Các nhân tố ảnh hưởng đến các cân thương mại song phương giữa việt nam và các nước thành viên của diễn đàn hợp tác kinh tế châu á thái bình dương apec

Phân tích các yếu tố tác động đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước APEC. Nghiên cứu chuyên sâu về thương mại quốc tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ái Nữ
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Tuấn Lộc
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG MỞ ĐẦU: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Số liệu nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Dữ liệu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Những mô hình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại
• 2.2. Mô hình SMART
• 2.3. Mô hình GTAP
• 2.4. Mô hình trọng lực
• 2.5. Tổng quan nghiên cứu sử dụng mô hình trọng lực hấp dẫn trong thương mại quốc tế
• 3. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung phân tích
• 3.2. Phương pháp phân tích định lượng
• 3.3. Nguồn thu thập dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÁN CÂN THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG CỦA VIỆT NAM VÀ APEC
• 4.1. Thực trạng cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và APEC
• 4.2. Kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa nói chung của Việt Nam
• 4.3. Cán cân thương mại của Việt Nam với các nước APEC giai đoạn 1998 - 2018
• 4.4. Cán cân thương mại của Việt Nam hai đối tác thương mại lớn nhất trong khối APEC
• 4.5. Thành công và hạn chế thương mại giữa Việt Nam và APEC
• 4.6. Kết quả nghiên cứu định lượng các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại giữa Việt Nam và APEC
• 4.6.1. Thống kê mô tả
• 4.6.2. Các kết quả ước lượng mô hình hồi quy
• 4.6.3. Kiểm định các khuyết tật của mô hình hồi quy
• 4.6.4. Lựa chọn kết quả mô hình hồi quy và thảo luận
• 4.6.5. Kết quả mô hình hồi quy đối với xuất khẩu và đối với nhập khẩu
• 4.6.6. Tiềm năng thương mại giữa Việt Nam và các đối tác thương mại
• 5. CHƯƠNG 4: HÀM Ý CHÍNH SÁCH VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Hàm ý chính sách đối với thương mại quốc tế
• 5.2. Giải pháp dựa vào GDP
• 5.3. Giải pháp dựa vào tỷ giá hối đoái thực
• 5.4. Chính sách lựa chọn đối tác thương mại
• 5.5. Chính sách mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế
• 5.6. Một số kiến nghị
• 5.6.1. Đối với nhà nước
• 5.6.2. Đối với Bộ, Ngành
• 5.6.3. Đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cán Cân Thương Mại Song Phương Việt Nam

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, thương mại quốc tế đóng vai trò then chốt. Các liên kết kinh tế khu vực như APEC tạo ra cơ hội phát triển. Tổng kim ngạch xuất khẩu thế giới năm 2018 đạt 25.137 tỷ đô la Mỹ, tăng 9,45% so với năm 2017. Thương mại quốc tế là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á – Thái Bình Dương (APEC) với sự tham gia của nhiều cường quốc, đóng vai trò quan trọng. Hợp tác và trao đổi thương mại của 21 nước thành viên APEC chiếm tỷ trọng lớn trong thương mại toàn cầu. APEC góp phần lớn vào sự tăng trưởng thương mại của Việt Nam. Bài viết này tập trung vào các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên APEC.

1.1. Vai trò của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á Thái Bình Dương

APEC đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng khu vực, tạo sự thịnh vượng cho người dân bằng việc thúc đẩy tăng trưởng cân bằng, toàn diện, bền vững, cải tiến và an toàn trong kinh tế khu vực. Với sự tham gia của các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, APEC đang đóng vai trò quan trọng. Năm 2017, các nước APEC đóng góp 47% thương mại thế giới về hàng hóa và dịch vụ toàn cầu.

1.2. Tình hình Thương mại Song phương Việt Nam APEC

Từ năm 1998, quan hệ thương mại của Việt Nam với các thành viên APEC ngày càng có chuyển biến tích cực. Đến hết tháng 10 năm 2017, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với các thành viên APEC tăng 17,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu tăng 23,9% và nhập khẩu tăng 22%. APEC góp phần lớn trong sự tăng trưởng thương mại của Việt Nam.

