PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) là công cụ đắc lực của nhà quản lý trong việc đảm bảo thực hiện có hiệu quả các mục tiêu đặt ra của đơn vị, như báo cáo tài chính đáng tin cậy, các luật lệ và quy định được tuân thủ. Nhờ những thông tin đáng tin cậy mà hệ thống kiểm soát nội bộ cung cấp, nhà quản lý có thể đưa ra những quyết định đúng đắn, đề xuất các biện pháp sử dụng hợp lý tài sản, quản lý hiệu quả các nguồn lực của đơn vị, góp phần thực hiện các hoạt động cụ thể một cách hiệu quả và có tính kinh tế. Trong thực tiễn, hệ thống KSNB tồn tại hầu như trong tất cả các loại hình tổ chức doanh nghiệp, tất cả các lĩnh vực, từ lĩnh vực tư cho đến lĩnh vực công, và ở bất kỳ đâu nó cũng cho thấy sự ảnh hưởng đáng kế đến hiệu quả hoạt động của tổ chức đó.
Vì vậy việc tìm hiểu các nhân tố nào góp phần làm cho hệ thống KSNB hoạt động hữu hiệu, hiệu quả, phát huy được vai trò to lớn của nó là một vấn đề rất đáng quan tâm. Mặt khác, ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt là trong các cơ quan nhà nước, các Bộ ngành khối Trung ương đã và đang thực hiện việc tách, nhập, điều chỉnh các cục, vụ, viện phù hợp với tổ chức của Bộ đa ngành, đa lĩnh vực theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và tinh giản biên chế. Lý do cho những cải cách này là do bộ máy hành chính hiện tại quá cồng kềnh nhưng hoạt động thì không mấy hiệu quả, còn nhiều tồn tại, yếu kém, chưa phát huy hết vai trò, vị thế và tiềm năng cho kinh tế - xã hội. Nguyên nhân xuất phát từ quản trị nội bộ yếu kém, chất lượng, hiệu quả dịch vụ thấp, cơ cấu đội ngũ cán bộ, công chức chưa hợp lý, chất lượng chưa cao, năng suất lao động thấp.
Cơ quan Thuế cũng là một trong số các cơ quan nhà nước, một bộ phận trong hệ thống cơ quan tài chính, có chức năng thu những khoản nộp bắt buộc để tạo nguồn cho ngân sách. Hoạt động của cơ quan thuế đóng vai trò quyết định cho việc hình thành quỹ ngân sách Nhà nước, là phương tiện để nhà nước thực hiện chức 2 năng quản lý vĩ mô nền kinh tế, bảo hộ sản xuất trong nước.phân phối lại những lợi ích công cho xã hội. Do đó, cơ quan thuế các cấp phải có những biện pháp cần thiết để có thể hoàn thành kế hoạch với tinh thần trách nhiệm cao, nâng cao ý thức chấp hành nghiêm chỉnh kỷ luật tài chính. Hiện nay, công tác quản lý thuế, kiểm tra thuế còn nhiều yếu kém, các doanh nghiệp lợi dụng kẻ hở của pháp luật, thiếu sót trong công tác quản lý thuế để kê khai sai, khai thiếu, gian lận, lách luật, trốn thuế.
từ đó giảm đáng kể nguồn thu của ngân sách. Thực tế đó đòi hỏi ngành thuế phải từng bước nâng cao chất lượng các dịch vụ về thuế, đổi mới các quy trình nghiệp vụ theo cơ chế “tự tính-tự khai-tự nộp”, áp dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ quản lý thuế hiện đại, nâng cao kỹ năng quản lý, trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho cán bộ công chức thuế. Trước yêu cầu cấp bách này, đòi hỏi ngành thuế nói chung và Cục thuế, Chi cục Thuế nói riêng phải hình thành và xây dựng một cơ chế hoạt động hiệu quả, vừa kiểm soát tốt hoạt động của đơn vị mình, vừa đáp ứng mục tiêu thu ngân sách theo chức năng nhiệm vụ, tránh được thất thu ngân sách. Muốn vậy, các đơn vị trong ngành cần xây dựng được một hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu và hiệu quả.
Tạo tiền đề cho việc các đơn vị đạt được các mục tiêu đã đề ra. Hiện nay các đề tài nghiên cứu về tính hữu hiệu của hệ thống KSNB không nhiều, nếu có cũng chủ yếu tập trung vào tìm hiểu thực trạng, hoặc đo lường tính hữu hiệu hệ thống KSNB tại các doanh nghiệp trong khu vực tư như doanh nghiệp tư nhân, công ty cổ phần… hoặc trong các Ngân hàng thương mại (NHTM), chứ chưa có nhiều nghiên cứu về vấn đề này trong khu vực công, cụ thể là ngành thuế (trang 2). Nhận thấy được khoảng trống này và vai trò quan trọng của một hệ thống KSNB hữu hiệu, cùng với mong muốn xây dựng một hệ thống kiểm soát nội bộ hoạt động thực sự hữu hiệu, góp phần cải thiện môi trường làm việc trong các cơ quan thuế, tác giả chọn đề tài “Các nhân tố tác động đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các chi cục thuế trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” nhằm hiểu rõ thêm những nhân tố nào tác động đến sự hữu hiệu hệ thống KSNB, 3 mức độ tác động, từ đó có những khuyến nghị, giải pháp phù hợp để xây dựng và duy trì một hệ thống KSNB hữu hiệu và hiệu quả. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung - Tìm hiểu các nhân tố tác động đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các Chi cục Thuế trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) Mục tiêu cụ thể: - Hiểu được nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM - Đo lường mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM 3.
