Chương 1.1 Xác định vấn đề nghiên cứu .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Câu hỏi nghiên cứu .4 Đối tượng nghiên cứu .5 Phạm vi nghiên cứu .6 Phương pháp nghiên cứu .7 Ý nghĩa nghiên cứu .8 Cấu trúc của luận văn. Tổng quan cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm .1 Đầu tư gián tiếp nước ngoài .2 Đầu tư trực tiếp nước ngoài .1 Lý thuyết về đầu tư trực tiếp nước ngoài .1 Những hạn chế của xuất khẩu dẫn tới FDI .2 Lý thuyết chu kỳ sản xuất.3 Lý thuyết quốc tế hóa .4 Lý thuyết chiết trung .2 Lý thuyết các yếu tố tác động đến FDI .3 Các nghiên cứu thực nghiệm liên quan. Phương pháp nghiên cứu .1 Quy trình nghiên cứu .2 Phương pháp nghiên cứu .1 Phân tích thống kê mô tả .2 Phân tích định lượng bằng phương pháp bình phương bé nhất .3 Phân tích định lượng bằng phương pháp FEM .4 Phân tích định lượng bằng phương pháp REM .3 Khung phân tích .4 Giả thuyết nghiên cứu.5 Mô hình nghiên cứu .6 Dữ liệu thu nhập. Kết quả nghiên cứu .1 Xu hướng dòng vốn vào và ra FDI .2 Dòng vốn vào FDI phân theo khu vực ở các quốc gia dang phát triển .3 Thống kê mô tả các biến của mô hình .4 Kết quả ước lượng hồi quy .1 Kết quả hồi quy trên mẫu 60 nước thu nhập trung bình .2 Kết quả hồi quy tại mẫu các nước thu nhập thấp và cao và so sánh.
Kết luận và hàm ý .2 Hàm ý chính sách .3 Hướng nghiên cứu tiếp theo. 61 Tài liệu tham khảo DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu Ý nghĩa FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài FEM Phương pháp tác động cố định GLS Generalized Least Square GDP Tổng thu nhập quốc nội OLI Owner- Location- Internalization OLS Ordinary least square REM Phương pháp tác động ngẫu nhiên UNCTAD Liên hiệp thương mại và phát triển thế giới WB Worldbank WGIs Worldwide Governance Indicators DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1 Danh sách 60 nước đang phát triển trong mẫu nghiên cứu .1 tổng kết các nghiên cứu liên quan .1: Giải thích các biến của mô hình .1 kết quả thống kê mô tả mẫu 60 nước .2 kết quả thống kê mô tả mẫu 29 nước thu nhập trung bình thấp .3 kết quả thống kê mô tả mẫu 31 nước thu nhập trung bình cao .4 Trung bình độ mở thương mại một số quốc gia .5 Trung bình cơ sở hạ tầng, và chất lượng thể chế một số quốc gia .6 Ma trận tương quan giữa các biến của mô hình .7 Ước lượng bằng phương pháp POOLED OLS và FEM mẫu 60 nước.8 Ước lượng bằng phương pháp FEM và REM mẫu 60 nước .9 Kiểm định hiện tượng HET của mô hình REM ở mẫu 60 nước.10 Kết quả ước lượng bằng FGLS ở mẫu 60 nước.11 Tóm tắt kết quả hồi quy tại mẫu 29 nước thu nhập trung bình thấp .12 Kiểm định hiện tượng HET của mô hình REM ở mẫu 29 nước .13 Tóm tắt kết quả hồi quy tại mẫu 31 quốc gia thu nhập trung bình cao .14 Kiểm định hiện tượng HET cảu mô hình REM ở mẫu 31 nước.15 Tóm tắt tác động của các yếu tố tới FDI so với giả thuyết. 57 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 tỷ trọng dòng vốn FDI vào của các nước phát triển và đang phát triển .1 Quy trình nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu .1 Dòng vốn đầu tư ra nước ngoài 1990-2015 .2 Dòng vốn FDI ra nước ngoài lũy kế giai đoạn 1998-2015 .3 Dòng vốn vào FDI trên thế giới.4 Xu hướng dòng vốn vào FDI ở các nước đã và đang phát triển .5 Dòng vốn vào FDI tại các quốc gia đang phát triển phân theo khu vực .6 Xu hướng Dòng vốn vào FDI các nước đang phát triển phân theo khu vực.