II. Vấn Đề Thách Thức Cán Cân Thương Mại Việt Nam APEC

Việc hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại là rất quan trọng. Tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô như tỷ giá hối đoái, lạm phát, và GDP cần được xem xét. Bên cạnh đó, chính sách thương mại của Việt Nam và các nước APEC cũng đóng vai trò quan trọng. Các yếu tố như hàng rào phi thuế quan, và hiệp định thương mại tự do (FTA) cần được phân tích kỹ lưỡng. Sự cạnh tranh quốc tế và khả năng thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam cũng là một thách thức lớn.

2.1. Tác động của Yếu tố Kinh tế vĩ mô đến cán cân thương mại

Các yếu tố như tỷ giá hối đoái, lạm phát và GDP có ảnh hưởng đáng kể. Sự biến động của tỷ giá hối đoái có thể làm thay đổi giá cả hàng hóa xuất nhập khẩu. Lạm phát có thể làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. GDP của các nước thành viên APEC cũng ảnh hưởng đến nhu cầu nhập khẩu hàng hóa từ Việt Nam.

2.2. Ảnh hưởng của Chính sách Thương mại và Hiệp định FTA

Chính sách thương mại của Việt Nam và các nước APEC (thuế quan, hàng rào phi thuế quan, các biện pháp hỗ trợ xuất khẩu) có tác động trực tiếp đến cán cân thương mại. Hiệp định thương mại tự do (FTA) tạo điều kiện thuận lợi cho việc giảm thuế và dỡ bỏ các rào cản thương mại.

2.3. Rào cản phi thuế quan và sức cạnh tranh quốc tế

Các rào cản phi thuế quan như quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch động thực vật có thể gây khó khăn cho hàng hóa Việt Nam khi xuất khẩu sang các nước APEC. Sức cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam cũng là một thách thức lớn. Cần nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí và tăng cường đổi mới công nghệ.

III. Phân Tích Mô Hình Trọng Lực Ảnh Hưởng Thương Mại Việt Nam APEC

Mô hình trọng lực là công cụ phổ biến để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại quốc tế. Mô hình này xem xét các yếu tố tác động đến cung (từ quốc gia xuất khẩu), các yếu tố tác động đến cầu (từ quốc gia nhập khẩu) và các yếu tố tạo hấp dẫn (hoặc gây cản trở) thương mại. Mô hình cơ bản giữa hai nền kinh tế A và B được biểu diễn qua công thức: EXABt = KGDPAt 1GDPBt 2DISAB3.Trong đó GDP đại diện cho quy mô kinh tế, DISAB là khoảng cách.

3.1. Các Biến trong Mô Hình Trọng Lực và Ý Nghĩa Kinh Tế

GDP của quốc gia xuất khẩu và nhập khẩu thể hiện quy mô kinh tế và khả năng sản xuất, tiêu thụ hàng hóa. Khoảng cách địa lý thể hiện chi phí vận chuyển và các rào cản liên quan đến địa lý. Các biến khác như tỷ giá hối đoái, lạm phát, FDI cũng có thể được đưa vào mô hình.

3.2. Ứng Dụng Mô Hình Trọng Lực để Đo Lường Tác Động

Mô hình trọng lực có thể được sử dụng để đo lường tác động của các hiệp định thương mại, chính sách thương mại, và các yếu tố kinh tế vĩ mô đến cán cân thương mại. Kết quả phân tích có thể giúp đưa ra các khuyến nghị chính sách để thúc đẩy thương mại.

IV. Tác Động của Các Nhân Tố Định Lượng Đến Thương Mại Việt Nam

Nghiên cứu định lượng sử dụng dữ liệu bảng từ năm 2008 đến 2018 với 17 quốc gia trong khối APEC. Các biến được xem xét bao gồm GDP, khoảng cách địa lý, tỷ giá hối đoái, lạm phát, và FDI. Số liệu thứ cấp được thu thập từ World Bank (WB), WTO, IMF, Tổng cục thống kê, Tổng cục Hải quan. Mô hình hồi quy được sử dụng để xác định sự phù hợp và mức độ tác động của các nhân tố đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các đối tác APEC. Dữ liệu được kiểm tra kỹ lưỡng để đảm bảo tính chính xác.