Câu hỏi nghiên cứu Câu hỏi nghiên cứu tương ứng với từng mục tiêu cụ thể: - Các nhân tố nào ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM? - Các nhân tố này có mức độ ảnh hưởng như thế nào đến tính hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM? 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: tính hữu hiệu của hệ thống KSNB - Phạm vi: Về không gian: Khảo sát của đề tài được thực hiện tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 09/2019 đến tháng 02/2020. Dữ liệu và Phƣơng pháp nghiên cứu Dữ liệu nghiên cứu: - Dữ liệu sơ cấp: các bảng khảo sát thu thập từ các chuyên gia. - Dữ liệu thứ cấp: Luật, thông tư, quy định, công văn, báo cáo, kế hoạch ngành.
Phương pháp nghiên cứu: phương pháp hỗn hợp (kết hợp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng) để giải quyết mục tiêu chung của đề tài, trong đó cụ thể: - Nghiên cứu định tính: áp dụng nghiên cứu định tính như sử dụng khảo sát, phỏng vấn các chuyên gia có trình độ, kinh nghiệm và liên quan trực tiếp đến lĩnh vực nghiên cứu, phân tích, so sánh để tổng hợp và xác định, giải quyết câu hỏi ứng với mục tiêu đầu tiên: Hiểu được các nhân tố ảnh nào có ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn. - Nghiên cứu định lượng: từ các nhân tố ảnh hưởng đã được xác định bằng phương pháp nghiên cứu định tính, tác giả tiến hành nghiên cứu định lượng như thống kê mô tả, khảo sát số liệu, kiểm định thang đo. để giải quyết câu hỏi ứng với mục tiêu thứ hai: các nhân tố này tác động như thế nào tới sự hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM. Các đóng góp mới của luận văn - Về mặt lý thuyết: hệ thống hóa các vấn đề liên quan đến hệ thống KSNB nói chung và khu vực công nói riêng, xác định và phân tích các yếu tố cấu thành hệ thống KSNB trong các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM.
- Về mặt thực tiễn: khái quát thực trạng và đánh giá mức độ hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các chi cục thuế trên địa bàn TPHCM. Cấu trúc của luận văn Chƣơng I: Tổng quan nghiên cứu Tổng hợp các nghiên cứu đã được công bố ở trong và ngoài nước trước thời điểm thực hiện nghiên cứu này, rút ra các kết quả đã đạt được, xu hướng nghiên cứu, những vấn đề chưa nghiên cứu, những vấn đề kế thừa và hướng nghiên cứu của tác giả. Chƣơng II: Cơ sở lý luận về hệ thống kiểm soát nội bộ Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến hệ thống KSNB (khái niệm, vai trò, thành phần), các lý thuyết nền liên quan, tính hữu hiệu của hệ thống KSNB và các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống KSNB. Chƣơng III: Phƣơng pháp nghiên cứu Xác định nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập dữ liệu, đề xuất mô hình và các giả thiết nghiên cứu đồng thời xây dựng thang đo, bảng câu hỏi để thực hiện nghiên cứu định lượng.
Chƣơng IV: Thực trạng hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM và phân tích kết quả khảo sát Tìm hiểu chung về hệ thống Chi cục Thuế trên địa bàn, đánh giá thực trạng hệ thống KSNB dưới góc độ từng thành phần cấu thành. Phân tích, tổng hợp các kết quả khảo sát thu được. Chƣơng V: Kết luận và kiến nghị giải pháp nâng cao tính hữu hiệu hệ thống KSNB tại các Chi cục Thuế trên địa bàn TPHCM Từ thực trạng và kết quả phân tích của chương IV, tác giả tổng hợp và kiến nghị các giải pháp nhằm góp phần làm tăng tính hữu hiệu hệ thống KSNB tại các chi cục thuế. Chỉ ra các hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu trong tươg lai.
6 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Các nghiên cứu công bố ở nƣớc ngoài Hevesi (2005) phối hợp với Văn phòng thanh tra, Vụ ngân sách và Hiệp hội KSNB bang New York ban hành bản hướng dẫn Tiêu chuẩn KSNB trong khu vực công (chính quyền New York), tiêu chuẩn này chỉ ra rằng, KSNB hữu hiệu khi tổ chức duy trì được sự hữu hiệu của các thành phần KSNB. Hevesi cho rằng sức mạnh của hệ thống KSNB phụ thuộc vào thái độ của mỗi người trong tổ chức đối với KSNB và việc họ có chú ý đến KSNB hay không. Nếu trách nhiệm cá nhân đối với hoạt động kiểm soát không được gắn liền với bổn phận của họ thì hệ thống KSNB không đạt được hữu hiệu. Tiêu chuẩn này nhận xét Môi trường kiểm soát cung cấp nền tảng cho toàn bộ hệ thống KSNB, nếu MTKS không hữu hiệu thì toàn bộ hệ thống KSNB sẽ không hữu hiệu như vai trò vốn có của nó.
Một hệ thống Thông tin truyền thông tốt là cần thiết để tổ chức duy trì được một hệ thống KSNB hữu hiệu.