39 1 CHƢƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1 Xác định vấn đề nghiên cứu: Vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (FDI) thƣờng đƣợc xem nhƣ là một trong những nhân tố thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế của quốc gia nhận vốn, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển. Lý thuyết kinh tế chỉ ra rằng FDI có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực cho quốc gia nhận vốn, bởi sự thâm nhập của các công ty đa quốc gia sẽ giúp cho việc chuyển giao công nghệ, kiến thức, bí quyết kinh doanh giúp tăng năng suất, kỹ năng quản lý, mạng lƣới tiếp cận thị trƣờng quốc tế và sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp địa phƣơng. Tuy nhiên, về tác động của FDI lên tăng trƣởng kinh tế thì lại có nhiều nghiên cứu với các kết quả khác nhau. Có nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã xác nhận tác động tích cực nêu trên nhƣ nghiên cứu của Borensztein and Lee(1997) tại 69 quốc gia đang phát triển qua hai thập kỷ đã chỉ ra FDI là một công cụ quan trọng để truyền dẫn công nghệ, đóng góp vào phát triển cao hơn tƣơng đối so với đầu tƣ nội địa.
Nghiên cứu của De Mello (1999) thực hiện trên các quốc gia OECD và non OECD từ 1970-90, mặc dù FDI làm gia tăng tăng trƣởng dài hạn thông qua lan toả công nghệ và cải tiến kiến thức, nghiên cứu chỉ ra rằng quy mô tác động của nó phụ thuộc vào mức độ liên kết và thay thế của FDI và đầu tƣ nội địa; theo nghiên cứu của Johnson (2006) thì FDI có tác động tích cực lên tăng trƣởng kinh tế tại các quốc gia đang phát triển do hiệu ứng tràn công nghệ và dòng vốn vật chất của nó, thực hiện trên mẫu 90 quốc gia từ năm 1980-2002. Nghiên cứu thực nghiệm này cũng tìm thấy bằng chứng là dòng vốn FDI làm gia tăng tăng trƣởng kinh tế ở các quốc gia đang phát triển nhƣng không làm gia tăng ở các quốc gia đã phát triển. Tuy nhiên, FDI có hiệu quả cao hơn khi quốc gia có một lƣợng vốn con ngƣời tối thiểu, do đó FDI chỉ đóng góp tới tăng trƣởng kinh tế chỉ khi quốc gia nhận vốn có đủ khả năng hấp thụ công nghệ cao. Mặt khác, FDI cũng tạo hiệu ứng 2 lấn át đến các công ty nội địa và tác động tiêu cực lên tăng trƣởng.
Trong một nghiên cứu đƣợc thực hiện bởi Kawai (1994) trên các quốc gia Châu Á và Châu Mỹ La tinh đã cho thấy một tác động tiêu cực của FDI lên tăng trƣởng kinh tế. cũng nhƣ có những nghiên cứu cho thấy không có mối quan hệ bền vững giữa FDI và tăng trƣởng kinh tế. Mặc dù có nhiều ý tƣởng trái ngƣợc nhau về tác động của FDI lên tăng trƣởng kinh tế, không phải chúng ta nhận càng nhiều FDI thì nền kinh tế chúng ta càng tăng trƣởng, nhƣng FDI vẫn đƣợc xem xét là có đóng góp đến phát triển kinh tế của quốc gia nhận vốn. Vì lý do đó việc nghiên cứu tìm hiểu về các yếu tố quyết định đến FDI là rất quan trọng trong nghiên cứu kinh tế.