4.1. Kết quả Thống Kê Mô Tả và Phân Tích Tương Quan Giữa Các Biến

Phân tích thống kê mô tả cho thấy sự biến động của các biến theo thời gian. Ma trận tương quan giúp xác định mối quan hệ giữa các biến và tránh hiện tượng đa cộng tuyến trong mô hình hồi quy.

4.2. Ước Lượng Mô Hình Hồi Quy và Thảo Luận Kết Quả

Mô hình hồi quy được ước lượng trên phần mềm Stata. Kết quả cho thấy GDP của Việt Nam và các nước APEC có tác động dương đến thương mại song phương. Khoảng cách địa lý có tác động âm. Các yếu tố khác như tỷ giá hối đoái, lạm phát, và FDI cũng có tác động, tùy thuộc vào từng mô hình và biến được sử dụng.

4.3. Phân tích tiềm năng thương mại giữa Việt Nam và APEC

Dựa trên kết quả hồi quy, luận văn cũng phân tích tiềm năng thương mại giữa Việt Nam và các nước thuộc khối APEC. Từ đó đưa ra những đánh giá và đề xuất về các cơ hội và thách thức trong phát triển thương mại.

V. Hàm Ý Chính Sách Thúc Đẩy Cán Cân Thương Mại Việt Nam APEC

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số hàm ý chính sách được đề xuất. Cần duy trì tăng trưởng GDP ổn định để thúc đẩy thương mại song phương. Chính sách tỷ giá hối đoái linh hoạt có thể giúp cải thiện cán cân thương mại. Việc lựa chọn đối tác thương mại phù hợp và mở cửa hội nhập kinh tế quốc tế cũng rất quan trọng. Cần có các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu để nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.1. Giải pháp dựa vào GDP tỷ giá hối đoái thực và đối tác

Duy trì tăng trưởng GDP ổn định để tăng nhu cầu nhập khẩu hàng hóa từ Việt Nam. Điều chỉnh tỷ giá hối đoái linh hoạt để tạo lợi thế cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Lựa chọn các đối tác thương mại có tiềm năng và phù hợp với lợi thế so sánh của Việt Nam.

5.2. Chính sách mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế

Tiếp tục đàm phán và ký kết các hiệp định thương mại tự do (FTA) để giảm thuế và dỡ bỏ các rào cản thương mại. Đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế để tăng cường khả năng tiếp cận thị trường và nguồn lực.

5.3. Hỗ trợ doanh nghiệp xuất nhập khẩu nâng cao cạnh tranh

Cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ tài chính, và đào tạo kỹ năng cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí, và tăng cường đổi mới công nghệ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, thương mại quốc tế ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế toàn cầu. Theo Ngân hàng Thế giới, tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu năm 2018 đạt 25.137 tỷ đô la Mỹ, tăng 9,45% so với năm 2017, trong khi kim ngạch nhập khẩu tăng 9,92%. Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) với 21 thành viên, trong đó có các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, đóng góp tới 47% thương mại thế giới về hàng hóa và dịch vụ năm 2017. Thương mại nội khối APEC chiếm tới 69,4% tổng giá trị thương mại của khối, với Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản chiếm gần một nửa giá trị xuất khẩu nội khối.

Việt Nam, tham gia APEC từ năm 1998, đã có sự phát triển mạnh mẽ trong quan hệ thương mại với các nước thành viên. Tính đến tháng 10 năm 2017, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với APEC tăng 17,4% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 23,9% và nhập khẩu tăng 22%. Tuy nhiên, cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước APEC vẫn tồn tại nhiều thách thức, đặc biệt là tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài với một số đối tác lớn như Trung Quốc.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên APEC trong giai đoạn 2008 – 2018, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy thương mại song phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thương mại song phương giữa Việt Nam và 17 quốc gia thành viên APEC có dữ liệu đầy đủ, sử dụng số liệu thứ cấp từ các nguồn uy tín như World Bank, WTO, IMF và Tổng cục Hải quan Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp trong việc nâng cao hiệu quả thương mại quốc tế của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên mô hình trọng lực trong thương mại quốc tế, được phát triển bởi Tinbergen (1962) và các nhà kinh tế học sau đó, làm nền tảng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại song phương. Mô hình trọng lực giả định rằng kim ngạch thương mại giữa hai quốc gia tỷ lệ thuận với quy mô kinh tế (GDP) của hai nước và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý giữa họ.

