ thể là chi phí hoạt động, vốn, chất lượng tín dụng, tài sản thế chấp và tài sản thanh khoản. Kết quả hồi quy bước thứ hai cho thấy trong khi tỷ lệ NIM biểu hiện nhạy cảm với những thay đổi về lãi suất ngắn hạn, thì nó vẫn chủ yếu được giải thích bởi cấu trúc không cạnh tranh của hệ thống ngân hàng của khu vực.

Cuối cùng, tác giả tìm thấy bằng chứng cho thấy tỷ lệ NIM giảm sau năm 1997 do đó phản ánh sức ép lợi 1 OECD (Organization for Economic Co-operation and Development): Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế 13 nhuận mong đợi của các ngân hàng trong khu vực do cho vay tiền rộng rãi trong những hậu quả của cuộc khủng hoảng tiền tệ và ngân hàng châu Á. Hawtrey & Liang (2008) nghiên cứu các yếu tố quyết định NIM cho một nhóm các nước OECD trong giai đoạn 1987-2001. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng gồm mô hình hồi quy kết hợp (PRM), mô hình các ảnh hưởng cố định (FEM), mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên (REM) với phương pháp bình phương bé nhất tổng quát (GLS). Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tỷ suất lợi nhuận ngân hàng có tương quan dương với sức mạnh thị trường, chi phí hoạt động, độ e ngại rủi ro, biến động lãi suất, rủi ro tín dụng, các khoản thanh toán lãi suất ngầm và có tương quan âm với quy mô của các khoản vay, chất lượng quản lý.

Maudos & Solís (2009) phân tích NIM trong hệ thống ngân hàng Mexico, sử dụng dữ liệu bảng với 289 quan sát của 43 ngân hàng trong giai đoạn 1993-2005, các tác giả sử dụng hai phương pháp nghiên cứu khác nhau: phương pháp moment tổng quát (GMM) và mô hình FEM. Các kết quả thu được chỉ ra rằng, tác động kinh tế lớn nhất lên thu nhập lãi cận biên được xác định bởi chi phí hoạt động và sức mạnh thị trường. Họ cũng kết luận các biện pháp theo định hướng chính sách nên nhằm mục đích gia tăng cạnh tranh ngân hàng, thúc đẩy hiệu quả trong ngành ngân hàng và tạo điều kiện kinh tế ổn định. Ugur & Erkus (2010) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ NIM của 22 ngân hàng được chọn làm mẫu trong số 30 ngân hàng ở Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 1988 - 2007.

Việc phân tích được chia làm hai bước: bước đầu tiên, NIM là biến phụ thuộc còn các biến thể hiện đặc điểm bên trong (internal determinants) là các biến độc lập gồm: quy mô ngân hàng, độ e ngại rủi ro, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, thị phần ngân hàng, chi phí hoạt động, chi phí nhân viên, chất lượng quản lý. Bước thứ hai, NIM là biến phụ thuộc còn các biến thể hiện đặc điểm bên ngoài (external determinants) là các biến độc lập gồm: biến động lãi suất, tỷ lệ thâm hụt ngân sách so với GDP, tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát. Ngoài các biến trên, 2 biến giả 14 thời gian được sử dụng để đo lường ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính ở Thổ Nhĩ Kỳ trong năm 1994 và 2001. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích hồi quy bảng với mô hình FEM và mô hình REM, sử dụng kiểm định Hausman để xác định xem mô hình FEM hay REM là phù hợp.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: Có mối tương quan âm giữa thị phần ngân hàng, chất lượng quản lý với NIM. Tuy nhiên NIM có tương quan dương với quy mô ngân hàng, độ e ngại rủi ro, chi phí hoạt động. Tỷ lệ thanh khoản, chất lượng tín dụng và chi phí nhân viên không có ý nghĩa thống kê. Và một yếu tố cũng ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng ở Thổ Nhĩ Kỳ là sở hữu ngân hàng, kết quả nghiên cứu đã tìm thấy ngân hàng nước ngoài có NIM cao hơn ngân hàng trong nước.

Garza-García (2010) đã thực hiện nghiên cứu nhằm xác định các yếu tố chính quyết định đến NIM cho một nhóm các nước phát triển và đang phát triển (bao gồm: Australia, Brazil, Canada, Colombia, Slovakia, Spain, Hungary, Mexico, New Zealand, Peru, Poland, Czech Republic, UK, và USA), với 3.