Với những lợi ích đã nêu trên, nhìn chung các quốc gia hầu nhƣ luôn tìm kiếm những động cơ để thu hút đƣợc đầu tƣ. Đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển, nơi mà cầu đầu tƣ thƣờng cao hơn so với tiết kiệm nội địa của họ, nên họ có thể tăng cƣờng thu hút vốn dƣới hình thức FDI để thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế. Tuy nhiên những động cơ đó cũng không có hiệu quả giống nhau ứng với các ƣu tiên khác nhau của nhà đầu tƣ Có một thực tế là, theo xu hƣớng qua thời gian, hầu hết các quốc gia đang phát triển thì không thật thành công trong việc thu hút FDI. Dòng vốn vào FDI ở các nƣớc đang phát triển luôn chiếm tỷ trọng thấp hơn so với nhóm nƣớc phát triển trên thế giới.
Điều này cũng đặt cho chúng ta một vấn đề để tìm lời giải đáp về các yếu tố tác động đến việc thu hút FDI ở các nƣớc đang phát triển này. Trong thời buổi mà môi trƣờng đầu tƣ toàn cầu hóa hay thay đổi, chẳng hạn nhƣ cuộc khủng hoảng tài chính gần đây nhất là vào năm 2008 làm sản lƣợng toàn cầu suy giảm, đã làm thay đổi đáng kể những thứ tự ƣu tiên của các nhà đầu tƣ. Do đó việc nghiên cứu thực nghiệm với những bộ dữ liệu mới cập nhật để xác định các yếu tố quyết định đến FDI của quốc gia đang phát triển là rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam cũng đang đƣợc xếp vào nhóm quốc gia đang phát triển, nên việc nghiên cứu thực nghiệm cũng cho ta các bài học hàm ý cho Việt Nam. Thông qua đó các quốc gia có thể tìm ra cho mình những 3 động cơ để thúc đẩy tăng thu hút FDI phù hợp với tình hình của đất nƣớc gắn với bối cảnh chung của khu vực cũng nhƣ toàn thế giới.
120 100 80 Tỷ trong FDI vào ở các nước 60 phát triển Tỷ trong FDI vào ở các nước 40 đang phát triển 20 0 Hình 1.1 tỷ trọng dòng vốn FDI vào của các nƣớc phát triển và đang phát triển Nguồn: tác giả tổng hợp từ World investment report 2016, UNCTAD Về lý thuyết lẫn thực nghiệm, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về các yếu tố tác động ảnh hƣởng đến dòng vốn vào FDI. Việt Nam hiện đƣợc xem là một nền kinh tế đang phát triển, FDI ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Do đó việc kế thừa các nghiên cứu trƣớc đây và nghiên cứu chuyên sâu về các yếu tố tác động đến dòng vốn vào FDI ở các nƣớc đang phát triển là một vấn đề thực sự cần thiết. Trên tinh thần đó tôi chọn và thực hiện đề tài : “Các yếu tố tác động đến FDI ở các nƣớc nền kinh tế đang phát triển có thu nhập trung bình”.
Bài nghiên cứu mong muốn đóng góp vào những kết quả nghiên cứu thực tiễn về mức độ tác động của các yếu tố đến FDI ở các nƣớc đang phát triển có thu nhập trung bình, từ đó cung cấp thông tin cần thiết cho các nhà lãnh đạo có những chính sách thích hợp với hiện trạng đất nƣớc gắn với hoàn cảnh hiện tại của khu vực và thế giới.2 Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa lý thuyết về FDI và các yếu tố tác động đến FDI. Phân tích các yếu tố tác động đến dòng vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài vào các nƣớc nền kinh tế đang phát triển thu nhập trung bình và mức độ tác động của các yếu tố lên dòng vốn FDI.3 Câu hỏi nghiên cứu: Mức độ tác động của các yếu tố quy mô thị trƣờng, độ mở thƣơng mại, cơ sở hạ tầng, tỷ lệ lạm phát, tỷ lệ thất nghiệp, thể chế đến thu hút FDI ở các nƣớc nền kinh tế đang phát triển có thu nhập trung bình là nhƣ thế nào? 1.