Ngoài ba biến cơ bản là GDP của Việt Nam, GDP của đối tác thương mại và khoảng cách địa lý, nghiên cứu mở rộng mô hình bằng cách bổ sung các biến kinh tế vĩ mô và chính sách như tỷ giá hối đoái thực, khoảng cách kinh tế (chênh lệch GDP bình quân đầu người), khoảng cách văn hóa, độ mở cửa nền kinh tế (tỷ lệ tổng xuất nhập khẩu trên GDP) và biến giả thể hiện việc tham gia chung hiệp định thương mại tự do (FTA). Các khái niệm chính bao gồm:

• Tỷ giá hối đoái thực: phản ánh giá cả tương đối hàng hóa giữa hai quốc gia, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh xuất khẩu.
• Khoảng cách kinh tế: đo lường sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế, ảnh hưởng đến sự tương đồng nhu cầu và thị hiếu.
• Khoảng cách văn hóa: thể hiện sự khác biệt về phong tục, tập quán, gây ra chi phí giao dịch thương mại.
• Độ mở cửa nền kinh tế: biểu thị chính sách thương mại tự do và mức độ hội nhập kinh tế quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng (panel data) với 187 quan sát, bao gồm 11 năm (2008 – 2018) và 17 quốc gia thành viên APEC có dữ liệu đầy đủ. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ World Bank, WTO, IMF, Tổng cục Hải quan và các trang web chuyên ngành về văn hóa và khoảng cách địa lý.

Phương pháp phân tích chính là hồi quy đa biến dựa trên mô hình trọng lực mở rộng, sử dụng phần mềm Stata để ước lượng các mô hình OLS, Fixed Effects Model (FEM), Random Effects Model (REM) và Fixed Effects Generalised Least Square (FGLS) nhằm khắc phục các vấn đề về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Việc lựa chọn mô hình tối ưu dựa trên kiểm định Hausman và các kiểm định thống kê khác.

Phương pháp thống kê mô tả và so sánh được sử dụng để phân tích xu hướng biến động kim ngạch thương mại song phương, đồng thời kiểm tra tính tương quan và đa cộng tuyến giữa các biến độc lập để đảm bảo tính chính xác của mô hình hồi quy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng tích cực của GDP đến thương mại song phương: Khi GDP của Việt Nam tăng 1%, tổng kim ngạch thương mại song phương tăng khoảng 1,06%. Tương tự, GDP của đối tác thương mại tăng 1% làm tăng thương mại song phương khoảng 0,97%. Kết quả này phù hợp với giả thuyết và các nghiên cứu trước đây, cho thấy quy mô kinh tế là nhân tố quan trọng thúc đẩy thương mại.

2. Tỷ giá hối đoái thực có tác động thuận chiều: Tỷ giá hối đoái thực tăng 1% làm tăng kim ngạch thương mại song phương khoảng 1,16%. Điều này phản ánh việc đồng nội tệ giảm giá làm hàng hóa Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế.

3. Khoảng cách kinh tế tác động tiêu cực: Khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế giữa Việt Nam và đối tác thương mại tăng 1% làm giảm kim ngạch thương mại song phương khoảng 0,11%. Điều này cho thấy sự khác biệt về nhu cầu và thị hiếu giữa các quốc gia có trình độ phát triển khác nhau làm hạn chế trao đổi thương mại.

4. Độ mở cửa nền kinh tế của đối tác thương mại thúc đẩy thương mại: Độ mở cửa tăng 1% làm tăng kim ngạch thương mại song phương khoảng 0,76%, cho thấy chính sách thương mại tự do và hội nhập kinh tế quốc tế của đối tác có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại.

5. Khoảng cách văn hóa làm giảm thương mại song phương: Khoảng cách văn hóa tăng làm giảm kim ngạch thương mại song phương, với hệ số âm và ý nghĩa thống kê ở mức 5%, phản ánh chi phí giao dịch và rào cản phi thuế quan do khác biệt văn hóa.

6. Hiệp định thương mại tự do (FTA) chưa có ảnh hưởng rõ ràng: Biến giả FTA có dấu dương nhưng không có ý nghĩa thống kê, cho thấy trong giai đoạn nghiên cứu, việc tham gia FTA chưa tạo ra tác động đáng kể đến thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước APEC.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình trọng lực mở rộng là công cụ hiệu quả để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại song phương. Sự gia tăng GDP của cả Việt Nam và đối tác thương mại làm tăng kim ngạch thương mại, phù hợp với lý thuyết quy mô thị trường. Tác động tích cực của tỷ giá hối đoái thực cho thấy chính sách tiền tệ có thể được sử dụng như một công cụ để cải thiện khả năng cạnh tranh xuất khẩu.

Khoảng cách kinh tế và văn hóa là những rào cản quan trọng, làm giảm thương mại song phương, điều này phù hợp với các nghiên cứu trong và ngoài nước. Khoảng cách địa lý được loại bỏ khỏi mô hình do đa cộng tuyến với khoảng cách văn hóa, đồng thời không có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu này.

Mặc dù FTA chưa thể hiện tác động rõ ràng, điều này có thể do thời gian thực thi các hiệp định còn ngắn hoặc các rào cản kỹ thuật, thủ tục hành chính vẫn tồn tại. Kết quả cũng phản ánh thực trạng thâm hụt thương mại kéo dài của Việt Nam với một số đối tác lớn như Trung Quốc, trong khi Mỹ là thị trường xuất siêu lớn nhất.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện xu hướng tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu, bảng phân tích hồi quy và ma trận tương quan để minh họa mối quan hệ giữa các biến.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phát triển kinh tế trong nước: Chính phủ và các cơ quan liên quan cần thúc đẩy tăng trưởng GDP thông qua chính sách hỗ trợ sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, nhằm tận dụng hiệu quả quy mô thị trường trong thương mại song phương. Mục tiêu đạt tăng trưởng GDP hàng năm trên 6% trong vòng 5 năm tới.

2. Ổn định và điều chỉnh tỷ giá hối đoái hợp lý: Ngân hàng Nhà nước cần duy trì chính sách tỷ giá linh hoạt, ổn định để hỗ trợ xuất khẩu, giảm thiểu biến động quá lớn gây ảnh hưởng tiêu cực đến thương mại. Thực hiện điều chỉnh tỷ giá theo chu kỳ kinh tế và diễn biến thị trường ngoại hối.

3. Giảm khoảng cách kinh tế và văn hóa thông qua hợp tác phát triển: Tăng cường hợp tác đào tạo, chuyển giao công nghệ, nâng cao trình độ phát triển kinh tế và hiểu biết văn hóa giữa Việt Nam và các đối tác APEC. Các chương trình giao lưu văn hóa, xúc tiến thương mại cần được đẩy mạnh trong 3 năm tới nhằm thu hẹp khoảng cách này.

4. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và nâng cao môi trường kinh doanh: Bộ Công Thương phối hợp với các bộ ngành liên quan tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, giảm thiểu rào cản phi thuế quan, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Mục tiêu cải thiện chỉ số cạnh tranh toàn cầu lên trên 70 điểm trong 5 năm tới.

5. Tăng cường hiệu quả thực thi các hiệp định thương mại tự do: Cần có các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan, giảm chi phí giao dịch, đồng thời phối hợp xử lý các rào cản kỹ thuật và phi thuế quan. Bộ Ngoại giao và Bộ Công Thương cần phối hợp tổ chức các hội thảo, tập huấn về FTA hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách kinh tế: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách thương mại, điều chỉnh tỷ giá và cải thiện môi trường kinh doanh nhằm thúc đẩy thương mại song phương.

2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Giúp doanh nghiệp hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng đến thương mại với các đối tác APEC, từ đó có chiến lược kinh doanh phù hợp, tận dụng các cơ hội và giảm thiểu rủi ro.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả kinh tế quốc tế: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và mô hình phân tích chi tiết về thương mại song phương Việt Nam – APEC, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

4. Cơ quan xúc tiến thương mại và đầu tư: Hỗ trợ trong việc thiết kế các chương trình xúc tiến thương mại, đào tạo và hợp tác quốc tế dựa trên các nhân tố ảnh hưởng đã được phân tích.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao mô hình trọng lực được chọn làm cơ sở phân tích?
   Mô hình trọng lực là mô hình phổ biến và hiệu quả trong nghiên cứu thương mại quốc tế, vì nó giải thích được ảnh hưởng của quy mô kinh tế và khoảng cách địa lý đến thương mại song phương, đồng thời có thể mở rộng để bao gồm các biến kinh tế vĩ mô và chính sách.

2. Khoảng cách văn hóa ảnh hưởng như thế nào đến thương mại?
   Khoảng cách văn hóa làm tăng chi phí giao dịch, gây khó khăn trong đàm phán và tiếp cận thị trường, từ đó làm giảm kim ngạch thương mại song phương giữa các quốc gia có sự khác biệt văn hóa lớn.

3. Tại sao FTA chưa có tác động rõ ràng đến thương mại song phương?
   Có thể do thời gian thực thi các hiệp định còn ngắn, doanh nghiệp chưa tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan, hoặc còn tồn tại các rào cản kỹ thuật và thủ tục hành chính chưa được giải quyết triệt để.

4. Làm thế nào để giảm thiểu tác động tiêu cực của khoảng cách kinh tế?
   Tăng cường hợp tác phát triển kinh tế, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy giao lưu văn hóa sẽ giúp thu hẹp khoảng cách kinh tế và nâng cao sự tương đồng về nhu cầu thị trường.

5. Tỷ giá hối đoái thực ảnh hưởng thế nào đến xuất nhập khẩu?
   Khi tỷ giá hối đoái thực tăng (đồng nội tệ giảm giá), hàng hóa xuất khẩu trở nên rẻ hơn so với hàng hóa nước ngoài, giúp tăng khả năng cạnh tranh và kim ngạch xuất khẩu, từ đó thúc đẩy thương mại song phương.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng và ước lượng thành công mô hình trọng lực mở rộng để phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên APEC giai đoạn 2008 – 2018.
• Các nhân tố quan trọng gồm GDP của Việt Nam và đối tác, tỷ giá hối đoái thực, khoảng cách kinh tế, độ mở cửa nền kinh tế và khoảng cách văn hóa đều có ảnh hưởng đáng kể đến thương mại song phương.
• Khoảng cách kinh tế và văn hóa là những rào cản cần được giảm thiểu để thúc đẩy thương mại hiệu quả hơn.
• Hiệp định thương mại tự do chưa phát huy hết tác dụng trong giai đoạn nghiên cứu, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng ưu đãi.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp chính sách đề xuất, tiếp tục theo dõi và cập nhật dữ liệu để đánh giá hiệu quả trong tương lai.

Để nâng cao hiệu quả thương mại song phương, các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan cần phối hợp chặt chẽ trong việc thực thi các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh, ổn định tỷ giá và thúc đẩy hợp tác kinh tế – văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU: GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lý do chọn đề tài Trong quá trình toàn cầu hóa, thương mại quốc tế ngày càng mở rộng và đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Các liên kết kinh tế hình thành ngày càng nhiều đã tạo ra những cơ hội lớn cho sự phát triển kinh tế chung của toàn cầu. Điều này được thể hiện thông qua tổng giá trị thương mại của thế giới tăng dần qua các năm.

Năm 2016, tổng kim ngạch xuất khẩu của thế giới là 20.895 tỷ đô la Mỹ, con số này là 22.966 tỷ đô la Mỹ vào năm 2017, năm 2018 tăng 9,45% so với năm 2017, đạt 25.137 tỷ đô la Mỹ. Tổng kim ngạch nhập khẩu của thế giới năm 2018 cũng tăng trưởng 9,92% so với năm 2017, theo Ngân hàng thế giới. Sự tăng trưởng của thương mại quốc tế là động lực quan trọng trong sự phát triển của kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh hình thành các liên kết kinh tế khu vực lớn trên thế giới như Liên minh châu Âu (EU), Hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA)…, Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) cũng hình thành với sự tham gia của 12 thành viên ban đầu vào năm 19891, với mục tiêu thúc đẩy sự phát triển khu vực, tạo sự thịnh vượng hơn cho người dân trong khu vực bằng việc thúc đẩy sự tăng trưởng cân bằng, toàn diện, bền vững, cải tiến và an toàn trong kinh tế khu vực.

Với sự tham gia của các cường quốc trên thế giới như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, APEC đang đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế thế giới. Hợp tác và trao đổi thương mại của 21 nước thành viên APEC chiếm tỷ trọng lớn trong thương mại toàn cầu. Năm 2017, các nước APEC đóng góp 47% thương mại thế giới về hàng hóa và dịch vụ toàn cầu, tỷ lệ tăng trưởng thương mại của APEC đạt tốc độ tăng trưởng cao; trong đó, giá trị xuất khẩu tăng 6,0%, giá trị nhập khẩu tăng trưởng 6,6% so với năm trước đó, tỷ lệ tăng trưởng trong kim ngạch xuất khẩu và kim ngạch nhập khẩu của các 1 Hiện nay, APEC có 21 nước thành viên, bao gồm: Mỹ, Nhật Bản, Australia (Ôt-xtrây-lia/Úc), New Zealand (Niu Di-lân), Canada (Ca-na-đa), Hàn Quốc, Thái Lan, Philippines (Phi-lip-pin), Singapore (Xinh-ga-po), Brunei (Bru-nây), Indonesia (In-đô-nê-xia), Malaysia (Ma-lai-xia), Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Papua New Guinea (Pa-pua Niu Ghi-nê), Mexico (Mê-hi-cô), Chile (Chi-lê), Việt Nam, Nga và Peru (Pê-ru). 2 nước thành viên APEC đều cao hơn mức tăng trưởng trung bình chung của thế giới, theo thông tin của APEC tại https://www.

Đồ thị 1: Sự tăng trưởng kim ngạch thương mại của APEC năm 2017 (% thay đổi hàng năm) Nguồn: https://www.org Đồ thị trên cho thấy đa số các nước đều có kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng, mức tăng trưởng cao hơn mức tăng trung bình của thế giới; trong đó, các nước có tỷ lệ tăng trưởng cao hơn mức tăng trưởng của các nước trong diễn đàn bao gồm Việt Nam, Phillipines, Malaysia, Peru… Kim ngạch nhập khẩu của các nước đều tăng trưởng trong năm 2017, trong đó Papua New Giunea có tỷ lệ nhập khẩu cao vượt trội so với các thành viên khác. Trao đổi thương mại trong nội bộ của các nước thuộc diễn đàn chiếm tỷ trọng lớn so với phần còn lại của thế giới. Theo số liệu từ trang thông tin của APEC, năm 2017, thương mại nội khối APEC chiếm 69,4% tổng giá trị thương mại của khối APEC, trong đó tổng giá trị xuất khẩu của APEC là 8,8 tỷ đô la Mỹ, tổng giá trị nhập khẩu đạt 8,9 tỷ đô la Mỹ. Trong thương mại nội khối APEC, các nước lớn chiếm tỷ lệ cao trong giá trị xuất khẩu và nhập khẩu nội khối.

Đối với xuất khẩu, Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản 48,7% trong khối; Mỹ, Trung Quốc và Hồng Kông chiếm 51,8% giá trị nhập khẩu trong khối. 3 Đồ thị 2: Giá trị thương mại hàng hóa của APEC (nghìn tỷ đô la Mỹ), 2000 – 2017 Nguồn: https://www.org Tham gia từ năm 1998, quan hệ thương mại của Việt Nam với các thành viên của APEC ngày càng có nhiều chuyển biến tích cực. Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam với các thành viên APEC đến hết tháng 10 năm 2017 tăng 17,4% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 23,9% và nhập khẩu tăng 22% so với cùng kỳ năm trước đó. Như vậy, APEC góp phần lớn trong sự tăng trưởng thương mại của Việt Nam.

Nhận thấy vai trò quan trọng của APEC trong thương mại Việt Nam, tác giả chọn đề tài: “Các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC)” để làm rõ các nhân tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương của Việt Nam với các nước thành viên APEC. Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu chung: nghiên cứu thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), trong đó thương mại song phương bao gồm tổng thương mại song phương, xuất khẩu và nhập khẩu để từ đó góp phần nghiên cứu cán cân thương mại của Việt Nam và APEC. 4 - Mục tiêu cụ thể: + Đề xuất mô hình nghiên cứu các nhân tố tác động đến thương mại song phương, xuất khẩu và nhập khẩu của Việt Nam với các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC). + Đo lường sự ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến thương mại song phương, xuất khẩu và nhập khẩu của Việt Nam với các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC).

+ Đề xuất hàm ý chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên APEC. Đối tƣợng nghiên cứu Thương mại song phương giữa Việt Nam với các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC). Phạm vi nghiên cứu - Về thời gian: Từ thời điểm Việt Nam tham gia WTO năm 2008 đến 2018. - Về không gian: Thương mại của Việt Nam với các nước thành viên của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC).

Số liệu nghiên cứu Số liệu thứ cấp từ World Bank (WB), WTO, IMF, Tổng cục thống kê, Tổng cục Hải quan. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp tổng hợp, phân tích, đánh giá: được sử dụng để tổng hợp các cơ sở dữ liệu về mô hình trọng lực, các yếu tố ảnh hưởng đến cán cân thương mại song phương, từ đó đề xuất mô hình để phân tích cán cân thương mại song phương của Việt Nam với các đối tác thương mại APEC. - Phương pháp so sánh: được sử dụng để so sánh sự biến động của các biến theo thời gian, từ đó đánh giá xu hướng ảnh hưởng của các biến. - Thống kê mô tả sự biến động của cán cân thương mại song phương giữa Việt Nam và các nước thành viên APEC.

5 - Dựa vào mô hình nghiên cứu đề xuất, luận văn tiến hành chạy mô hình hồi quy trên phần mềm Stata để xác định sự phù hợp và mức độ tác động của các nhân tố đến cán cân thương mại song phương của Việt Nam với các đối tác thuộc APEC. Dữ liệu nghiên cứu Nghiên cứu này sử dụng dữ liệu bảng để xem xét sự thay đổi theo không gian và thời gian. Các biến được xem xét trong khoảng thời gian 11 năm (từ năm 2008 đến năm 2018) với 17 quốc gia trong khối APEC2. Tổng cộng nghiên cứu có 11*17 = 187 quan sát.

Cơ sở dữ liệu của nghiên cứu là dữ liệu thứ cấp. Để đảm bảo tính khách quan của cơ sở dữ liệu, dữ liệu thu thập sẽ được rà soát và kiểm tra giữa các nguồn khác nhau để đảm bảo tính chính xác của bộ dữ liệu trước khi tính toán. 2 Do dữ liệu thống kê thương mại của Papua New Guinea, Brunei và Đài Loan không đầy đủ, không thể áp dụng để chạy mô hình hồi quy nên mô hình hồi quy được ước lượng dựa trên số liệu thống kê thương mại của 17 đối tác thương mại còn lại trong khối APEC. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Những mô hình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hƣởng đến thƣơng mại Theo phương pháp nghiên cứu, hoạt động thương mại được phân tích theo phương pháp định tính và phương pháp định lượng. Phương pháp định tính phân tích dựa vào sự phân tích lý luận và kinh nghiệm của người nghiên cứu nên phù hợp với các nhân tố không khó hoặc không đo lường được. Trong khi đó, phương pháp định lượng cố gắng sử dụng mô hình để lượng hóa ảnh hưởng của các nhân tố đến hoạt động thương mại song phương giữa các quốc gia. Một số mô hình chính được sử dụng bao gồm: 1.

Mô hình SMART Mô hình SMART (Software for Market Analysis and Restrictions on Trade – phần mềm phân tích thị trường và rào cản thương mại) được phát triển bởi Jammes và Olarreaga (2005). Mô hình này là phần mềm của hệ thống cơ sở dữ liệu và phần mềm về thương mại WITS (World Integrated Trade Solutions) do Ngân hàng thế giới phát triển. Mô hình này tập trung vào một thị trường nhập khẩu và các đối tác xuất khẩu của thị trường đó để đánh giá tác động của việc thay đổi thuế quan trong các hiệp định thương mại tự do đối với thị trường đó, thông qua việc ước tính các giá trị mới bao gồm tác động tạo lập thương mại, chuyển hướng thương mại, thương mại ròng, thay đổi trong thu thuế quan và thay đổi trong thặng dư tiêu dùng. Tuy nhiên mô hình này sử dụng phương pháp cân bằng bộ phận và bỏ qua tác động của các thị trường khác.

Hơn nữa, mô hình phụ thuộc nhiều vào giả định và các hệ số đặt ra để ước lượng mô hình. Mô hình GTAP GTAP (Global Trade Analysis Project - mô hình phân tích thương mại toàn cầu) là mô hình cân bằng tổng thể do Hertel (1999) phát triển.